İnsan

Homo sapiens'in ortak adı, Homo cinsinin en yüksek bilişsel fonksiyona sahip türü
(Şahıs sayfasından yönlendirildi)

İnsan (Homo sapiens lit. "bilen insan"); gelişmiş aletlerin, kültürün ve dilin gelişimini sağlamış büyük ve karmaşık beyinleri ile öne çıkarak yeryüzündeki en baskın tür hâline gelmiş, bipedal bir primat ve günümüzde Homo cinsinin hayatta olan tek türü. İnsanlar son derece sosyal varlıklardır ve aileler ile akrabalık bağlarından devletlere kadar örnekleri sayılabilecek, işbirliği yapan ve rekabet eden çok sayıda gruptan oluşan toplumsal yapılarda yaşama eğilimindedirler. İnsanlar arasındaki sosyal etkileşim, çok çeşitli ve farklı farklı değerler, sosyal normlar ve ritüellerin türemesine sebep olmuştur; ve bunlar da insan toplumunu yapılandırmıştır. Merak ve insanın çevreyi anlama ve etkileme, fenomenleri açıklama ve değiştirme arzusu, insanlığın bilim, felsefe, mitoloji, din ve bilginin diğer alanlarında gelişmesini sağlamıştır.

İnsan
Yaşadığı dönem aralığı: 0,35-0 Ma
Orta pleyistosen-Günümüz 
Dagestani man and woman.jpg
Yetişkin birer eril (sol) ve dişi insan (Dağıstan, 1904)
Korunma durumu

Asgari endişe altında (IUCN 3.1)[1]
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Takım: Primates
Alt takım: Haplorhini
İnfra takım: Simiiformes
Familya: Hominidae
Alt familya: Homininae
Oymak: Hominini
Cins: Homo
Tür: H. sapiens
İkili adlandırma
Homo sapiens
(Linnaeus, 1758)
World human population density map.png
Homo Sapiens nüfusunun dağılımı
Sinonimler

Bazı bilim insanları Homo cinsinin tüm türlerini insan olarak tanımlasa da, genel kullanımda insan denilirken yalnızca Homo sapiens'ten bahsedilir. H. sapiens yaklaşık 300.000 yıl önce Homo heidelbergensis'ten evrilerek ortaya çıktı ve Afrika'dan dünyanın diğer kısımlarına göç etti, bu sırada yavaş yavaş gittiği yerlerdeki Arkaik sapiens popülasyonlarının yerini aldı. Tarihin büyük çoğunluğunda insanlar göçebe avcı-toplayıcılar olarak varlıklarını sürdürdüler. Yaklaşık 13.000 yıl önce Güneybatı Asya'da başlayan Neolitik Devrim ile tarım ve yerleşik insan yerleşimleri ilk kez ortaya çıktı. Nüfuslar büyüyüp yoğunlaştıkça, hem topluluklar içinde hem de arasında çeşitli yönetim biçimleri gelişti ve bir dizi uygarlık yükseldi ve yıkıldı. İnsanlar yayılmaya devam etti, ve Ağustos 2021 itibariyle nüfusları 7.8 milyarı aştı.

Genler ve çevre; dış görünüş, fizyoloji, hastalıklara yakalanmaya yatkınlık, zihinsel yetenek ve beceriler, vücut ölçüleri ve yaşam süresini bireyden bireye farklı şekilde etkileyerek insanın biyolojik varyasyonlarının var olmasını sağlar. İnsanlar birçok özellikte (genetik yatkınlıklar ve fiziksel özellikler gibi) bireyden bireye farklılık gösterse de, iki farklı birey ortalama olarak %99'un üzerinde genetik benzerliğe sahiptir, ve genetik olarak en çeşitli popülasyonlar Afrika'da yer alır. En büyük genetik farklar eril ve dişi bireyler arasında mevcuttur. Ortalama olarak, erkeklerin bedensel gücü daha yüksektir ve kadınlar genellikle daha yüksek bir vücut yağ oranına sahiptir. Dişiler 50 yaş civarında menopoza girer ve kısırlaşırlar. Buna ek olarak, hemen hemen her popülasyonda dişilerin ortalama olarak daha uzun bir yaşam süresi vardır. Dişi ve eril bireylerin cinsiyet rollerinin doğası tarih boyunca değişiklik gösterdi, ve ağır basan cinsiyet normlarına karşı çıkan kültürler birçok toplumda yer edindi.

İnsanlar, hem bitkisel hem de hayvansal besinlerin içerisinde bulunduğu, çok çeşitli besinlerle beslenen hepçillerdir, ve H. erectus zamanlarından beri yemek hazırlamak ve pişirmek için ateşi ve diğer şekillerde ısıyı kullanmışlardır. Yiyecek tüketmeden sekiz haftaya kadar ve susuz bir şekilde üç veya dört güne kadar hayatta kalabilirler. İnsanlar genellikle gündüzcüldür ve günde ortalama yedi ila dokuz saat uyurlar. Doğum, komplikasyonların ve ölüm riskinin yüksekliği nedeniyle tehlikelidir. Çoğu zaman, ebeveynler doğumdan sonra aciz olan çocuklarına, belli bir olgunluğa ulaşmalarına kadar bakar.

İnsanların büyük ve oldukça gelişmiş bir prefrontal korteksi (beynin yüksek bilişsellikle ilişkili bölgesi) vardır. Zeki varlıklardır; epizodik belleğe, esnek mimiklere, öz farkındalığa ve zihin kuramına sahiplerdir. İnsan zihni; içgözlem yapma, şahsi düşünceler edinme, hayal etme, set, ve varoluş üzerine görüşler geliştirme yeteneğine sahiptir. Bu durum, bilginin gelecek nesillere aktarılması ve akıl yoluyla mümkün olan büyük teknolojik ilerlemeleri ve karmaşık araçların geliştirilmelerini sağlamıştır. Dil, sanat ve ticaret, insanı tanımlayan özelliklerdir. Uzun ticaret yolları, farklı coğrafyalardaki insanların birbirine bağlanmasını sağlayarak kültür patlamalarına ve kaynakların dünya çapında dağılmasına sebep açmıştır.

Etimoloji ve tanımDüzenle

 
Homo sapiens türünün adını koyan Carl Linnaeus.

Modern insanların tamamı, 18. yüzyılda Carl Linnaeus tarafından Systema Naturae adlı çalışmada adı koyulan Homo sapiens içerisinde sınıflandırılır.[3] Daha genel bir isim olan "Homo" ise, her iki cinsiyetten insanlardan bahsedilirken kullanılan Latince homō kelimesinin 18. yüzyılda türetilmiş bir türevidir.[4] Homo sapiens, "bilen insan" veya "bilgili insan" anlamlarına gelir.[5] Genel kullanımda, insan kelimesi kullanılırken yalnızca hâlâ hayatta olan tek Homo türü olan Homo sapiens'ten bahsedilir.[6] Cinsin soyu tükenmiş bazı türlerinin, örneğin Neandertallerin, H. sapiens'in bir alt türü olarak kabul edilip edilemeyeceği üzerine akademik bir görüş birliği yoktur.[7]

İnsan; Türkçe'de en az 1330 kadar erken bir yılda kullanımı görülmüş, Arapça إنسان, romanizeinsān kelimesinden türemiş bir kelimedir.[8] Türk Dil Kurumu'nda insan şu şekilde tanımlanır: "Toplum hâlinde bir kültür çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen, bulguları sonucunda değiştirebilen ve biçimlendirebilen canlı."[9]

İnsanın İngilizce karşılığı olan human, Eski Fransızca humain kelimesinden - ki humain de Latince homō ('Türkçeadam' - insanlık anlamında) kelimesinin sıfat hâli olan hūmānus'tan türemiştir - türemiş Orta İngilizce bir alıntı kelimedir.[10] İngilizce man (Türkçeadam) terimi, genel olarak türün tamamına, yani insanlık kelimesinin eşanlamlısı olarak kullanılabilmesinin yanında sadece eril bireylerden bahsetmek için de kullanılabilir. Bunlara ek olarak her iki cinsiyetten bireyler için de kullanılabilir, ancak bu kullanım şekli günümüz İngilizcesinde daha az yaygındır.[11]

Kişi terimi sıklıkla insan ile aynı anlama sahipmiş gibi kullanılır, ancak bir kişiliğe sahip olanların sadece insanlar mı yoksa tüm canlı varlıklar mı olduğu ve bir insanın, örneğin kalıcı bitkisel hayata geçme gibi durumlarda, kişiliğini kaybedip kaybedemeyeceği yönünde felsefi tartışmalar günümüze kadar sürmektedir.[12]

TarihçeDüzenle

EvrimDüzenle

 
Bulunan ilk Australopithecus afarensis iskeleti olan Lucy, eksikleri restore edilmiş bir şekilde

Diğer yaşam formlarıyla birlikte günümüz insanının da eski bir ortak atadan evrimleştiği fikri, 1844'te Robert Chambers tarafından ortaya atıldı ve 1859'da Charles Darwin tarafından Türlerin Kökeni adlı eserinde ayrıntılı bir şekilde açıklandı.[13] Dünya üzerinde yaşam 4.1 milyar yıl önce, hayvanlar (Animalia) ise 890 milyon yıl önce ortaya çıktı.[14] Memeliler (Mammalia) 300 milyon yıl kadar önce, Karbonifer dönemin sonuna doğru evrildi.[15] Genetik araştırmalara göre, primatlar (Primates) 85 milyon yıl önce, Geç Kretase dönemi sırasında diğer memelilerden ayrıldı ve ilk fosiller 55 milyon yıl önce Paleosen döneminde ortaya çıktı.[16] İnsanların bir parçası olduğu insansılar (Hominoidea) üst ailesinde, büyük insansı maymunlar (Hominidae) ve gibongiller (Hylobatidae) yaklaşık 15 ila 20 milyon yıl önce birbirinden ayrıldı; insanları ve şempanzeleri de içinde bulunduran Hominini oymağı ile Gorillini oymağı ise 8 ila 9 milyon yıl önce ayrıldı.[17][18] Afrika'da yaşamış küçük bir insansı türü, izleri hem insanların hem de onların en yakın akrabaları olan şempanzelerin soyunda bulunacak olan son canlıydı; onun ardından, insan ile şempanze cinslerini oluşturacak atalar iki alt oymağa ayrıldı. Ayrılmanın tarihinin 4 ila 8 milyon yıl önce, Miyosen devrinin sonlarına doğru olduğu düşünülür[19][20][21] ancak daha kesin tahminler de mevcuttur; bazı genetikçiler 2001'de Çad'da bulunan ve Sahelanthropus tchadensis olarak sınıflandırılan bir büyük insansı maymun kafatasından yola çıkarak 7 ila 8 milyon yıl önce gibi daha dar bir aralığı öne sürer,[22][23][24] Richard Dawkins ise son ortak atanın 6 milyon yıl önce yaşadığını tahmin eder.[25] Bu ayrılmayla ve kısa süre sonrasında, insanların soyağacını şempanzelerinkinden ayıracak bazı keskin değişiklikler gerçekleşti: İki farklı kromozomun, ayrılma sırasında meydana gelen füzyonu sonucu kromozom 2 oluştu ve böylece, 24 kromozoma sahip olan diğer insansıların aksine, insanlarda 23 çift kromozom kaldı.[26] Ayrılmadan kısa süre sonra ise, günümüzde hâlâ anlaşılamamış sebepler ile, Sahelanthropus tchadensis'ten başlayarak insanların soyağacındaki insansılar iki bacak üzerinde yürüyebilmeye başladı.[25][27][28]

Hominoidea (hominoidler, insansılar)

Hylobatidae (gibonlar)

Hominidae (hominoidler, büyük insansı maymunlar)
Ponginae
Pongo (orangutanlar)

Pongo abelii

Pongo tapanuliensis

Pongo pygmaeus

Homininae (hominineler)
Gorillini
Gorilla (goriller)

Gorilla gorilla

Gorilla beringei

Hominini (homininiler)
Panina
Pan (şempanzeler)

Pan troglodytes

Pan paniscus

Hominina (homininanlar)

Homo sapiens (insanlar)

 
Fosil verileri ile hazırlanmış, insanlık tarihinin bir grafiği[29]

Beyin büyüklüğü ve karmaşıklığı hızlı bir şekilde artmaya devam etti[30][31] ve 2 ila 3 milyon yıl kadar önce, Homo cinsi, Australopithecus'tan evrildi. Homo'nun kaydedilmiş en eski örneği, Etiyopya'da bulunmuş 2.8 milyon yaşındaki LD 350-1'dir, ve adı konulmuş en eski türleri 2.3 milyon yıl önce evrilmiş olan Homo habilis ile Homo rudolfensis'dir. Cinsin ortaya çıkışı, taş aletlerin ilk kez Australopithecus garhi tarafından imal edilip kullanılmaya başlandığı Paleolitik Çağ dönemine denk gelir.[32][33][34] Bu dönemde avcı-toplayıcılık yaparak geçinen popülasyonlar, çoğunlukla seyrek ağaçlara sahip alanlarda yaşıyor ve yoğun orman örtülerinden kaçınarak birincil üretim alanlarına dağılıyordu.[35] Evrim bütün yaşam formlarında eşzamanlı olarak devam ettiği için, aynı dönemde diğer alt oymakta da önemli değişiklikler gerçekleşti: Alt oymak, bayağı şempanzelerin ataları ile bonoboların atalarını oluşturacak iki farklı infra oymağa ayrıldı.[25] H. erectus (Afrika varyantı H. ergaster olarak adlandırılır) 2 milyon yıl önce evrildi ve Afrika'dan ayrılıp Avrasya boyunca yayılan ilk arkaik sapiens türü oldu.[36] H. erectus ayrıca tipik bir insan vücut planı geliştiren ilk türdü. Ateşi kontrol etmeye ve kullanmaya büyük ihtimalle ilk kez H. erectus,[37] muhtemelen 790.000 yıl önce[38] ve belki de 1.5 milyon yıl önce kadar erken bir tarihte[25] başladı. Bunun yanında, ateşin keşfi ve kontrolü H. erectus'tan önce bile gelmiş olabilir; bazı araştırmacılar, H. habilis'in veya Paranthropus gibi diğer güçlü homininaların ateşi kullanmış olabileceğini belirtmiştir.[39] 40.000 yıl önce nesli tükenmiş olan Neandertaller, bir süre öncesine kadar "Homo sapiens neanderthalensis" adı ile H. sapiens'in bir alt türü olarak sınıflandırılıyordu, ancak genetik çalışmaların gösterdiği üzere bu iki tür yaklaşık 500.000 yıl önce birbirinden ayrıldı.[40]

Dilin kökenini ve ne zaman ortaya çıktığını belirlemek zordur; ilk olarak H. erectus'un mu konuşma yetisine sahip olduğu veya dilin H. sapiens'e kadar mı doğmadığı belirsizdir.[25] Beynin boyutu büyüdükçe, başları pelvisten geçemeyecek hâle gelmeden doğumun gerçekleştirilmesi için bebekler daha erken doğmaya başladı. Sonuç olarak insanlar daha üstün bir nöral plastisite sergileyip daha yüksek bir öğrenme kapasitesine sahip oldu, aynı zamanda da daha erken gerçekleşen doğumlar, çocukların doğumdan sonra aciz oldukları dönemin uzamasına neden oldu. Tüm bunlar sosyal becerilerin ve dilin daha karmaşık, aletlerin ise daha ayrıntılı ve kullanışlı hâle gelmesini sağladı. Böylece zihinsel gelişim ve bireyler arasındaki işbirliği önemli derecede ilerledi.[41]

 
Mitokondriyal DNA verilerine göre dünya haritası üzerinde H. sapiens'in erken göçleri. Sayılar, söz konusu bölgeye göçlerin günümüzden kaç binyıl önce olduğunu gösterir.

Modern insanlar, yani Homo sapiens, Afrika'da kalan H. erectus'ların torunları olan H. heidelbergensis veya H. rhodesiensis'ten, yaklaşık 300.000 yıl önce evrildi,[42][43][44][45] davranışsal moderniteye ise 50.000 yıl kadar önce ulaştı.[46][47] H. sapiens zamanla kıtanın dışına göç etti ve yerleştiği yerlerdeki arkaik sapiens popülasyonlarının yerini aldı.[48][49][50][51] 2003'te keşfedilen ve H. sapiens'in bir alt türü olan Homo sapiens idaltu, 160.000 ila 154.000 yıl önce evrildi.[52] Afrika'nın dışına göç, ilki 130.000 ila 100.000, ikincisi ise 70.000 ila 50.000 yıl önce olmak üzere iki farklı dalga hâlinde gerçekleşti.[53][54][55][56] H. sapiens diğer kıtalara ve daha büyük adalara yerleşmeye başladı: Avrasya'ya 60.000 yıl önce,[57][58][59] Avustralya'ya 65.000 yıl önce,[60] Amerika'ya 15.000 yıl önce, Hawaii, Paskalya Adası, Madagaskar ile Yeni Zelanda gibi daha izole adalara ise M.S 300 ila 1280 yılları arasında yerleşti.[61][62] 11.000 yıl önce Güney Amerika'nın güney uçlarına yerleşerek, 1820'ye kadar keşfedilmeyecek olan Antarktika dışındaki tüm kıtalara ulaştı.[63] Bu dönemde insanlarda dini inançlar da ortaya çıkmaya başladı. Ruhaniliğin izlerine ilk olarak Neandertallerde rastlanmıştı: Genellikle yanında yiyecek veya alet olmadan, yani adak adamadan, ölülerini gömerlerdi.[64] Ancak, muhtemelen büyüye yönelik inançlarla veya dinle alakalı olan mağara resimleri gibi,[64] karmaşık, ayrıntılı ve tanrıyı içeren inançların kanıtları 32.000 yıl öncesine kadar ortaya çıkmadı.[65] Bu dönemde yaşayan insanlar ayrıca Willendorf Venüsü gibi dini inançları simgeleyen taş figürinleri ve Sungir çocukları gibi büyük ihtimalle ruhani sebepler ile öldürülmüş bireylerin mezarlarını da geride bıraktı.[64][66] Yalnızca 15.000 yıl öncesine kadar, insanlar Denisovalar ile aynı mağaralarda beraber yaşıyorlardı.[67]

Modern insanın soyu tükenmemiş en yakın akrabaları sıradan şempanzeler ve bonobolardır. Bu iki şempanze türü ve H. sapiens milyonlarca yıldır farklı bir evrim çizgisi izlemelerine rağmen tamamlanmış gen haritalarına göre aralarındaki yakınlık fare ile sıçan arasındaki yakınlıktan on kat daha fazla, akraba olmayan iki insan birey arasındaki yakınlıktan ise on kat daha azdır. Bu iki şempanze türü ve insanın DNA'sının yapısının %98.4'ü tamamen aynıdır.[68][69][70]

İnsan evrimi, basit bir doğrusal veya bölümlere ayrılarak ilerleyen bir süreç değildi ve akraba türler arasındaki melezleşme ile birlikte ilerledi.[71][72][73] Genomik araştırmalar, önemli derecede farklı soyların arasında gerçekleşen melezleşmenin, insanın evrilme sürecinde oldukça yaygın olduğunu öne sürmüştür.[74] DNA kanıtları; Afrika dışındaki tüm popülasyonlarda Neandertal kökenli birkaç genin günümüzde hâlâ mevcut olduğunu, ve Neandertaller'in yanı sıra Denisovalar gibi diğer homininlerin genomlarının %6 kadarının günümüz insanlarına ulaşmış olabileceğini göstermiştir.[19][75][76]

UygarlıklarDüzenle

 
Tarımın yükselişi ve hayvanların evcilleştirilmesi, yerleşik insan yerleşimlerinin ortaya çıkmasını sağladı.
 
Sanayi Devrimi, nüfusta ve yaşam standartlarında daha önce görülmemiş bir yükselişin yolunu açtı.

Richard Dawkins tarafından ortaya atılan bir teoriye göre; dil daha karmaşık hâle geldikçe, elde edilen bilgileri hatırlama ve iletme yeteneği yeni bir kültürel iletim birimi ile sonuçlandı: Mem.[77] Böylece fikirler hızlı bir şekilde ve nesiller boyunca aktarıldı. Kültürel evrim, hızlıca biyolojik evrimden daha büyük bir faktör hâline geldi ve tarih gerçek anlamda başladı.[78][79] Yaklaşık 12.000 yıl öncesine dek, yani tarihinin %90'ından fazlası boyunca, insanlar avcı-toplayıcı göçebeler olarak küçük gruplar hâlinde yaşıyordu.[80] Neolitik Devrim (insan topluluklarının ilk kez tarım yapması) ilk olarak Güneybatı Asya'daki Bereketli Hilal'de başladı ve sonraki milenyum boyunca Eski Dünya'nın geniş bölgelerine yayıldı.[81] Devrim ayrıca Mezoamerika'da (6.000 yıl önce),[82] Çin'de,[83][84] Papua Yeni Gine'de,[85] Sahel'de ve Batı Afrika'nın savana bölgelerinde de bağımsız olarak gerçekleşti.[86][87][88] İndus Vadisi'nde M.Ö 6.000'lerde ekinler ekilmeye ve sığırlar evcilleştirilmeye başlandı, Çin'deki Sarı Irmak kıyılarında M.Ö 7.000 civarında darı ve diğer tahıl ürünleri yetiştiriliyordu, Yangtze'de ise pirinç daha da erken bir tarihte, M.Ö 8.000'de ekildi. Amerika'da M.Ö 4.000 civarlarında günebakan, Orta Amerika'da ise M.Ö 3.500'e gelindiğinde mısır ve fasulye ekimi yapılıyordu. Patates ilk olarak, lamaların da evcilleştirilmiş olduğu And Dağları'nda yetiştirildi.[22] Tarımın bir sonucu olarak insanların ilk kez ihtiyaç duyduklarından fazla gıdaya erişim sağlamaları, yerleşik insan yerleşimlerinin kurulmasını, hayvanların evcilleştirilmesini ve tarihte ilk kez metal aletlerin kullanılmaya başlanmasını sağladı.[89] Tarım ve yerleşik hayat; çok daha yoğun popülasyonların bir arada yaşamasına imkan vererek, daha sonra imalatın, ticaretin ve siyasi gücün merkezi hâline gelecek olan şehirlerin ortaya çıkmasına yol açtı.[90] İlk antik şehirler, M.Ö 6.000 civarlarında Eriha ve Çatalhöyük'te görüldü.[41] Şehirlerin gelişimiyle eş zamanlı olarak uygarlıklar da yükseldi; ilk olarak Sümerler, ve daha sonra diğerleri ortaya çıktı.[91][92][93] Ancak dünya üzerindeki tüm toplumlar, özellikle de Avustralya gibi izole ve ekilebilir bitki türleri bakımından fakir bölgeler göçebe yaşam tarzını terk etmedi.[94]

Şehir devletlerinin, özellikle de Mezopotamya'da yer alan Sümer şehirlerinin gelişmesiyle M.Ö 4. milenyumda bir şehir devrimi gerçekleşti.[95] Yazının en eski hâli olan çivi yazısı, bu şehirlerde, M.Ö 3.000 civarlarında ortaya çıktı.[96] Bu zamanlarda gelişecek olan diğer büyük uygarlıklar, İndus Vadisi Uygarlığı,[97][98] antik Çin,[99][100] İran[101] ve antik Mısır[102][103] idi. Zamanla birbirleriyle ticaret yapmaya başladılar ve tekerlek, saban ve yelken gibi teknolojiler geliştirdiler.[104][105][106][107] Astronomi ve matematik alanlarında da önemli gelişmeler katedildi ve Keops Piramidi inşa edildi.[108][109][110] Günümüzde mevcut olan kanıtların gösterdiği üzere, bu uygarlıkların gerilemesine sebep olmuş olabilecek yaklaşık yüz yıl süren şiddetli bir kuraklık gerçekleşti,[111] ve bunun sonrasında yeni uygarlıklar ortaya çıktı. Babiller Mezopotamya üzerinde hüküm sürdü;[112] Poverty Point kültürleri, Minoslar ve Shang Hanedanı gibi diğerleri ise kendi bölgelerinde öne çıktı.[113][114][115] İndus Vadisi Uygarlığı'nda ise Vedalar olarak bilinen ve Hindu inanışının temelini oluşturan metinler ilk kez ortaya çıktı.[116] M.Ö 1.200 civarında Bronz Çağı aniden çöktü, bu, bir dizi uygarlığın varlığının sonlanmasına ve Yunan Karanlık Çağı'nın başlamasına sebep oldu.[117][118] Bu dönemde, demir tuncun yerini almaya başladı ve bu Demir Çağı'nın başlamasına yol açtı.[119]

M.Ö 5. yüzyılda, tarihi kaydetmek bir disiplin hâline geldi, ve bu o zamanlarda hayatın nasıl olduğuna dair çok daha net verilerin var olmasını sağladı.[120] M.Ö 8. ve 6. yüzyıllar arasında Avrupa Klasik Antik Çağ'a girdi; tarihin ilk demokratik hükûmetini kuran ve felsefe ve bilim alanında önemli gelişmeler kateden antik Yunanistan ile hukuk, hükûmet ve mühendislik alanlarında gelişmeler gerçekleştiren antik Roma da bu dönem içerisinde gelişti.[121][122] Bu uygarlıklar, Batı kültürünün temellerini büyük oranda şekillendirdi.[123] Bu zaman zarfında dünyanın başka bölgelerinde farklı uygarlıklar da yükseldi. Maya uygarlığı şehirler inşa etmeye başladı ve karmaşık takvimler oluşturdu.[124][125] Afrika'da Aksum Krallığı, düşüş döneminde olan Kuş Krallığı'nın yerini aldı ve Hindistan ile Akdeniz arasındaki ticareti kolaylaştırarak sıklaştırdı.[126] Batı Asya'da, Ahameniş İmparatorluğu'nun merkezi yönetim sistemi, kendisinden sonra gelen birçok imparatorluğa örnek oldu,[127] Hindistan'daki Gupta İmparatorluğu ve Çin'deki Han Hanedanı ise kendi hükmettikleri bölgelerin altın çağlarını yaşamasını sağladı.[128][129]

Roma İmparatorluğu 4. yüzyılın başlarında I. Konstantin tarafından Hristiyanlaştırıldı ve imparatorluğun Batı tarafının 476'daki çöküşünün ardından Avrupa Orta Çağ'a girdi.[130] 7. yüzyılda Avrupa'nın Hristiyanlaştırılmasının başlaması ile, Hristiyanlık ve Kilise, merkezi otorite ve eğitimin ana kaynağı oldu.[131] Orta Doğu'da, Muhammed önderliğinde İslam bölgenin ana dini hâline geldi ve Kuzey Afrika'ya doğru yayıldı. Bu; mimaride sonraki nesillere ilham veren başarıların gerçekleştirildiği, bilim ve teknolojideki eski ilerlemelerin yeniden gerçekleştirildiği ve o bölgenin insanları için yeni bir yaşam şeklinin oluştuğu, İslam'ın Altın Çağı olarak bilinen dönemin başlamasını sağladı.[132][133] Bu dönemin merkezi, Abbâsî kontrolü altındaki Bağdat'ta kurulan Beyt'ül Hikmet idi.[134] Hristiyan ve İslam dünyaları nihayetinde çatıştı; İngiltere Krallığı, Fransa Krallığı ve Kutsal Roma İmparatorluğu, Kutsal Topraklar'ın kontrolünü Müslümanlardan geri almak için bir dizi kutsal savaş başlattılar.[135] Amerika'da, M.S 800 civarından itibaren Mississippi Nehri çevresinde karmaşık kültürler ortaya çıkmaya başladı,[136] daha güneyde ise Aztekler ve İnkalar baskın medeniyetler hâline geldi.[137] 1054'te Roma Katolik Kilisesi ve Doğu Ortodoks Kilisesi arasında gerçekleşen ayrılık, Batı ve Doğu Avrupa arasında günümüze kadar devam edecek olan önemli kültürel ayrılıklara yol açtı.[138] Moğol İmparatorluğu 13. ve 14. yüzyıllarda Avrasya'nın çoğunu fethetti,[139] ve bu sırada Bağdat'ı da yağmalayarak İslam'ın Altın Çağı'nın son bulmasına neden oldu.[140] Aynı zaman diliminde, Afrika'da yer alan Mali İmparatorluğu, Senegambiya'dan Fildişi Sahili'ne kadar uzanarak kıtadaki en büyük imparatorluk oldu.[141] Okyanusya'da, Pasifik üzerindeki birçok adaya yayılan Tuʻi Tonga İmparatorluğu'nun yükselişi gerçekleşti.[142]

 
Leonardo da Vinci'nin Vitruvius Adamı isimli eskizi, Rönesans döneminde sanat ve bilim alanlarında görülen gelişmeleri gösteriyor.

Yeni Çağ boyunca; Osmanlı İmparatorluğu İstanbul'u fethedip Akdeniz Havzası çevresindeki toprakların çoğunu kontrolü altına aldı,[143] Japonya Edo dönemine girdi,[144] Çin'de Çing Hanedanı yükseldi[145] ve Babürlüler Hindistan'ın çoğuna hükmetti.[146] Avrupa, 15. yüzyıldan başlayarak Rönesans dönemine girdi. Bu dönem içerisinde, Kilise siyasi bir varlık olarak gücünü yitirdi.[147] 1492'de Kristof Kolomb'un Amerika'ya ulaşmasının ardından, yeni bölgelerin keşfedilip sömürgeleştirilmesiyle Keşifler Çağı başladı.[148] Avrupa kıtası, dünyadaki diğer insan toplulukları üzerinde siyasi ve kültürel bir hakimiyet kurmaya başladı; Britanya İmparatorluğu, dünyanın en büyük imparatorluğu olmak üzere genişledi[149] ve Amerika Avrupalılar tarafından sömürgeleştirildi.[150] Diğer tarafta ise, bu gelişmeler Trans-Atlantik köle ticareti[151] ve Amerikan yerlilerinin soykırımına[152] sebep oldu. Bu zaman zarfı aynı zamanda matematik, mekanik, astronomi ve fizyolojide gerçekleşen büyük ilerlemeler ile Bilimsel Devrim'e de damgasını vurdu.[153]

Yakın Çağ sırasında gerçekleşen Sanayi Devrimi ve Teknolojik Devrim; görüntü teknolojisi, ulaşım alanındaki önemli yenilikler ve enerji gelişimi gibi yeni keşifleri ve ilerlemeleri sağladı.[154] 18. yüzyılda ortaya çıkan ve Aydınlanma Çağı olarak bilinen kültürel hareket, genel olarak Avrupa'nın zihniyetini önemli derecede şekillendirdi ve kıtanın sekülerizasyonuna katkıda bulundu.[155] Amerika Birleşik Devletleri (ABD), bir grup küçük sömürgeden zamanla küresel süper güçlerden biri hâline gelerek büyük bir değişim geçirdi.[156] Napolyon Savaşları 1800'lerin başlarında Avrupa'yı kasıp kavurdu,[157] İspanya Yeni Dünya sömürgelerinin çoğunu kaybetti[158] ve Avrupalıların genişlemesi Okyanusya[159] ile Afrika'ya doğru devam etti; öyle ki, Avrupalıların kontrol ettiği toprakların toplam topraklara oranı, Afrika'da 50 yıldan daha kısa bir sürede %10'dan neredeyse %90'a çıktı.[160] Avrupa milletleri arasında kurulmuş olan zayıf güç dengesi, insanlık tarihindeki en ölümcül çatışmalardan biri olan I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle 1914'te çöktü.[161] 1918'de savaşın bitmesinden sonra kurulan Milletler Cemiyeti, anlaşmazlıkları barışçıl bir şekilde çözmek için kurulan ilk büyük uluslararası kuruluş oldu.[162]

1930'larda dünya çapında gerçekleşen bir ekonomik kriz; otoriteryen rejimlerin yükselişine ve dolayısıyla, dünya üzerindeki neredeyse tüm ülkelerin dahil olduğu, insanlık tarihinin en ölümcül çatışması II. Dünya Savaşı'na yol açtı.[163] 1945'te sonlanmasından sonra, Milletler Cemiyeti savaşın başlamasını engelleyemediği için dağıtıldı ve yerine Birleşmiş Milletler oluşturuldu.[164] Savaş sırasında, Yuval Noah Harari'ye göre "geçtiğimiz beş yüz yılın en önemli olayı" da gerçekleşti: 16 Temmuz 1945'te Amerikan bilimcileri ilk atom bombasını Alamogordo'da patlattılar ve böylece Atom Çağı başladı.[165] Dekolonizasyon dönemi boyunca önceden sömürgeleştirilmiş olan birçok yeni devlet bağımsızlık ilan etti,[166][167] ancak bu yeni kurulan devletler çoğu zaman neokolonyalizm, sosyopolitik kargaşalar, yoksulluk, "cehâlet" ve endemik tropik hastalıklar nedeniyle zorluklarla karşı karşıya kaldılar.[168][169] 20. yüzyılın ikinci yarısında SSCB ve ABD arasında Soğuk Savaş olarak bilinen, iki ülkenin de dünya çapındaki nüfuzunu arttırmaya çalıştığı küresel bir mücadele görüldü; nükleer silahlanma yarışına[170] ek olarak bu mücadelenin bir parçası olarak gerçekleşen Uzay Yarışı ile 1957'de uzaya ilk yapay uydu gönderildi,[171] 1961'de Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu[172] ve 1969 ve 1972 arasında on iki insan Ay'a inip güvenli bir şekilde dünyaya geri döndü.[173] 1992'de Avrupa Birliği denilen ekonomik ve siyasi birlik kuruldu ve sonraki yıllarda Avrupa'da yer alan ülkelerin çoğunu içerecek üzere genişledi.[174] 20. yüzyılın sonlarına doğru, günümüzde devam eden Bilişim Çağı'nın gelişimiyle, modern insanlar giderek küreselleşen ve birbirine bağlanan bir dünyada yaşamaya başladı:[175] 2013'te; dünya nüfusunun %40'ı, yani 2.7 milyar insan internet ile, dünya nüfusunun %96'sı ise cep telefonları ile birbirine bağlıydı, ancak nispeten daha az gelişmiş ülkelerde bu oran %89'a kadar düşüyordu.[176]

Yaşam alanı ve nüfusDüzenle

 
1994'te uzaydan görüldüğü hâliyle gece saati dünyayı gösteren bu fotoğraf, insanların gezegen üzerinde ne kadar yayıldığını gözler önüne seriyor. Parlak ışıklar, hem en yoğun yerleşim bölgelerini hem de finansal olarak bu aydınlatmayı yapabilecek olan bölgeleri gösteriyor.

Erken insan yerleşimleri; su kaynaklarına, ve avlanmak için avlaması mümkün hayvan popülasyonları ile mahsul yetiştirmek ve hayvan otlatabilmek için ekilebilir araziler gibi, yaşam tarzına bağlı olarak değişen, geçim için kullanılabilecek doğal kaynaklara yakınlığa bağlıydı.[177] Ancak modern insanlar teknoloji, sulama, kentsel planlama, inşaat, ormansızlaştırma ve çölleştirme gibi birçok yolla yaşam alanlarını kendi çıkarları için değiştirme ve manipüle etme konusunda büyük bir kapasiteye sahiptir.[178] İnsan yerleşimleri, özellikle de yüksek risk bölgelerine inşa edilmiş ve düşük inşaat kalitesine sahip olanlar, günümüzde hâlâ doğal afetlere karşı savunmasızdır.[179] Yaşam alanlarının kasıtlı olarak değiştirilmesi çoğunlukla koruma sağlamak, daha konforlu bir durum oluşturmak, maddi zenginlik elde etmek, mevcut olan gıda kaynaklarını arttırmak, estetik koşullarını geliştirmek, bilgi elde etmek veya kaynak alışverişini geliştirmek gibi sebeplerle gerçekleştirilir.[180]

İnsanlar, dünyanın ekstrem ortamlarına karşı küçük bir toleransa ve dayanıklılığa sahip olmasına rağmen, dünyanın en adaptif türlerinden biridir. İcatlar ve keşifler ile, insanlar çok çeşitli sıcaklıklara, nemlere ve irtifalara dayanabilecek hâle geldi.[181] Bunun sonucu olarak insanlar, sadece birkaç coğrafi alana yayılabilmiş olan diğer çoğu türün aksine, tropikal yağmur ormanları, kurak çöller, soğuk arktik bölgeleri ve ileri derecede kirletilmiş şehirler gibi dünyanın hemen hemen tüm bölgelerinde bulunan kozmopolit bir tür oldu.[182] Bununla birlikte, nüfus yoğunluğunun bölgeden bölgeye farklılık göstermesi nedeniyle insan nüfusu dünya yüzeyinde eşit bir şekilde dağılmamıştır ve Antarktika ile okyanuslar üzerindeki geniş alanlar gibi, neredeyse tamamen ıssız büyük bölgeler mevcuttur.[181][183] İnsanların çoğu (%61) Asya'da; geri kalanı ise Amerika'da (14%), Afrika'da (14%), Avrupa'da (11%) ve Okyanusya'da (0.5%) yaşar.[184]

Geçen yüzyıl boyunca insanlar Antarktika, denizin derin bölgeleri ve uzay gibi ekstrem ortamları keşfedip genişlediler. Bu ortamlarda gerçekleştirilecek bir insan yerleşimi kısıtlayıcı ve pahalıdır, bu yüzden genellikle geçicidir ve bilimsel, askerî veya endüstriyel keşifler ile araştırmalar ile sınırlıdır.[185] İnsanlar kısa süreliğine Ay yüzeyinde bulunmuş ve insan yapımı robotik uzay araçları ile varlıklarını diğer gök cisimleri üzerinde de hissettirmişlerdir.[186][187][188] 2000'den bu yana, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun personeli sayesinde uzayda sürekli bir insan varlığı olmuştur.[189]

Tarımın ortaya çıktığı M.Ö 10.000 civarlarındaki insan nüfusuna yönelik tahminler, 1 milyon ile 15 milyon arasında değişmektedir.[190][191] M.S 4. yüzyılda, doğu ve batı Roma İmparatorluğu'nda toplam 50 ila 60 milyon insan yaşıyordu.[192] İlk olarak M.S 6. yüzyılda kaydedilen hıyarcıklı vebalar, sadece Avrasya ve Kuzey Afrika'da 75 ila 200 milyon insanı öldüren Kara Ölüm ile birlikte, nüfusu yarı yarıya düşürdü.[193] 13. yüzyılda Küçük Asya'nın nüfusu 6 milyon civarındaydı.[194] 1800 civarlarında insan nüfusu bir milyara ulaştı. Bundan sonra katlanarak artmaya devam etti; 1930'da iki, 1960'da üç, 1975'te dört, 1987'de beş ve 1999'da altı milyarı gördü.[195] 2011'de yedi milyarı aştı ve Ağustos 2021 itibariyle dünyada 7.8 milyar insan vardı.[196] 2018'de, dünyadaki tüm insanların toplam biyokütlesi 60 milyon ton, yani evcilleştirilmemiş diğer tüm memelilerin toplamınkinden yaklaşık on kat daha büyüktü.[197]

1950'de 751 milyon olan kentsel alanlarda yaşayan insan sayısı, 2018'de 4.2 milyara (%55) yükseldi. Günümüzde en çok kentleşmiş bölgeler, Kuzey Amerika (%82), Latin Amerika (%81), Avrupa (%74) ve Okyanusya'dır (%68); Afrika ve Asya ise dünyanın 3.4 milyar kişilik kırsal nüfusunun %90'ına sahiptir.[198] Şehirlerde yaşamak, özellikle şehir merkezlerinde ve gecekondu mahallelerinde, suç ve çeşitli biçimlerde kirlilik gibi problemleri beraberinde getirir; bunun yanında, okuryazarlığın artışı, insanlığın genel bilgisine daha kolay erişim ve daha düşük açlık riski gibi avantajları da bulunur. Hem genel nüfusun hem de kentsel nüfusun oranının gelecek on yıllarda önemli ölçüde artması beklenmektedir.[199][200]

Tarih boyunca, insanların çevre üzerinde büyük bir etkisi olmuştur.[201] İnsanlar süper avcılardır, ve diğer türler tarafından nadiren avlanırlar.[202] Nüfus artışı, sanayileşme, arsa üretimi, aşırı tüketim ve fosil yakıtların yakılması, diğer canlıların devam eden kitlesel yok oluşunu önemli derecede hızlandıran çevresel bozulmaya ve çevre kirliliğine yol açmıştır.[203][204][205] Holosen yok oluşunu hızlandırabilecek olan[203][206] küresel iklim değişikliğine katkıda bulunan ana tür de insanlardır.[207]

Dünyanın en kalabalık metropoliten alanı olan Tokyo, şehir adı verilen toplu insan yerleşimlerine bir örnektir.

BiyolojiDüzenle

Anatomi ve fizyolojiDüzenle

 
Eril ve dişi birer insanın anatomik özellikleri.
İnsan vücudunun bileşenleri[208][209]
60 kilogram bir bireyde
Madde Atom oranı Kütlesi
Oksijen %65 38,8 kilogram (86 lb)
Karbon %18 10,9 kilogram (24 lb)
Hidrojen %10 6 kilogram (13 lb)
Nitrojen %3 1,9 kilogram (4,2 lb)
Diğer %4 2,4 kilogram (5,3 lb)

İnsan fizyolojisinin çoğu özelliği, diğer hayvanların fizyolojisinin karşılık gelen yönleriyle homologdur. İnsan vücudu; bacaklar, gövde, kollar, boyun ve baştan oluşur. Yetişkin bir insanın vücudunda yaklaşık 100 trilyon (1014) hücre bulunur. İnsan vücudunda yer alan ve en yaygın olarak bu şekilde tanımlanan organ sistemleri, sinir, dolaşım, sindirim, endokrin, bağışıklık, örtü, lenfatik, kas-iskelet, üreme, solunum ve boşaltım sistemleridir.[210][211] İnsanların diş formülü 2.1.2.32.1.2.3'tür. İnsanlar, diğer primatlar ile karşılaştırıldığında oran olarak daha kısa damaklara ve çok daha küçük dişlere sahiptir. Kısa, ancak nispeten düz köpek dişlerine sahip olan tek primatlardır. Tipik olarak çapraşık dişlere sahiplerdir, kaybedilen dişlerden kaynaklanan boşluklar genç bireylerde genellikle hızlıca kapanır. İnsanlar yavaş yavaş üçüncü azı dişlerini kaybederler, bazı bireylerde ise doğuştan hiç olmaz.[212]

İnsanlar ve şempanzeler, ortak bir şekilde körelmiş bir kuyruğa, apandise, esnek omuz eklemlere ve karşıt başparmaklara sahiplerdir.[213] İnsanların şempanzelerden farklı oldukları konulara, bipedalizm ve beyin büyüklüğü dışında, koku alma, işitme ve proteinleri sindirme örnek verilebilir.[214] İnsanların diğer insansılara yakın bir kıl folikülü yoğunluğuna sahip olmalarına rağmen, bunların çoğu dışarıdan görünemeyecek kadar kısa ve ince olan vellus tüyleridir.[215][216] Vücutlarının tamamına yayılmış 2 milyondan fazla ter bezine sahiptirler; bu sayı, çok fazla ter bezine sahip olmayan ve bu sahip oldukları bezler de avuç içlerinde ve ayak tabanlarında bulunan şempanzelerden çok daha fazladır.[217] Tipik olarak, insanlar boyut olarak kendilerine yakın olan primatlardan daha zayıf olmaya meyillidir.[218]

 
"Anatomik İnsan" ("Zodyakal İnsan" olarak da bilinir), Très Riches Heures du Duc de Berry (65. el yazması, 14. folyo)

İnsanın cildinin ve saçının rengini, güneş ışığına karşı koruyucu etkisi de olan, melanin adı verilen pigmentler belirler. Von Luschan'ın skalasına göre, cilt rengi çok açık ve beyazdan çok koyu siyaha kadar değişkenlik gösterebilir. Saç rengi ise beyazdan kahverengiye, kırmızıya, sarıya ve en yaygın saç rengi olan siyaha kadar değişir.[219] Yaş ilerledikçe saçtaki melanin oranı da azalır ve renk yavaş yavaş griye doğru ilerler. Cilt renginin koyulaşması, güneşten gelen ultraviyole ışınlarının radyasyonuna karşı koruma sağlama amaçlı, evrimsel bir adaptasyondur; ancak bazı daha yeni araştırmalar bunun sebebinin, güneşten alınan D vitamini ve ultraviyole ışınlarının sebep olduğu bir folik asit dengesizliği olduğunu öne sürmüştür.[220] İnsan cildi ayrıca ultraviyole ışınlarına maruz kaldığında sonradan da kararabilir.[221]

Araştırmalar, yetişkin bir erkeğin ortalama boyunun 171 cm (5 ft 7 12 in), yetişkin bir dişinin ortalama boyunun ise 159 cm (5 ft 2 12 in) olduğunu göstermiştir.[222] Boyun küçülmesi bazı bireylerde orta yaşlarda başlayabilir, ancak çoğunlukla aşırı yaşlılarda gerçekleşme eğilimindedir.[223] Tarih boyunca, zaman ilerledikçe daha iyi beslenme, sağlık hizmetleri ve yaşam koşullarının bir sonucu olarak insan popülasyonları ortalama olarak daha uzun boylu hâle geldi.[224] Yetişkin bir insanın ortalama kütlesi erkeklerde 77 kilogram (170 lb), kadınlarda ise 59 kilogram (130 lb)'dır.[225][226] Diğer birçok özellik gibi, vücut kütlesi ve vücut tipi de genetik yatkınlıktan ve çevreden etkilenir ve bireyden bireye büyük farklılıklar gösterir.[227][228]

İnsanlar, diğer hayvanlardan çok daha hızlı ve isabetli atışlar gerçekleştirebilirler.[229] İnsanlar ayrıca hayvanlar âlemi içerisindeki en iyi uzun mesafe koşucuları arasındadır, ancak kısa mesafelerde daha yavaşlardır.[230] Nispeten ince vücut kılları ve daha verimli ter bezleri, uzun mesafeler boyunca koşarken sıcak çarpmasını engellemeye yardımcı olur.[231]

GenetikDüzenle

 
Standart insan karyotipinin grafik ile temsili. Grafikte hem erkek (XY) hem de dişi (XX) cinsiyet kromozomları gösteriliyor.

İnsanın genetik bilgilerinin çoğu hücre çekirdeğinin içinde yer alır. Çoğu hayvan gibi, insanlar da diploit ökaryotik bir türdür. Her somatik hücrede 23'er kromozomdan oluşan iki set bulunur ve bu setlerin her biri birer ebeveynden alınır; gametlerde ise iki ebeveynden alınanların bir karışımı olan tek bir kromozom seti bulunur. Bu 23 çift kromozom arasında, 22 çift otozom ve bir çift cinsiyet kromozomu vardır. Tıpkı diğer memelilerde olduğu gibi, insanlar bir XY biyolojik cinsiyet belirleme sistemine sahiptir, böylece dişiler XX, erkekler ise XY cinsiyet kromozomlarına sahip olur.[232] Genler ve çevre; fiziksel özellikler, fizyoloji, hastalıklara yakalanmaya yatkınlık ve zihinsel yetenekler konularında insanın biyolojik çeşitliliğini sağlar. Genlerin ve çevrenin insanın hangi özelliklerini ne kadar etkilediği, günümüzde hâlâ tam olarak anlaşılamamıştır.[233][234]

Dünya üzerinde, monozigotik ikizler dahil,[235] genetik olarak aynı olan iki farklı insan bulunmamaktadır, ancak iki birey ortalama olarak %99,5 ila %99,9 genetik benzerliğe sahiptir.[236][237] Bu insanları şempanzeler dahil diğer büyük insansı maymunlardan daha homojen yapar.[238][239] İnsanların DNA'larındaki bu düşük çeşitlilik, 100.000 yıl önce Pleistosen Çağ'ın sonlarına doğru gerçekleşen bir nüfus darboğazının varlığına işaret etmektedir.[240][241] Doğal seçilim, son 15.000 yılda genomun belirli bölgelerinde yönlendirilmiş seçilim görüldüğüne dair kanıtlar ile, insan popülasyonları üzerinde etkisini sürdürmeye devam etti.[242]

İnsan genomu ilk kez 2001'de dizilendi[243] ve 2020'ye gelindiğinde yüz binlerce genom dizilenmişti.[244] 2012'de Uluslararası HapMap Projesi, 11 farklı popülasyondaki 1.184 farklı bireyden alınmış genomları inceledi ve 1.6 milyon tek nükleotid polimorfizmini tanımladı.[245] Afrikalı popülasyonlar, en fazla sayıda özel veya dünyanın başka yerlerinde bulunmayan genetik varyantları barındırmaktadır. Diğer popülasyonlarda bulunan yaygın varyantların çoğunun Afrikalılarda da bulunmasına rağmen, diğer bölgelere, özellikle de Okyanusya ve Amerika'ya özel çok sayıda özel varyant da bulunmaktadır.[246] 2010'da yapılmış tahminlere göre, insanlarda yaklaşık 22.000 gen bulunur.[247] Genetikçiler, yalnızca anneden aktarılan Mitokondriyal DNA'yı karşılaştırıp inceleyerek, genetik izleri tüm modern insanlarda bulunan, "Mitokondriyal Havva" olarak adlandırılmış son dişi ortak atanın 90.000 ila 200.000 yıl önce yaşamış olduğunu buldular.[248][249][250]

Bir dişi bireyin metafaz evresindeki kromozomları floresans ile hibridizasyona tabi tutulmuş hâldeyken.

Yaşam döngüsüDüzenle

 
5 haftalık, 10 milimetre boyundaki bir insan embriyosu
   
Ergenlik dönemine henüz girmemiş (çocuk) birer erkek ve kız
   
Ergen birer erkek ve kadın
   
Yetişkin birer adam ve kadın
   
Yaşlı birer adam ve kadın

İnsan üremesinin çoğu cinsel ilişki aracılığıyla iç döllenme ile gerçekleşir, ancak yardımcı üreme teknolojisi yoluyla da meydana gelebilir.[251] İki eşey hücresinin oluşması sonucu zigot oluşur ve zamanla embriyo hâline gelir. Ortalama gebelik süresi 38 haftadır, ancak normal bir hamilelikte bu süre 37 gün kadar değişebilir.[252] Embriyonun gelişmesi, insanın gelişiminin ilk sekiz haftasını kapsar; dokuzuncu haftanın başından sonra embriyo artık bir fetüs olur.[253] Eğer çocuğun tıbbi nedenlerle daha erken doğması gerekiyorsa doğum indüksiyonu veya sezaryen gerçekleştirilebilir.[254]

İnsanlarda doğum, komplikasyonların ve ölüm riskinin çok daha yüksek olması nedeniyle, diğer türler ile karşılaştırıldığında tehlikelidir.[255] Fetüsün başının boyutu ile pelvisin çapı arasındaki fark, diğer primatlara göre daha azdır.[256] Bunun sebebi günümüzde tam olarak anlaşılamamıştır (eskiden bu durum bipedalizm ve obstetrik ikilem ile ilgili evrimsel baskıların birbiriyle çelişmesinin bir sonucu olarak açıklansa da yakın tarihteki araştırmalar bundan daha karmaşık olabileceğini göstermektedir[256][257]), ancak 24 saat veya daha fazla sürebilen ağrılı bir doğuma sebep olur.[258] Doğumların başarılı bir şekilde gerçekleşme şansı, 20. yüzyılda yeni tıbbi teknolojilerin geliştirilmesiyle nispeten daha zengin ve gelişmiş olan ülkelerde önemli ölçüde arttı. Buna karşılık, hamilelik ve doğum, gelişmiş ülkelere oranla yaklaşık 100 kat daha fazla olan anne ölümü oranları ile dünyanın gelişmekte olan bölgelerinde tehlikeli olmaya günümüzde hâlâ devam etmektedir.[259]

Gelişmiş ülkelerde bebekler ortalama olarak doğumda 3-4 kilogram (6,6-8,8 lb) ağırlığında ve 47-53 santimetre (19-21 in) boyunda olurlar.[260][261] Bunun yanında, düşük doğum ağırlığı gelişmekte olan ülkelerde yaygındır ve bu bölgelerdeki yüksek bebek ölüm oranlarının sebeplerinden biridir.[262] Tarih ilerledikçe çocuk ölümleri büyük oranda gerilemiştir. 20. yüzyıla kadar tarım toplumlarında çocukların ortalama üçte biri yetişkinliğe asla ulaşamaz ve çocukluk hastalıkları nedeniyle ölüyordu: 17 yüzyılda İngiltere'de her bin yeni doğandan 150'si ömrünün ilk yılları içerisinde, çocukların üçte biri de on beş yaşına gelmeden ölüyordu; günümüzde ise bin İngiliz bebeğinden ilk yılda 5'i, 15 yaşından önce de 7'si ölmektedir.[263] Çocuklara çoğunlukla annenin baktığı diğer primatların aksine, insanlarda hem anne hem de baba çocuklarına bakım sağlar.[264] Doğumdan sonra aciz olan insanlar, yıllarca büyümeye devam eder ve 15 ila 17 yaşlarında cinsel olgunluğa ulaşırlar.[265][266][267]

İnsan ömrü, tanımlamalara göre değişmek üzere üç ile on iki farklı evreye ayrılmıştır. Yaygın olarak bahsedilen evreler; bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık olarak sayılabilir.[268] Bu evrelerin uzunlukları, kültürler ve tarihi dönemler arasında farklılık gösterebilir. Ergenlik dönemi tipik olarak alışılmadık derecede hızlı gerçekleşen bir büyümeyle karakterize edilir, bu dönemde vücut boyutu genel olarak %25 artar. Şempanzeler için ise aynı oran sadece %14'tür.[269] İnsanlar menopozun gerçekleştiği az sayıda canlıdan biridir. Dişiler 50 yaş civarında menopoza girer ve kısırlaşırlar.[270] Menopozun aslında, bireyin yaşlılığa kadar çocuk doğurmaya devam etmek yerine mevcut çocuklarına daha fazla zaman ve kaynak ayırmasını sağlayarak üreme başarısını arttırdığı çeşitli kitleler tarafından öne sürülmüştür.[271][272]

Bir bireyin yaşam süresi iki ana faktöre, genetiğe ve yaşam tarzına bağlıdır.[273] Biyolojik ve genetik nedenler gibi çeşitli faktörler nedeniyle, kadınlar erkeklerden ortalama dört yıl daha uzun yaşar.[274] 2018 itibarıyla, ortalama bir kız çocuğunun beklenen yaşam süresi 74.9 yıl iken,[275] bir erkek çocuğu için aynı sayı 70.4 yıldır.[276] Beklenen yaşam süresi, coğrafyadan coğrafyaya çoğunlukla ekonomik koşullar ile ilgili olan önemli değişiklikler gösterir; örneğin, Hong Kong'da doğumda beklenen yaşam süresi kızlar için 87.6 ve erkekler için 81.8 yıl iken Orta Afrika Cumhuriyeti'nde kızlar için 55.0 ve erkekler için 50.6 yıldır.[277] HIV/AIDS nedeniyle Esvatini'de doğumda beklenen yaşam süresi 2010'da 40 yıla kadar düşmüş,[278] ancak son yıllarda yeniden 50'lere yükselmiştir.[277] Yaklaşık iki yüz yıl öncesine kadar ise, ortalama yaşam süresi tüm dünyada 25 ila 40 arasında değişmekteydi.[279][263] Gelişmiş ülkelerin nüfusları genel olarak yaşlanmaktadır ve bu ülkelerde ortanca yaş 40 civarındadır. Gelişmekte olan dünyada ise ortanca yaş 15 ila 20 yıldır. Her beş Avrupalıdan biri 60 yaş veya üzerindeyken, aynı oran Afrikalılar için her yirmi bireyden biridir.[280] Birleşmiş Milletler'in 2002'de yaptığı tahminlere göre, dünyada 100 veya üzeri bir yaşta olan insanların sayısı 210.000'dir.[281] Bugüne kadar yaşamış en yaşlı insan, 4 Ağustos 1997'de öldüğünde 122 yıl 164 gün yaşında olan Jeanne Calment idir; daha uzun süre yaşadığı iddia edilen insanlar da olmuştur, ancak bu iddiaların hiçbiri yasal temellere dayandırılamamıştır.[282]

BeslenmeDüzenle

 
Zekâları sayesinde kullanabildikleri av köpeklerinin yanı sıra ateşli silahlar gibi aletler ile, insanlar doğadaki en başarılı süper avcılardır.

Yüzbinlerce yıl boyunca, insanlar avcı-toplayıcılık yaparak yiyecek buldu ve meyveler, tahıllar, yumrular, mantarlar, böceklerin larvaları ve sularda yaşayan yumuşakçalar gibi, yakınlarında bulunan kaynakların verdiklerini birleştirip kullanarak veya av hayvanlarını avlayıp öldürerek geçimlerini sağladı.[283] Ateş, yemek hazırlamak ve pişirmek için H. erectus'tan,[37] bazı araştırmacılara göre ise H. habilis kadar erken bir dönemden beri[39] kullanılmıştır.[283] Yaklaşık 10.000 yıl önce insanlar tarım yapmaya başladı[284][285][286] ve bu beslenme düzenlerini önemli derecede değiştirdi. Beslenme düzenindeki bu değişiklik insan biyolojisini de etkiledi: Süt hayvancılığının yayılması, yeni ve zengin bir besin kaynağı ortaya çıkararak bazı yetişkinlerin laktozu sindirebilecek şekilde evrilmesini sağladı.[287][288] Tüketilen gıdalar, bu gıdaların hazırlanma şekli ve nasıl tüketildikleri zaman ilerledikçe değişti, ve günümüzde farklı yerlerin farklı kültürlerinde de değişiklik göstermektedir.[289][290]

İnsanlar, hem bitkisel hem de hayvansal besinlerle beslenen hepçillerdir.[291][292] Farklı bölgelerde bulunan farklı besin kaynakları ile farklı kültürel ve dini normlar ile, insan grupları, vejetaryen ve veganlardan çoğunlukla etçil beslenenlere kadar değişen farklı farklı beslenme düzenleri benimsemişlerdir. Bazı durumlarda, insanların beslenme düzenlerine yönelik kısıtlamalar hastalıklara varabilecek bozukluklara yol açabilir; ancak bununla birlikte, insan grupları, dengeli bir şekilde beslenebilmek amacıyla farkı gıda kaynaklarını kullanmak için hem genetik özelleşme hem de kültürel temaslar yoluyla birçok beslenme düzenine uyum sağlamıştır.[293] Beslenme düzenleri, farklı kültürlerin önemli bir kısmını kapsar ve gıda biliminin gelişmesini sağlamıştır.[294]

 
Yemek hazırlayan insanlar (Bali, 2006)

Genellikle, vücutta saklanan yağ oranına da bağlı olarak, insanlar beslenmeden ve gıda almadan 8 hafta kadar hayatta kalabilirler.[295] Sıvı almadan ise çoğunlukla üç veya dört, en fazla ise bir hafta hayatta kalınabilir.[296] 2020'de yapılmış tahminlere göre, her yıl 9 milyon insan direkt veya dolaylı olarak açlıkla bağlantılı olan sebeplerden ölmektedir.[297][298] Çocuklarda yetersiz beslenme de yaygındır ve küresel hastalık yükünün artmasını sağlayan önemli faktörlerden biridir.[299]

Bununla birlikte, gıdaların ve beslenmenin küresel ölçekte dağılımı eşit değildir. Obezite, insan grupları arasında hızlıca artmış ve bazı gelişmiş ülkeler ile birkaç gelişmekte olan ülkede sağlık önemli sağlık sorunlarına ve artan ölüm oranlarına yol açmıştır. Dünya çapında bir milyardan fazla insan obezdir,[300] ve ABD'de obezlerin toplam nüfusa oranı %35 kadardır.[301] Obezite, bireyin harcadığından daha çok kalori tüketmesinden kaynaklanır, ve aşırı kilo alımının sebebi genellikle enerji yoğunluklu beslenme düzenleridir.[300]

İnsan psikolojisiDüzenle

İnsan zihninin temel özelliği bilinçtir. Bilinç ile birlikte, kendini gözleyebilme, zamanı algılayabilme ve özgür irade insanda bulunan özel niteliklerdir. Psikoloji, bilimsel bakış açısı ile insan zihnini incelerken, dinler değer yargıları ile insanı inceler. Yapılan davranışın iyi veya kötü olması ile ilgilenir.

AkılDüzenle

İnsan aklının temeli bilinçtir. Bu bilinç insanın kendisi ve çevresi ile ilişkisini düzenlemesini sağlar. İnsanı diğer canlılardan ayıran temel özellik olarak bilinci kabul edebiliriz. İnsan ayrıca özgür iradeye ve zaman bilincine de sahiptir.

İnsanın gelişmiş özellikleriDüzenle

DilDüzenle

Dil veya lisan, insanların düşündüklerini ve hissettiklerini bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşmadır. Konuşma ve yazma biçimleri olarak da adlandırılabilir.

DinDüzenle

Arapça kökenli bir sözcük olan din sözcüğü, köken itibarıyla "yol, hüküm, ödül" gibi anlamlara sahip olup genellikle doğaüstü, kutsal ve ahlaki ögeler taşıyan, çeşitli ayin, uygulama, değer ve kurumlara sahip inançlar bütününe verilen isimdir. Zaman zaman inanç sözcüğünün yerine kullanıldığı gibi, bazen de inanç sözcüğü din sözcüğünün yerinde kullanılır. Dinler tarihine bakıldığında, birçok farklı kültür, topluluk ve bireyde din kavramının farklı biçimlere sahip olduğu görülür.

İnsanoğlu çok eski çağlardan beri doğaüstü olana ilgi göstermiş, kendini tüm insan ırkı içerisinde yalnız hissetmiş ve bir tanrıya veya tanrılara sığınma ihtiyacı duymuştur.

İnsan bir varlık arayışı içerisindedir. Bu arayış geçmişten günümüze değin gelmektedir. Bu arayış neticesinde varlıklarını anlamlandıracak çeşitli somut ve soyut olgulardan yararlanarak birçok inanç sistemi geliştirmişler veya kabul etmişlerdir. Bunlar arasında metaya, canlıya, doğaya veya 5 duyu ile tespit edilemeyip akıl ve hissiyat ile buldukları bir tanrının veya pek çok tanrının varlığına inanmaları en temel olanıdır.

İnsanların pek çoğu ölümden korkmaktadır. Birçok dinin temasında varlığın bir şekilde biçim veya boyut değiştirerek devam edeceği inancı vardır. Hiçbir dine inanmayan veya bir tanrının varlığını kabul etmeyen bireylerin bir kısmı bile insana ait tözün, bir şekilde enerji olarak devam edeceği düşüncesine sahiptir. Bu düşünce, öldükten sonra hiçliğe karışılacağı düşüncesinin insanlara verdiği psikolojik rahatsızlıktan ötürü bulunur. Bu da insanın varlık arayışının bir başka yönüdür ve dine yönelten bir özelliğidir.

Yaratılış mitiDüzenle

Birçok dinde insanın yüce bir varlık tarafından bugünkü hâlinde yaratıldığı inancı mevcuttur.Birçok dinin ve mitolojinin, yaratılmış ilk erkek ve ilk kadınla alakalı mitleri bulunur (Örn. İbrahimi dinlerde Adem ve Havva). Bu hikayeler günümüzde mitoloji olarak kabul edilir.

ToplumDüzenle

İnsanlar, gelişmiş sosyal yapılar kurmuşlardır. Bu yapılar duruma göre aynı amaca yönelik birlik veya rakip olabilirler. Aile en temel sosyal yapı sayılabilir. Güvenlik ve adalet için devletler kurmuşlardır. Aynı dili konuşanlar milletleri oluşturmuşlardır.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Global Mammal Assessment Team (30 Haziran 2008). "Homo sapiens". IUCN Kırmızı Listesi (İngilizce). doi:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T136584A4313662. 7 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  2. ^ Groves, Colin (2005). Wilson DE, Reeder DM (Edl.). "Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference". 3 (İngilizce). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-801-88221-4. OCLC 62265494. 
  3. ^ Spamer, Earle E. (29 Ocak 1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences (İngilizce). 149 (1). ss. 109-14. JSTOR 4065043. 
  4. ^ Pokorny, Julius (1959). "Homo". Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (Almanca). ss. 414-416.  "Homo". Dictionary.com (İngilizce). 27 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  5. ^ Spamer, Earle E. (1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia (İngilizce). Cilt 149. ss. 109-114. ISSN 0097-3157. JSTOR 4065043. 
  6. ^ "Human". Merriam-Webster (İngilizce). 11 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  7. ^ Barras, Colin (11 Ocak 2016). "We don't know which species should be classed as 'human'". BBC (İngilizce). 14 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  8. ^ Nişanyan, Sevan. "İnsan". NişanyanSözlük. 7 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  9. ^ "İnsan". Türk Dil Kurumu. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  10. ^ Oxford English Dictionary, s.v. "human."
  11. ^ "Man". Merriam-Webster (İngilizce). 22 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  12. ^ "Concept of Personhood". Missouri Üniversitesi. 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  13. ^ Montgomery, Stephen (2009). "Darwin & The Descent of Man". Charles Darwin & Evolution (İngilizce). Cambridge: Christ's College. 20 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  14. ^ Dodd, Matthew S.; Papineau, Dominic; Grenne, Tor; Slack, John F.; Rittner, Martin; Pirajno, Franco; O’Neil, Jonathan; Little, Crispin T. S. "Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates". Nature (İngilizce). Cilt 543. ss. 60-64. doi:10.1038/nature21377. 
  15. ^ Meng, Jin; Wang, Yuanqing; Li, Chuankui (13 Nisan 2011). "Transitional mammalian middle ear from a new Cretaceous Jehol eutriconodont". Nature (İngilizce). 472 (7342). ss. 181-186. Bibcode:2011Natur.472..181M. doi:10.1038/nature09921. PMID 21490668. 
  16. ^ Tyson, Peter (1 Temmuz 2008). "Meet Your Ancestors". Nova ScienceNow (İngilizce). PBS; WGBH Educational Foundation. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  17. ^ Tuttle, Russell H. (4 Ekim 2018). "Hominoidea: conceptual history". Trevathan, Wenda; Cartmill, Matt; Dufour, Dana; Larsen, Clark (Edl.). International Encyclopedia of Biological Anthropology (İngilizce). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. ss. 1-2. doi:10.1002/9781118584538.ieba0246. ISBN 978-1-118-58442-2. 
  18. ^ Gibbons, Ann (13 Haziran 2012). "Bonobos Join Chimps as Closest Human Relatives". TimeTree (İngilizce). 
  19. ^ a b Tattersall, Ian; Schwartz, Jeffrey H. (2009). "Evolution of the Genus Homo". Annual Review of Earth and Planetary Sciences (İngilizce). 37 (1). ss. 67-92. Bibcode:2009AREPS..37...67T. doi:10.1146/annurev.earth.031208.100202. 
  20. ^ Goodman, Morris; Tagle, Danilo A.; Fitch, David H. A.; Bailey, Wendy; Czelusniak, John; Koop, Ben F.; Benson, Philip; Slightom, Jerry L. (Mart 1990). "Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids". Journal of Molecular Evolution (İngilizce). 30 (3). ss. 260-266. Bibcode:1990JMolE..30..260G. doi:10.1007/BF02099995. PMID 2109087. 
  21. ^ Ruvolo, M. (Mart 1997). "Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets". Molecular Biology and Evolution (İngilizce). 14 (3). ss. 248-65. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761. PMID 9066793. 
  22. ^ a b Brahic, C. (2012). "Our True Dawn". New Scientist (İngilizce). 216 (2892). ss. 34-37. Bibcode:2012NewSc.216...34B. doi:10.1016/S0262-4079(12)63018-8. 
  23. ^ Chen, F. C.; Li, W. H. (2001). "Genomic Divergences Between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees". American Journal of Human Genetics (İngilizce). 68 (2). ss. 444-456. doi:10.1086/318206. PMC 1235277 $2. PMID 11170892. 
  24. ^ "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature (İngilizce), 418. ss. 145-151. doi:10.1038/nature00879. 
  25. ^ a b c d e Dawkins, Richard; Wong, Yan (28 Nisan 2016). The Ancestor's Tale - A Pilgrimage to the Dawn of Life (İngilizce). Boston: Houghton Mifflin Company. ss. 67, 95-101. ISBN 978-0-618-00583-3. 
  26. ^ MacAndrew, Alec. "Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes". Evolution Pages (İngilizce). 9 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  27. ^ Brunet, Michel; Guy, Franck; Pilbeam, David; Mackaye, Hassane Taisso; Likius, Andossa; Ahounta, Djimdoumalbaye; Beauvilain, Alain; Blondel, Cécile (11 Temmuz 2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature (İngilizce). 418 (6894). ss. 145-151. Bibcode:2002Natur.418..145B. doi:10.1038/nature00879. ISSN 0028-0836. PMID 12110880. 
  28. ^ Gould, Stephan J. (1994). "The Evolution of Life on Earth". Scientific American (İngilizce). 271 (4). ss. 84-91. Bibcode:1994SciAm.271d..84G. doi:10.1038/scientificamerican1094-84. PMID 7939569. 
  29. ^ Reed, David L.; Smith, Vincent S.; Hammond, Shaless L.; Rogers, Alan R.; Clayton, Dale H. (2004). "Genetic Analysis of Lice Supports Direct Contact between Modern and Archaic Humans". PLOS Biology. 2 (11). ss. e340. doi:10.1371/journal.pbio.0020340. PMC 521174 $2. PMID 15502871. 
  30. ^ Fortey, Richard (Eylül 1999) [1997]. "Landwards, Humanity". Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth (İngilizce). s. 300. ISBN 978-0-375-70261-7. 
  31. ^ De Miguel, Carmen; Henneberg, Maciej (2001). "Variation in hominid brain size: How much is due to method?". HOMO: Journal of Comparative Human Biology (İngilizce). 52 (1). ss. 3-58. doi:10.1078/0018-442X-00019. ISSN 0018-442X. PMID 11515396. 
  32. ^ Villmoare, Brian; Kimbel, William H.; Seyoum, Chalachew; Campisano, Christopher J.; DiMaggio, Erin N.; Row, John; Braun, David R.; Arrowsmith, J Ramón; Reed, Kaye E. (2015). "Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia". Science (İngilizce). 347 (6228). ss. 1352-1355. Bibcode:2015Sci...347.1352V. doi:10.1126/science.aaa1343. PMID 25739410. 
  33. ^ Benjamin, Craig; David, Cynthia; Christian, Brown (2014). Big History: Between Nothing and Everything (İngilizce). New York: McGraw Hill Education. s. 93. 
  34. ^ de Heinzelin, Jean; Clark, J. Desmond; White, Tim; Hart, William; Renne, Paul; WoldeGabriel, Giday; Beyene, Yonas; Vrba, Elisabeth (23 Nisan 1999). "Environment and Behavior of 2.5-Million-Year-Old Bouri Hominids". Science (İngilizce). 284 (5414). ss. 625-629. Bibcode:1999Sci...284..625D. doi:10.1126/science.284.5414.625. ISSN 0036-8075. PMID 10213682. 
  35. ^ Gavashelishvili, Alexander; Tarkhnishvili, David (28 Ocak 2016). "Biomes and human distribution during the last ice age". Global Ecology and Biogeography (İngilizce). 25 (5). ss. 563-574. doi:10.1111/geb.12437. 
  36. ^ Zhu, Zhaoyu; Dennell, Robin; Huang, Weiwen; Wu, Yi; Qiu, Shifan; Yang, Shixia; Rao, Zhiguo; Hou, Yamei; Xie, Jiubing; Han, Jiangwei; Ouyang, Tingping (11 Temmuz 2018). "Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago". Nature (İngilizce). 559 (7715). Bibcode:2018Natur.559..608Z. doi:10.1038/s41586-018-0299-4. PMID 29995848. 
  37. ^ a b Hart-Davis, Adam, (Ed.) (2012). History: The Definitive Visual Guide (İngilizce). New York: DK Publishing. ss. 17, 36-37. ISBN 978-0-7566-7609-4. 
  38. ^ Goren-Inbar, Naama; Alperson, Nira; Kislev, Mordechai E.; Simchoni, Orit; Melamed, Yoel; Ben-Nun, Adi; Werker, Ella (30 Nisan 2004). "Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel". Science (İngilizce). 304 (5671). ss. 725-727. Bibcode:2004Sci...304..725G. doi:10.1126/science.1095443. PMID 15118160. 
  39. ^ a b McClellan, James E.; Dorn, Harold (14 Nisan 2006). Science and Technology in World History: An Introduction (İngilizce). Baltimore: JHU Press. s. 7. ISBN 978-0-8018-8360-6. 
  40. ^ Green, Richard E.; Krause, Johannes; Ptak, Susan E.; Briggs, Adrian W.; Ronan, Michael T.; Simons, Jan F.; Du, Lei; Egholm, Michael; Rothberg, Jonathan M.; Paunovic, Maja; Pääbo, Svante (2006). "Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA". Nature (İngilizce), 444. ss. 330-336. doi:10.1038/nature05336. 
  41. ^ a b McNeill, William Hardy (1999) [1967]. A World History. 4 (İngilizce). New York: Oxford University Press. ss. 7-8, 13. ISBN 978-0-19-511615-1. 
  42. ^ Schlebusch, Carina M.; Malmström, Helena; Günther, Torsten; Sjödin, Per; Coutinho, Alexandra; Edlund, Hanna; Munters, Arielle R.; Vicente, Mário; Steyn, Maryna; Soodyall, Himla; Lombard, Marlize; Jakobsson, Mattias (2017). "Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago". Science (İngilizce). 358 (6363). ss. 652-655. Bibcode:2017Sci...358..652S. doi:10.1126/science.aao6266. PMID 28971970. 
  43. ^ Sample, Ian (7 Haziran 2017). "Oldest Homo sapiens bones ever found shake foundations of the human story". The Guardian (İngilizce). 20 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  44. ^ "Homo sapiens". The Smithsonian Institutions's Human Origins Program (İngilizce). Smithsonian Enstitüsü. 8 Şubat 2016. 26 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  45. ^ Dvorsky, George (4 Ocak 2020). Özdoğan, Kadir Toykan (Ed.). "İnsan Evrimine Dair Son 10 Yılın En Önemli 10 Keşfi!". Evrim Ağacı. 12 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  46. ^ Wurz, Sarah (2012). Rothman, Jessica (Ed.). "The Transition to Modern Behavior". Nature Education Knowledge (İngilizce). 3 (10). s. 15. 
  47. ^ Klein, Richard G. (Haziran 1995). "Anatomy, Behavior, and Modern Human Origins". Journal of World Prehistory (İngilizce). 9 (2). ss. 167-198. doi:10.1007/BF02221838. ISSN 0892-7537. 
  48. ^ "Out of Africa Revisited". Science (İngilizce). 308 (5724). 13 Mayıs 2005. s. 921. doi:10.1126/science.308.5724.921g. ISSN 0036-8075. 
  49. ^ Stringer, Chris (Haziran 2003). "Human evolution: Out of Ethiopia". Nature (İngilizce). 423 (6941). ss. 692-3, 695. Bibcode:2003Natur.423..692S. doi:10.1038/423692a. PMID 12802315. 
  50. ^ Johanson, Donald (Mayıs 2001). "Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?". American Institute of Biological Sciences (İngilizce). Washington DC: actionbioscience. 31 Aralık 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  51. ^ Gibbons, Ann (2003). "Oldest Members of Homo sapiens Discovered in Africa". Science (İngilizce). 300 (5626). s. 1641. doi:10.1126/science.300.5626.1641. PMID 12805512. 
  52. ^ Clark, J. Desmond; Beyene, Yonas; WoldeGabriel, Giday; Hart, William K.; Renne, Paul R.; Gilbert, Henry; Defleur, Alban; Suwa, Gen; Katoh, Shigehiro; Ludwig, Kenneth R.; Boisserie, Jean-Renaud; Asfaw, Berhane; White, Tim D. (2003). "Stratigraphic, chronological and behavioural contexts of Pleistocene Homo sapiens from Middle Awash, Ethiopia". Nature (İngilizce). 423 (6941). ss. 747-752. Bibcode:2003Natur.423..747C. doi:10.1038/nature01670. PMID 12802333. 
  53. ^ Posth, Cosimo; Renaud, Gabriel; Mittnik, Alissa; Drucker, Dorothée G.; Rougier, Hélène; Cupillard, Christophe; Valentin, Frédérique; Thevenet, Corinne; Furtwängler, Anja; Wißing, Christoph; Francken, Michael; Malina, Maria; Bolus, Michael; Lari, Martina; Gigli, Elena; Capecchi, Giulia; Crevecoeur, Isabelle; Beauval, Cédric; Flas, Damien; Germonpré, Mietje; Plicht, Johannes van der; Cottiaux, Richard; Gély, Bernard; Ronchitelli, Annamaria; Kurt Wehrberger, Kurt; Grigorescu, Dan; Svoboda, Jiří; Semal, Patrick; Caramelli, David; Bocherens, Hervé; Harvati, Katerina; Conard, Nicholas J.; Haak, Wolfgang; Powell, Adam; Krause, Johannes (21 Mart 2016). "Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe". Current Biology (İngilizce). 26 (6). ss. 827-33. doi:10.1016/j.cub.2016.01.037. hdl:2440/114930. PMID 26853362. 
  54. ^ "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". Genome Research (İngilizce). 25 (4). Nisan 2015. ss. 459-66. doi:10.1101/gr.186684.114. PMC 4381518 $2. PMID 25770088. 
  55. ^ Leakey, Richard (1994). The Origin of Humankind. Science Masters Series (İngilizce). New York: Basic Books. ss. 87-89. ISBN 978-0-465-03135-1. LCCN 94003617. OCLC 30739453. 
  56. ^ Eswaran, Vinayak; Harpending, Henry; Rogers, Alan R. (2005). "Genomics refutes an exclusively African origin of humans" (İngilizce). 49 (1). ss. 1-18. doi:10.1016/j.jhevol.2005.02.006. PMID 15878780. 
  57. ^ Stringer, C. (2012). "Evolution: What Makes a Modern Human". Nature (İngilizce). 485 (7396). ss. 33-35. Bibcode:2012Natur.485...33S. doi:10.1038/485033a. PMID 22552077. 
  58. ^ Armitage, Simon J.; Jasim, Sabah A.; Marks, Anthony E.; Parker, Adrian G.; Usik, Vitaly I.; Uerpmann, Hans-Peter (28 Ocak 2011). "The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia". Science (İngilizce). 331 (6016). ss. 453-456. Bibcode:2011Sci...331..453A. doi:10.1126/science.1199113. PMID 21273486. 27 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  59. ^ Rincon, Paul (27 Ocak 2011). "Humans 'left Africa much earlier'". BBC (İngilizce). 9 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  60. ^ Clarkson, Chris; Jacobs, Zenobia; Marwick, Ben; Fullagar, Richard; Wallis, Lynley; Smith, Mike; Roberts, Richard G.; Hayes, Elspeth; Lowe, Kelsey; Carah, Xavier; Florin, S. Anna; McNeil, Jessica; Cox, Delyth; Arnold, Lee J.; Hua, Quan; Huntley, Jillian; Brand, Helen E. A.; Manne, Tiina; Fairbairn, Andrew; Shulmeister, James; Lyle, Lindsey; Salinas, Makiah; Page, Mara; Connell, Kate; Park, Gayoung; Norman, Kasih; Murphy, Tessa; Pardoe, Colin (Temmuz 2017). "Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago". Nature (İngilizce). 547 (7663). ss. 306-310. Bibcode:2017Natur.547..306C. doi:10.1038/nature22968. hdl:2440/107043. PMID 28726833. 
  61. ^ Lowe, David J. (2008). "Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update" (PDF). Waikato Üniversitesi (İngilizce). 22 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  62. ^ Appenzeller, Tim (2 Mayıs 2012). "Human migrations: Eastern odyssey". Nature (İngilizce). 485 (7396). ss. 24-26. Bibcode:2012Natur.485...24A. doi:10.1038/485024a. PMID 22552074. 
  63. ^ "The Human Revolution". Atlas of World History. Concise (İngilizce). New York: Oxford University Press. 2003 [2002]. s. 16. ISBN 978-0-19-521921-0. 
  64. ^ a b c Hopfe, Lewis M. (1987) [1976]. Religions of the World. 4 (İngilizce). New York: MacMillan Publishing Company. ss. 17-19. ISBN 978-0-02-356930-2. 
  65. ^ "Chauvet Cave". Metropolitan Museum of Art (İngilizce). 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  66. ^ Sikora, Martin; Seguin-Orlando, Andaine; Sousa, Vitor C; Albrechtsen, Anders; Korneliussen, Thorfinn; Ko, Amy; Rasmussen, Simon; Dupanloup, Isabelle; Nigst, Philip R; Bosch, Marjolein D; Renaud, Gabriel; Allentoft, Morten E; Margaryan, Ashot; Vasilyev, Sergey V; Veselovskaya, Elizaveta V; Borutskaya, Svetlana B; Deviese, Thibaut; Comeskey, Dan; Higham, Tom; Manica, Andrea; Foley, Robert; Meltzer, David J; Nielsen, Rasmus; Excoffier, Laurent; Mirazon Lahr, Marta; Orlando, Ludovic; Willerslev, Eske. "Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers". Science (İngilizce). 358 (6363). ss. 659-662. doi:10.1126/science.aao1807. PMID 28982795. 
  67. ^ Plackett, Benjamin (24 Ocak 2021). "How many early human species existed on Earth?" (İngilizce). Live Science. 5 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  68. ^ Britten RJ (2002). "Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels". Proc Natl Acad Sci U S A (İngilizce). 99 (21). ss. 13633-5. PMID 12368483. 4 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2010. 
  69. ^ Wildman D, Uddin M, Liu G, Grossman L, Goodman M (2003). "Implications of natural selection in shaping 99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo". Proc Natl Acad Sci U S A (İngilizce). 100 (12). ss. 7181-8. PMID 12766228. 15 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2010. 
  70. ^ Ruvolo M (1997). "Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets". Mol Biol Evol (İngilizce). 14 (3). ss. 248-65. PMID 9066793. 13 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2010. 
  71. ^ Reich, David; Green, Richard E.; Kircher, Martin; Krause, Johannes; Patterson, Nick; Durand, Eric Y.; Viola, Bence; Briggs, Adrian W.; Stenzel, Udo; Johnson, Philip L. F.; Maricic, Tomislav; Good, Jeffrey M.; Marques-Bonet, Tomas; Alkan, Can; Fu, Qiaomei; Mallick, Swapan; Li, Heng; Meyer, Matthias; Eichler, Evan E.; Stoneking, Mark; Richards, Michael; Talamo, Sahra; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P.; Hublin, Jean-Jacques; Kelso, Janet; Slatkin, Montgomery; Pääbo, Svante (23 Aralık 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". Nature (İngilizce). 468 (7327). ss. 1053-1060. Bibcode:2010Natur.468.1053R. doi:10.1038/nature09710. hdl:10230/25596. PMC 4306417 $2. PMID 21179161. 
  72. ^ Hammer, Michael F. (Mayıs 2013). "Human Hybrids" (PDF). Scientific American (İngilizce). 308 (5). ss. 66-71. Bibcode:2013SciAm.308e..66H. doi:10.1038/scientificamerican0513-66. PMID 23627222. 24 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  73. ^ Yong, Ed (30 Temmuz 2011). "Mosaic humans, the hybrid species". New Scientist (İngilizce). 211 (2823). ss. 34-38. Bibcode:2011NewSc.211...34Y. doi:10.1016/S0262-4079(11)61839-3. 
  74. ^ Ackermann, Rebecca Rogers; Mackay, Alex; Arnold, Michael L. (3 Ekim 2015). "The Hybrid Origin of "Modern" Humans". Evolutionary Biology (İngilizce). 43 (1). doi:10.1007/s11692-015-9348-1. 
  75. ^ Noonan, James P. (Mayıs 2010). "Neanderthal genomics and the evolution of modern humans". Genome Research (İngilizce). 20 (5). ss. 547-553. doi:10.1101/gr.076000.108. PMC 2860157 $2. PMID 20439435. 
  76. ^ "The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans". Science (İngilizce). 334 (6052). 7 Ekim 2011. ss. 89-94. Bibcode:2011Sci...334...89A. doi:10.1126/science.1209202. PMC 3677943 $2. PMID 21868630. 
  77. ^ Dawkins, Richard (1989) [1976]. "Memes: the new replicators". The Selfish Gene. 2 (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. ss. 189-201. ISBN 978-0-19-286092-7. 
  78. ^ Tudge, Colin (1998). Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began (İngilizce). Londra: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-84258-3. 
  79. ^ Mellars, Paul (20 Haziran 2006). "Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 103 (25). ss. 9381-9386. Bibcode:2006PNAS..103.9381M. doi:10.1073/pnas.0510792103. ISSN 0027-8424. PMC 1480416 $2. PMID 16772383. 
  80. ^ Garcea, Elena (4 Temmuz 2013). Mitchell, Peter; Lane, Paul J. (Edl.). Hunter-Gatherers of the Nile Valley and the Sahara Before 12,000 Years Ago (İngilizce). doi:10.1093/oxfordhb/9780199569885.013.0029. 
  81. ^ Colledge, Sue; Conolly, James; Dobney, Keith; Manning, Katie; Shennan, Stephen (2013). Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe (İngilizce). Walnut Creek: Left Coast Press. ss. 13-17. ISBN 978-1-61132-324-5. OCLC 855969933. 
  82. ^ Scanes, Colin G. (Ocak 2018). "The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture". Toukhsati, Samia (Ed.). Animals and Human Society (İngilizce). Elsevier Science. ss. 103-131. doi:10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X. ISBN 9780128052471. 
  83. ^ He, Keyang; Zhang, Jianping; Wang, Can; Lu, Houyuan (Haziran 2017). "Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China". The Holocene (İngilizce). 27 (12). ss. 1885-1898. Bibcode:2017Holoc..27.1885H. doi:10.1177/0959683617708455. 
  84. ^ Lu, Houyuan; Zhang, Jianping; Liu, Kam-biu; Wu, Naiqin; Li, Yumei; Zhou, Kunshu; Ye, Maolin; Zhang, Tianyu; Zhang, Haijiang; Yang, Xiaoyan; Shen, Licheng; Xu, Deke; Li, Quan (5 Mayıs 2009). "Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago" (İngilizce). 106 (18). ss. 7367-7372. Bibcode:2009PNAS..106.7367L. doi:10.1073/pnas.0900158106. PMC 2678631 $2. PMID 19383791. 
  85. ^ Denham, T. P.; Haberle, S. G.; Lentfer, C.; Fullagar, R.; Field, J.; Therin, M.; Porch, N.; Winsborough, . (11 Temmuz 2003). "Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea". Science (İngilizce). 301 (5630). ss. 189-93. doi:10.1126/science.1085255. PMID 12817084. 
  86. ^ Scarcelli, Nora; Cubry, Philippe; Akakpo, Roland; Thuillet, Anne-Céline; Obidiegwu, Jude; Baco, Mohamed N.; Otoo, Emmanuel; Sonké, Bonaventure; Dansi, Alexandre; Djedatin, Gustave; Mariac, Cédric; Couderc, Marie; Causse, Sandrine; Alix, Karine; Chaïr, Hâna; François, Olivier; Vigouroux, Yves (Mayıs 2019). "Yam genomics supports West Africa as a major cradle of crop domestication". Science Advances. 5 (5). ss. eaaw1947. Bibcode:2019SciA....5.1947S. doi:10.1126/sciadv.aaw1947. PMC 6527260 $2. PMID 31114806. 
  87. ^ Winchell, Frank; Stevens, Chris J.; Murphy, Charlene; Champion, Louis; Fuller, Dorian Q. (Ekim 2017). "Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan: Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group" (PDF). Current Anthropology. 58 (5). ss. 673-683. doi:10.1086/693898. 
  88. ^ Manning, Katie; Pelling, Ruth; Higham, Tom; Schwenniger, Jean-Luc; Fuller, Dorian Q. (Şubat 2011). "4500-Year old domesticated pearl millet (Pennisetum glaucum) from the Tilemsi Valley, Mali: new insights into an alternative cereal domestication pathway". Journal of Archaeological Science. 38 (2). ss. 312-322. doi:10.1016/j.jas.2010.09.007. 
  89. ^ Roberts, J. M.; Westad, Odd Arne (2013). The Penguin History of the World. 6 (İngilizce). New York: Penguin Books. ss. 34-35. ISBN 978-1-84614-443-1. 
  90. ^ Stearns, Peter N.; Langer, William L, (Edl.) (2001). The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged. 6 (İngilizce). Boston: Houghton Mifflin Company. s. 15. ISBN 978-0-395-65237-4. 
  91. ^ Noble, Thomas F. X.; Strauss, Barry; Osheim, Duane; Neuschel, Kristen; Accampo, Elinor (5 Mart 2013). Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries (İngilizce) (7 bas.). Cengage Learning. s. 16. ISBN 978-1-285-66153-7. 
  92. ^ Spielvogel, Jackson J. (1 Ocak 2014). Western Civilization: Volume A: To 1500 (İngilizce). Cenpage Learning. ISBN 978-1-285-98299-1. 
  93. ^ Thornton, Bruce S. (2002). Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (İngilizce). San Francisco, Kaliforniya: Encounter Books. ss. 1-14. ISBN 978-1-893554-57-3. 
  94. ^ Diamond, Jared (1999). Guns, Germs, and Steel (İngilizce). W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31755-8. 
  95. ^ Garfinkle, Steven J. (1 Şubat 2013). Bang, Peter Fibiger; Scheidel, Walter (Edl.). Ancient Near Eastern City-States (İngilizce). doi:10.1093/oxfordhb/9780195188318.001.0001. ISBN 9780195188318. 
  96. ^ Woods, Christopher (28 Şubat 2020). "The Emergence of Cuneiform Writing". Hasselbach-Andee, Rebecca (Ed.). A Companion to Ancient Near Eastern Languages. 1 (İngilizce). Wiley. ss. 27-46. doi:10.1002/9781119193814.ch2. ISBN 978-1-119-19329-6. 
  97. ^ Robinson, Andrew (20 Ekim 2015). "Ancient civilization: Cracking the Indus script". Nature (İngilizce). 526 (7574). ss. 499-501. Bibcode:2015Natur.526..499R. doi:10.1038/526499a. PMID 26490603. 
  98. ^ Chakrabarti, Dilip K. (2004). "Introduction". Indus Civilization Sites in India: New Discoveries (İngilizce). Mumbai: Marg Publications. s. 11. ISBN 978-81-85026-63-3. 
  99. ^ Lee, Yun Kuen (2002). "Building the Chronology of Early Chinese History" (PDF). Asian Perspectives (İngilizce). 41 (1). doi:10.1353/asi.2002.0006. hdl:10125/17161. ISSN 1535-8283. 
  100. ^ Teeple, John B. (2006). Timelines of World History (İngilizce). New York: DK Publishing. ss. 14-20. ISBN 978-0-7566-1703-5. 
  101. ^ Muscarella, Oscar White (1 Ocak 2013). "Jiroft and 'Jiroft-Aratta': A Review Article of Yousef Madjidzadeh, Jiroft: The Earliest Oriental Civilization". Archaeology, Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East (İngilizce). BRILL. ss. 485-522. doi:10.1163/9789004236691_016. ISBN 978-90-04-23669-1. 
  102. ^ Baines, John; Malek, Jaromir (2000). The Cultural Atlas of Ancient Egypt. Revised (İngilizce). Facts on File. s. 8. ISBN 978-0-8160-4036-0. 
  103. ^ Bard, Kathryn A. (2000). "The Emergence of the Egyptian State (c.3200–2686 BC)". Shaw, Ian (Ed.). The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford: Oxford University Press. ss. 64-65. ISBN 978-0-19-280458-7. 
  104. ^ Crawford, Harriet (29 Ağustos 2013). "Trade in the Sumerian world". The Sumerian World (İngilizce). ss. 447-61. ISBN 978-1-136-21911-5. 
  105. ^ Bodnár, Mária (2018). "Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles". Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae (İngilizce). 69 (2). ss. 271-298. doi:10.1556/072.2018.69.2.3. ISSN 0001-5210. 
  106. ^ Pryor, Frederic L. (1985). "The Invention of the Plow". Comparative Studies in Society and History (İngilizce). 27 (4). ss. 727-743. doi:10.1017/S0010417500011749. ISSN 0010-4175. JSTOR 178600. 
  107. ^ Carter, Robert (2012). "Watercraft". A companion to the archaeology of the ancient Near East (İngilizce). Chichester, Batı Sussex: Wiley-Blackwell. ss. 347-354. ISBN 978-1-4051-8988-0. 28 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  108. ^ Pedersen, Olaf (1993). "Science Before the Greeks". Early physics and astronomy: A historical introduction (İngilizce). CUP Archive. s. 1. ISBN 978-0-521-40340-5. 
  109. ^ Robson, Eleanor (30 Haziran 2020). Mathematics in ancient Iraq: A social history (İngilizce). Princeton University Press. s. xxi. ISBN 9780691201405. 
  110. ^ Edwards, James Frederick (2003). "Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza". Technology and Culture (İngilizce). 44 (2). ss. 340-354. doi:10.1353/tech.2003.0063. ISSN 0040-165X. JSTOR 25148110. 
  111. ^ Voosen, Paul (10 Ağustos 2018). "New geological age comes under fire". Science (İngilizce). 361 (6402). ss. 537-538. Bibcode:2018Sci...361..537V. doi:10.1126/science.361.6402.537. PMID 30093579. 
  112. ^ Saggs, H. W. F. (2000). Babylonians (İngilizce). University of California Press. s. 7. ISBN 9780520202221. 
  113. ^ Sassaman, Kenneth E. (1 Aralık 2005). "Poverty Point as Structure, Event, Process". Journal of Archaeological Method and Theory (İngilizce). 12 (4). ss. 335-364. doi:10.1007/s10816-005-8460-4. ISSN 1573-7764. 
  114. ^ "Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans". Nature (İngilizce). 548 (7666). 2 Ağustos 2017. ss. 214-218. Bibcode:2017Natur.548..214L. doi:10.1038/nature23310. PMC 5565772 $2. PMID 28783727. 
  115. ^ D. N., Keightley (1999). "The Shang: China's first historical dynasty". Loewe, M. (Ed.). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 232-291. ISBN 978-0-521-47030-8. 
  116. ^ Ghose, Sanujit. World History Encyclopedia (İngilizce). 25 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  117. ^ Kaniewski, David; Guiot, Joël; Campo, Elise Van (6 Mayıs 2015). "Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean: a review". WIREs Climate Change (İngilizce). 6 (4). ss. 369-382. doi:10.1002/wcc.345. 
  118. ^ Drake, Brandon L. (1 Haziran 2012). "The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages". Journal of Archaeological Science (İngilizce). 39 (6). ss. 1862-1870. doi:10.1016/j.jas.2012.01.029. 
  119. ^ Wells, Peter S. (30 Haziran 2011). "The Iron Age". Milisauskas, S. (Ed.). European Prehistory: A Survey (İngilizce). New York: Springer. ss. 405-460. doi:10.1007/978-1-4419-6633-9_11. 
  120. ^ Hughes-Warrington, Marnie (2 Kasım 2018). "Sense and non-sense in Ancient Greek histories". History as Wonder: Beginning with Historiography (İngilizce). Birleşik Krallık: Taylor & Francis. ISBN 978-0-429-76315-1. 
  121. ^ Beard, Mary (2 Ekim 2015). "Why ancient Rome matters to the modern world". The Guardian (İngilizce). 14 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  122. ^ Vidergar, Angela Becerra (11 Haziran 2015). "Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece". Stanford Üniversitesi (İngilizce). 18 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  123. ^ Daly, Jonathan (19 Aralık 2013). The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization (İngilizce). ss. 7-9. ISBN 978-1-4411-1851-6. 
  124. ^ Inomata, Takeshi; Triadan, Daniela; Vázquez López, Verónica A.; Fernandez-Diaz, Juan Carlos; Omori, Takayuki; Méndez Bauer, María Belén; García Hernández, Melina; Beach, Timothy; Cagnato, Clarissa; Aoyama, Kazuo; Nasu, Hiroo. "Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization". Nature (İngilizce). 582 (7813). ss. 530-533. Bibcode:2020Natur.582..530I. doi:10.1038/s41586-020-2343-4. PMID 32494009. 
  125. ^ Milbrath, Susan (Mart 2017). "The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar". Latin American Antiquity (İngilizce). 28 (1). Cambridge University Press. ss. 88-104. doi:10.1017/laq.2016.4. ISSN 1045-6635. 
  126. ^ Benoist, Anne; Charbonnier, Julien; Gajda, Iwona (2016). "Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies (İngilizce). Cilt 46. ss. 25-40. ISSN 0308-8421. JSTOR 45163415. 
  127. ^ Farazmand, Ali (1 Ocak 1998). "Administration of the Persian achaemenid world-state empire: implications for modern public administration". International Journal of Public Administration (İngilizce). 21 (1). ss. 25-86. doi:10.1080/01900699808525297. ISSN 0190-0692. 
  128. ^ Ingalls, Daniel H. H. (1976). "Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age". Journal of the American Oriental Society (İngilizce). 96 (1). ss. 15-26. doi:10.2307/599886. ISSN 0003-0279. JSTOR 599886. 
  129. ^ Xie, Jing (1976). "Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age". Journal of the American Oriental Society (İngilizce). 96 (1). ss. 15-26. doi:10.2307/599886. ISSN 0003-0279. JSTOR 599886. 
  130. ^ Merx, Werner; Haunschild, Robin; Bornmann, Lutz (2018). "Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question". Climate (İngilizce). 6 (4). s. 90. doi:10.3390/cli6040090. 
  131. ^ Brooke, John H.; Numbers, Ronald L., (Edl.) (14 Ocak 2011). Science and Religion Around the World. Oxford University Press (İngilizce). New York. s. 72. ISBN 978-0-195-32819-6. 
  132. ^ Renima, Ahmed; Tiliouine, Habib; J. Estes, Richard (9 Nisan 2016). "The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization". The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges (İngilizce). Cham: Springer International Publishing. ss. 25-52. doi:10.1007/978-3-319-24774-8_2. ISBN 978-3-319-24774-8. 
  133. ^ Vidal-Nanquet, Pierre (1992). The Harper Atlas of World History (İngilizce). Harper & Row Publishers. s. 76. ISBN 9780062700674. 
  134. ^ "Bayt al-Ḥikmah". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 12 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  135. ^ Asbridge, Thomas. "Introduction: The world of the crusades". The Crusades: The War for the Holy Land (İngilizce). Simon and Schuster. ISBN 978-1849837705. 
  136. ^ King, Adam (2002). "Mississippian Period: Overview". New Georgia Encyclopedia (İngilizce). 24 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  137. ^ Conrad, Geoffrey W.; Demarest, Arthur A. (31 Ağustos 1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism (İngilizce). Cambridge University Press. s. 2. ISBN 0521318963. 
  138. ^ Cross, Frank Leslie; Livingstone, Elizabeth A. (2005). "Great Schism". The Oxford Dictionary of the Christian Church (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. s. 706. ISBN 978-0-19-280290-3. 
  139. ^ May, Timothy (15 Şubat 2013). The Mongol Conquests in World History (İngilizce). Reaktion Books. s. 7. ISBN 978-1-86189-971-2. 
  140. ^ Çimen, Ali (2008). "Cengiz Han". Tarihi Değiştiren Askerler. Timaş. ss. 117-119. ISBN 9789752636293. 
  141. ^ Canós-Donnay, Sirio (25 Şubat 2019). "The Empire of Mali". Oxford Research Encyclopedia of African History (İngilizce). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.266. ISBN 978-0-19-027773-4. 
  142. ^ Canela, Shankar Aswani; W. Graves, Michael. "The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity". Asian Perspectives (İngilizce). 37 (2). ss. 135-164. 
  143. ^ Kafadar, Cemal (1 Ocak 1994). "Ottomans and Europe". Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation. Brill. ss. 589-635. doi:10.1163/9789004391659_019. ISBN 978-90-04-39165-9. 
  144. ^ Goree, Robert (19 Kasım 2020). "The Culture of Travel in Edo-Period Japan". Oxford Research Encyclopedia of Asian History (İngilizce). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.72. ISBN 978-0-19-027772-7. 
  145. ^ Mosca, Matthew W. (Aralık 2010). "CHINA'S LAST EMPIRE: The Great Qing". Pacific Affairs. 83 (4). 
  146. ^ Suyanta, Sri; Ikhlas, Silfia (19 Temmuz 2016). "Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526-1857)". Al-Ta Lim Journal. 23 (2). ss. 128-138. doi:10.15548/jt.v23i2.228. ISSN 2355-7893. 
  147. ^ Kirkpatrick, Robin (2002). The European Renaissance, 1400-1600 (İngilizce). Harlow, İngiltere. s. 1. ISBN 978-1-317-88646-4. OCLC 893909816. 
  148. ^ Arnold, David (2002). The Age of Discovery, 1400-1600. 2 (İngilizce). Londra. s. xi. ISBN 978-1-136-47968-7. OCLC 859536800. 
  149. ^ Palan, Ronen (14 Ocak 2010). "International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics". Theoretical Inquiries in Law (İngilizce). 11 (1). doi:10.2202/1565-3404.1239. ISSN 1565-3404. 
  150. ^ Dixon, E. James (Ocak 2001). "Human colonization of the Americas: timing, technology and process". Quaternary Science Reviews (İngilizce). 20 (1-3). ss. 277-299. Bibcode:2001QSRv...20..277J. doi:10.1016/S0277-3791(00)00116-5. 
  151. ^ Lovejoy, Paul E. (1989). "The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature". The Journal of African History (İngilizce). 30 (3). ss. 365-394. doi:10.1017/S0021853700024439. ISSN 0021-8537. JSTOR 182914. 
  152. ^ Cave, Alfred A. (2008). "Genocide in the Americas". The Historiography of Genocide (İngilizce). Londra: Palgrave Macmillan UK. ss. 273-295. doi:10.1057/9780230297784_11. ISBN 978-0-230-29778-4. 
  153. ^ Delisle, Richard G. (Eylül 2014). "Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution". Endeavour (İngilizce). 38 (3-4). ss. 157-158. doi:10.1016/j.endeavour.2014.10.001. PMID 25457642. 
  154. ^ "Greatest Engineering Achievements of the 20th Century". Ulusal Mühendislik Akademisi (İngilizce). 6 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  155. ^ Zafirovski, Milan (2010). The Enlightenment and Its Effects on Modern Society (İngilizce). Springer Science & Business Media. s. 144. ISBN 9781441973870. 
  156. ^ Herring, George C. (2008). From colony to superpower : U.S. foreign relations since 1776 (İngilizce). New York: Oxford University Press. s. 1. ISBN 978-0-19-972343-0. OCLC 299054528. 
  157. ^ O’Rourke, Kevin H. (13 Mart 2006). "The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815" (İngilizce). 1 (1). Cambridge University Press. ss. 123-149. doi:10.1017/S1740022806000076. ISSN 1740-0228. 
  158. ^ Zimmerman, A. F. (Kasım 1931). "Spain and Its Colonies, 1808-1820". The Hispanic American Historical Review (İngilizce). 11 (4). ss. 439-463. doi:10.2307/2506251. JSTOR 2506251. 
  159. ^ Raudzens, George K. (Temmuz 2004). "The Australian Frontier Wars, 1788-1838 (review)". The Journal of Military History (İngilizce). 68 (3). ss. 957-959. doi:10.1353/jmh.2004.0138. ISSN 1543-7795. 
  160. ^ David, Saul (17 Şubat 2011). "Slavery and the 'Scramble for Africa'". BBC (İngilizce). 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  161. ^ Clark, Christopher M. (2012). "Polarization of Europe, 1887-1907". The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 (İngilizce). Londra: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9942-6. OCLC 794136314. 
  162. ^ Christian, Tomuschat (1995). The United Nations at Age Fifty: A Legal Perspective (İngilizce). Martinus Nijhoff Publishers. s. 77. ISBN 9789041101457. 
  163. ^ Dahl, Robert Alan (1989). Democracy and Its Critics (İngilizce). Yale University Press. ss. 239-40. ISBN 0300153554. 
  164. ^ "Nat Geo UN". National Geographic (İngilizce). 23 Aralık 2012. 27 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  165. ^ Harari, Yuval Noah (2015). Hayvanlardan Tanrılara Sapiens. Genç, Ertuğrul tarafından çevrildi (26 bas.). Kolektif Kitap. s. 249. ISBN 9786055029357. 
  166. ^ Hack, Karl (2008). International Encyclopedia of the Social Sciences (İngilizce). Detroit: Macmillan Reference. ss. 255-257. ISBN 978-0-02-865965-7. 
  167. ^ Abernethy, David B. (2000). The Dynamics of Global Dominance : European Overseas Empires, 1415–1980 (İngilizce). New Haven, Connecticut: Yale University Press. s. 133. ISBN 978-0-300-09314-8. 
  168. ^ McNeill, William Hardy (1963). The Rise of the West: A History of the Human Community (İngilizce). Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ss. 566, 807. ISBN 9780226561424. 
  169. ^ Kim, Jim Yong (Temmuz-Ağustos 2018). "The Human Capital Gap: Getting Governments to Invest in People". Foreign Affairs (İngilizce). 97 (4). ss. 92-101. 
  170. ^ Plous, S. (1 Mayıs 1993). "The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma?". Journal of Peace Research (İngilizce). 30 (2). ss. 163-179. doi:10.1177/0022343393030002004. ISSN 0022-3433. 
  171. ^ McDougall, Walter A. (Mayıs 1985). "Sputnik, the space race, and the Cold War". Bulletin of the Atomic Scientists (İngilizce). 41 (5). ss. 20-25. Bibcode:1985BuAtS..41e..20M. doi:10.1080/00963402.1985.11455962. ISSN 0096-3402. 
  172. ^ Swenson, Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1966). This New Ocean: A History of Project Mercury. NASA (İngilizce). Washington, DC. s. 71. OCLC 569889. 
  173. ^ "Who has Walked on the Moon?". NASA. 27 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  174. ^ Craig, Paul; De Burca, Grainne (2011). EU Law: Text, Cases and Materials. 5 (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957699-9. 
  175. ^ Sachs, Jeffrey D. (31 Mart 2017). "Globalization—In the Name of Which Freedom?". Humanistic Management Journal. 1 (2). ss. 237-252. doi:10.1007/s41463-017-0019-5. ISSN 2366-603X. 
  176. ^ "There will be more mobile phones than people by 2014: ITU". Deccan Herald. Yeni Delhi. 14 Mayıs 2013. 26 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  177. ^ Rector, Rebecca Kraft (2016). The Early River Valley Civilizations. 1 (İngilizce). New York. s. 10. ISBN 978-1-4994-6329-3. OCLC 953735302. 
  178. ^ "How People Modify the Environment" (PDF). Westerville Okul Bölgesi. 25 Şubat 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  179. ^ "Natural disasters and the urban poor" (PDF). Dünya Bankası (İngilizce). Ekim 2003. 9 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  180. ^ The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities (İngilizce). Londra: Routledge. 2013. s. x. ISBN 978-1-135-01559-6. OCLC 889953315. 
  181. ^ a b Piantadosi, Claude A. The biology of human survival : life and death in extreme environments (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. s. 2-3. ISBN 978-0-19-974807-5. OCLC 70215878. 
  182. ^ O'Neil, Dennis. "Human Biological Adaptability; Overview" (İngilizce). Palomar College. 6 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  183. ^ "Population distribution and density". BBC (İngilizce). 23 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  184. ^ Bunn, Stuart E.; Arthington, Angela H. (Ekim 2002). "Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity". Environmental Management (İngilizce). 30 (4). ss. 492-507. doi:10.1007/s00267-002-2737-0. hdl:10072/6758. PMID 12481916. 
  185. ^ Heim, B. E. (1990-1991). "Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica". Vanderbilt Journal of Transnational Law (İngilizce). Cilt 23. s. 819. 
  186. ^ "Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover". NASA Jet Propulsion Laboratory (İngilizce). 18 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  187. ^ "Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet". Avrupa Uzay Ajansı (İngilizce). 12 Kasım 2014. 22 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  188. ^ "NEAR-Shoemaker". NASA (İngilizce). 26 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  189. ^ Kraft, Rachel (11 Aralık 2010). "JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station". Johnson Space Center. JSC Features. 16 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  190. ^ Tellier, Luc-Normand (2009). Urban world history: an economic and geographical perspective (İngilizce). s. 26. ISBN 978-2-7605-1588-8. 
  191. ^ Thomlinson, Ralph (1975). Demographic Problems: Controversy Over Population Control. 2 (İngilizce). Ecino, Kaliforniya: Dikenson Publishing Company. ISBN 978-0-8221-0166-6. 
  192. ^ Harl, Kenneth W. (1998). "Population estimates of the Roman Empire" (İngilizce). Tulane.edu. 7 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  193. ^ Zietz, Björn P.; Dunkelberg, Hartmut (14 Kasım 2004). "The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis". International Journal of Hygiene and Environmental Health (İngilizce). 207 (2). ss. 165-178. doi:10.1078/1438-4639-00259. PMC 7128933 $2. PMID 15031959. 
  194. ^ Russell, J. C. (1958). "Late Ancient and Medieval Population". Transactions of the American Philosophical Society (İngilizce). 48 (3). ss. 93-99. doi:10.2307/1005708. JSTOR 1005708. 
  195. ^ "World's population reaches six billion". BBC (İngilizce). 5 Ağustos 1999. 15 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  196. ^ Chamie, Joseph (11 Şubat 2020). "World Population: 2020 Overview". Yale Üniversitesi (İngilizce). 9 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  197. ^ Bar-On, Yinon M.; Phillips, Rob; Milo, Ron (19 Haziran 2018). "The biomass distribution on Earth". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 115 (25). ss. 6506-6511. doi:10.1073/pnas.1711842115. PMC 6016768 $2. PMID 29784790. 
  198. ^ "68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN". United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) (İngilizce). 16 Mayıs 2018. 10 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  199. ^ "World Urbanization Prospects, the 2011 Revision". United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) (İngilizce). 9 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  200. ^ "Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993-98". Bureau of Justice Statistics (İngilizce). Amerika Birleşik Devletleri Adalet Bakanlığı. 25 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  201. ^ Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. (2007). "The impact of humans on continental erosion and sedimentation". Bulletin of the Geological Society of America (İngilizce). 119 (1-2). ss. 140-156. Bibcode:2007GSAB..119..140W. doi:10.1130/B25899.1. 
  202. ^ Roopnarine, Peter D. (4 Mart 2014). "Humans are apex predators". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 111 (9). ss. E796. Bibcode:2014PNAS..111E.796R. doi:10.1073/pnas.1323645111. PMC 3948303 $2. PMID 24497513. 
  203. ^ a b Stokstad, Erik (6 Mayıs 2019). "Landmark analysis documents the alarming global decline of nature". Science (İngilizce). American Association for the Advancement of Science. 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  204. ^ Pimm, Stuart; Raven, Peter; Peterson, Alan; Şekercioğlu, Çağan H.; Ehrlich, Paul R. (18 Temmuz 2006). "Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 103 (29). ss. 10941-10946. Bibcode:2006PNAS..10310941P. doi:10.1073/pnas.0604181103. PMC 1544153 $2. PMID 16829570. 
  205. ^ Barnosky, Anthony D.; Koch, Paul L.; Feranec, Robert S.; Wing, Scott L.; Shabel, Alan B. (1 Ekim 2004). "Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents". Science (İngilizce). 306 (5693). ss. 70-75. Bibcode:2004Sci...306...70B. CiteSeerX 10.1.1.574.332 $2. doi:10.1126/science.1101476. PMID 15459379. 
  206. ^ Lewis, Owen T (29 Ocak 2006). "Climate change, species-area curves and the extinction crisis". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences (İngilizce). 361 (1465). ss. 163-171. doi:10.1098/rstb.2005.1712. PMC 1831839 $2. PMID 16553315. 
  207. ^ "Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis". GRID-Arendal (İngilizce). 1 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  208. ^ Burton, George (2000). Chemical Storylines (İngilizce). Heinemann. s. 3. ISBN 9780435631192. 
  209. ^ "Vücudumuz hangi elementlerden oluşuyor?". BBC. 24 Temmuz 2018. 18 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  210. ^ Roza, Greg (2007). Inside the Human Body: Using Scientific and Exponential Notation (İngilizce). New York: The Rosen Publishing Group, Inc. s. 21. ISBN 978-1-4042-3362-1. 
  211. ^ "Human Anatomy". Inner Body (İngilizce). 5 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  212. ^ Collins, Desmond (1976). The Human Revolution: From Ape to Artist (İngilizce). s. 208. ISBN 978-0714816760. 
  213. ^ Marks, Jonathan (2001). Human Biodiversity: Genes, Race, and History (İngilizce). Transaction Publishers. s. 16. ISBN 978-0-202-36656-2. 
  214. ^ O'Neil, Dennis. "Humans" (İngilizce). Palomar College. 11 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  215. ^ "How to be Human: The reason we are so scarily hairy". New Scientist (İngilizce) (3146). 4 Ekim 2017. 25 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  216. ^ Sandel, Aaron A. (Eylül 2013). "Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness". American Journal of Physical Anthropology (İngilizce). 152 (1). ss. 145-150. doi:10.1002/ajpa.22333. hdl:2027.42/99654. PMID 23900811. 
  217. ^ Kirchweger, Gina (2 Şubat 2001). "The Biology of Skin Color: Black and White". PBS (İngilizce). Evolution: Library. 16 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  218. ^ Schwartz, Jeffrey (1987). The Red Ape: Orangutans and Human Origins (İngilizce). Cambridge: Westview Press. s. 286. ISBN 0813340640. 
  219. ^ R.Rogers, Alan; Iltis, David; Wooding, Stephen (Şubat 2004). "Genetic Variation at the MC1R Locus and the Time since Loss of Human Body Hair". Current Anthropology (İngilizce). 45 (1). The University of Chicago Press. ss. 105-108. doi:10.1086/381006. 
  220. ^ Jablonski, N. G.; Chaplin, G. (2000). "The evolution of human skin coloration" (PDF). Journal of Human Evolution (İngilizce), 39. ss. 57-106. 14 Ocak 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  221. ^ Harding, Rosalind M.; Healy, Eugene; Ray, Amanda J.; Ellis, Nichola S.; Flanagan, Niamh; Todd, Carol; Dixon, Craig; Sajantila, Antti; Jackson, Ian J.; Birch-Machin, Mark A.; Rees, Jonathan L. (1 Nisan 2000). "Evidence for Variable Selective Pressures at MC1R". AJHG (İngilizce). 61 (4). ss. 1351-1361. doi:10.1086/302863. PMC 1288200 $2. PMID 10733465. 
  222. ^ Roser, Max; Appel, Cameron; Ritchie, Hannah (2013). "Human Height". Our World in Data (İngilizce). 
  223. ^ "Senior Citizens Do Shrink - Just One of the Body Changes of Aging". Senior Journal (İngilizce). News. 19 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  224. ^ Bogin, Barry; Rios, Luis (Eylül 2003). "Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins". Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology (İngilizce). 136 (1). ss. 71-84. doi:10.1016/S1095-6433(02)00294-5. PMID 14527631. 
  225. ^ "Human weight". Article World (İngilizce). 8 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  226. ^ Schlessingerman, Alex (2003). "Mass Of An Adult" (İngilizce). The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays. 1 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  227. ^ Kushner, Robert F.; Bessesen, Daniel H. (18 Ekim 2007). Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) (İngilizce). Totowa, New Jersey: Humana Press. s. 158. ISBN 978-1-59745-400-1. 
  228. ^ Adams, J. P.; Murphy, P. G. (1 Temmuz 2000). "Obesity in anaesthesia and intensive care". British Journal of Anaesthesia (İngilizce). 85 (1). ss. 91-108. doi:10.1093/bja/85.1.91. PMID 10927998. 
  229. ^ Lombardo, Michael P.; Deaner, Robert O. (Mart 2018). "Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans". The Quarterly Review of Biology (İngilizce). 93 (1). ss. 1-16. doi:10.1086/696721. ISSN 0033-5770. 
  230. ^ Parker-Pope, Tara (27 Ekim 2009). "The Human Body Is Built for Distance". New York Times (İngilizce). 5 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  231. ^ Brennan, John (14 Ağustos 2011). "What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon?". Live Strong (İngilizce). 31 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  232. ^ Therman, Eeva (1980). Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects (İngilizce). Springer. ss. 112-124. doi:10.1007/978-1-4684-0107-3. ISBN 978-1-4684-0109-7. 
  233. ^ Edwards, J. H.; Dent, T.; Kahn, J. (Haziran 1996). "Monozygotic twins of different sex". Journal of Medical Genetics (İngilizce). 3 (2). ss. 117-123. doi:10.1136/jmg.3.2.117. PMC 1012913 $2. PMID 6007033. 
  234. ^ Machin, Geoffrey A. (22 Ocak 1996). "Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs". American Journal of Medical Genetics (İngilizce). 61 (3). ss. 216-228. doi:10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S. PMID 8741866. 
  235. ^ "Differences between germline genomes of monozygotic twins". Nature Genetics (İngilizce). 53 (1). 7 Ocak 2021. ss. 27-34. doi:10.1038/s41588-020-00755-1. PMID 33414551. 
  236. ^ "Genetic - Understanding Human Genetic Variation". National Institute of Health (NIH) (İngilizce). Human Genetic Variation. 25 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  237. ^ "The diploid genome sequence of an individual human". PLOS Biology (İngilizce). 5 (10). Eylül 2007. ss. e254. doi:10.1371/journal.pbio.0050254. PMC 1964779 $2. PMID 17803354. 
  238. ^ Race, Ethnicity, and Genetics Working Group (Ekim 2005). "The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research". American Journal of Human Genetics. 77 (4). ss. 519-532. doi:10.1086/491747. PMC 1275602 $2. PMID 16175499. 
  239. ^ "Chimps show much greater genetic diversity than humans". Oxford Üniversitesi (İngilizce). Media. 18 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  240. ^ Harpending, Henry C.; Batzer, Mark A.; Gurven, Michael; Gurven, Lynn B.; Rogers, Alan R.; Sherry, Stephen T. (17 Şubat 1998). "Genetic traces of ancient demography". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 95 (4). ss. 1961-1967. Bibcode:1998PNAS...95.1961H. doi:10.1073/pnas.95.4.1961. PMC 19224 $2. PMID 9465125. 
  241. ^ Jorde, Lynn B.; Rogers, Alan R.; Bamshad, Michael; Watkins, W. Scott; Krakowiak, Patrycja; Sung, Sandy; Kere, Juha; Harpending, Henry C. (1 Nisan 1997). "Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 94 (7). ss. 3100-3103. Bibcode:1997PNAS...94.3100J. doi:10.1073/pnas.94.7.3100. PMC 20328 $2. PMID 9096352. 
  242. ^ Wade, Nicholas (7 Mart 2007). "Still Evolving, Human Genes Tell New Story". The New York Times (İngilizce). 14 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  243. ^ Pennisi, Elizabeth (16 Şubat 2001). "The human genome". Science (İngilizce). 291 (5507). ss. 1177-1180. doi:10.1126/science.291.5507.1177. PMID 11233420. 
  244. ^ Rotimi, Charles N.; Adeyemo, Adebowale A. (Şubat 2021). "From one human genome to a complex tapestry of ancestry". Nature (İngilizce). 590 (7845). ss. 220-221. Bibcode:2021Natur.590..220R. doi:10.1038/d41586-021-00237-2. PMID 33568827. 
  245. ^ "Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations". Nature. 467 (7311). 2 Eylül 2010. ss. 52-58. Bibcode:2010Natur.467...52T. doi:10.1038/nature09298. PMC 3173859 $2. PMID 20811451. 
  246. ^ Bergström, Anders; McCarthy, Shane A.; Hui, Ruoyun; Almarri, Mohamed A.; Ayub, Qasim; Danecek, Petr; Chen, Yuan; Felkel, Sabine; Hallast, Pille; Kamm, Jack; Blanché, Hélène (20 Mart 2020). "Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes". Science (İngilizce). 367 (6484). ss. eaay5012. doi:10.1126/science.aay5012. PMC 7115999 $2. PMID 32193295. 
  247. ^ Pertea, Mihaela; Salzberg, Steven L. (2010). "Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes". Genome Biology (İngilizce). 11 (5). s. 206. doi:10.1186/gb-2010-11-5-206. PMC 2898077 $2. PMID 20441615. 
  248. ^ Cann, Rebecca L.; Stoneking, Mark; Wilson, Allan C. (1987). "Mitochondrial DNA and human evolution". Nature (İngilizce). 325 (6099). ss. 31-36. Bibcode:1987Natur.325...31C. doi:10.1038/325031a0. PMID 3025745. 
  249. ^ Soares, Pedro; Ermini, Luca; Thomson, Noel; Mormina, Maru; Rito, Teresa; Röhl, Arne; Salas, Antonio; Oppenheimer, Stephen; Macaulay, Vincent; Richards, Martin B. (12 Haziran 2009). "Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock". American Journal of Human Genetics (İngilizce). 84 (6). ss. 740-759. doi:10.1016/j.ajhg.2009.05.001. PMC 2694979 $2. PMID 19500773. Diğer özetUniversity of Leeds. 
  250. ^ Poznik, G. David; Henn, Brenna M.; Yee, Muh-Ching; Sliwerska, Elzbieta; Euskirchen, Ghia M.; Lin, Alice A.; Snyder, Michael; Quintana-Murci, Lluis; M. Kidd, Jeffrey; Underhill, Peter A.; Bustamante, Carlos D. (Ağustos 2013). "Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females". Science (İngilizce). 341 (6145). ss. 562-565. Bibcode:2013Sci...341..562P. doi:10.1126/science.1237619. PMC 4032117 $2. PMID 23908239. 
  251. ^ Shehan, Constance L. (29 Şubat 2016). The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies, 4 Volume Set (İngilizce). John Wiley & Sons. s. 406. ISBN 978-0-470-65845-1. 
  252. ^ Jukic, A. M.; Baird, D. D.; Weinberg, C. R.; McConnaughey, D. R.; Wilcox, A. J. (Ekim 2013). "Length of human pregnancy and contributors to its natural variation". Human Reproduction. 28 (10). ss. 2848-2855. doi:10.1093/humrep/det297. PMC 3777570 $2. PMID 23922246. 
  253. ^ Klossner, N. Jayne (2005). Introductory Maternity Nursing (İngilizce). Lippincott Williams & Wilkins. s. 103. ISBN 978-0-7817-6237-3. 
  254. ^ "Preterm birth Fact sheet N°363". Dünya Sağlık Örgütü (İngilizce). Kasım 2014. 7 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  255. ^ Rosenberg, Karen R. (1992). "The evolution of modern human childbirth". American Journal of Physical Anthropology (İngilizce). 35 (S15). ss. 89-124. doi:10.1002/ajpa.1330350605. ISSN 1096-8644. 
  256. ^ a b Pavličev, Mihaela; Romero, Roberto; Mitteroecker, Philipp (1 Ocak 2020). "Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma". American Journal of Obstetrics and Gynecology (İngilizce). 222 (1). ss. 3-16. doi:10.1016/j.ajog.2019.06.043. PMID 31251927. 
  257. ^ Barras, Colin (22 Aralık 2016). "The real reasons why childbirth is so painful and dangerous". BBC (İngilizce). 26 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  258. ^ Kantrowitz, Barbara. "What Kills One Woman Every Minute of Every Day?". Newsweek (İngilizce). 28 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  259. ^ Rush, David (1 Temmuz 2000). "Nutrition and maternal mortality in the developing world". The American Journal of Clinical Nutrition (İngilizce). 72 (1). ss. 212S-240S. doi:10.1093/ajcn/72.1.212S. PMID 10871588. 
  260. ^ Kiserud, Torvid; Benachi, Alexandra; Hecher, Kurt; Perez, Rogelio González; Carvalho, José; Piaggio, Gilda; Platt, Lawrence D. (1 Şubat 2018). "The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application". American Journal of Obstetrics and Gynecology (İngilizce). 218 (2S). ss. S619-S629. doi:10.1016/j.ajog.2017.12.010. PMID 29422204. 
  261. ^ "What is the average baby length? Growth chart by month". Medical News Today (İngilizce). 18 Mart 2019. 27 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  262. ^ Khor, Geok Lin (Aralık 2003). "Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia". Nepal Medical College Journal (İngilizce). 5 (2). ss. 113-122. PMID 15024783. 
  263. ^ a b Wrigley, E. A.; Davies, R. S.; Oeppen, J. E.; Schofield, R. S. (1997). English Population History from Family Reconstitution 1580–1837. Cambridge Studies in Population, Economy and Society in Past Time (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 215, 296. doi:10.1017/CBO9780511660344. ISBN 9780511660344. 
  264. ^ Laland, Kevin N.; Brown, Gillian R. (2011). Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour (İngilizce). Oxford University Press. s. 7. ISBN 978-0-19-958696-7. 
  265. ^ Kail, Robert V. (2010). Human Development: A Lifespan View. 5 (İngilizce). Cengage. s. 296. ISBN 978-0-495-60037-4. 
  266. ^ Schuiling, Kerri Durnell; Likis, Frances E. (2016). Women's Gynecologic Health (İngilizce). Jones & Bartlett Learning. s. 22. ISBN 978-1-284-12501-6. 
  267. ^ Phillips, D. C. (2014). Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy (İngilizce). SAGE Publishing. ss. 18-19. ISBN 978-1-4833-6475-9. 
  268. ^ Mintz, S. (1993). "Life stages". Encyclopedia of American Social History. Cilt 3. ss. 7-33. 
  269. ^ Soliman, Ashraf; Sanctis, Vincenzo De; Elalaily, Rania; Bedair, Said (Kasım 2014). "Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth?". Indian Journal of Endocrinology and Metabolism (İngilizce). 18 (Suppl 1). ss. S53-62. doi:10.4103/2230-8210.145075. PMC 4266869 $2. PMID 25538878. 
  270. ^ Walker, Margaret L.; Herndon, James G. (Eylül 2008). "Menopause in nonhuman primates?". Biology of Reproduction (İngilizce). 79 (3). ss. 398-406. doi:10.1095/biolreprod.108.068536. PMC 2553520 $2. PMID 18495681. 
  271. ^ Diamond, Jared (1997). Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality (İngilizce). New York City: Basic Books. ss. 167-170. ISBN 978-0-465-03127-6. 
  272. ^ Peccei, Jocelyn Scott (2001). "Menopause: Adaptation or epiphenomenon?". Evolutionary Anthropology (İngilizce). 10 (2). ss. 43-57. doi:10.1002/evan.1013. 
  273. ^ Marziali, Carl (7 Aralık 2010). "Reaching Toward the Fountain of Youth". USC Trojan Family Magazine (İngilizce). 12 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  274. ^ Kalben, Barbara Blatt (2002). "Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex" (İngilizce). Society of Actuaries. 1 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  275. ^ "Life expectancy at birth, female (years)". Dünya Bankası (İngilizce). 2018. 12 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  276. ^ "Life expectancy at birth, male (years)". Dünya Bankası (İngilizce). 2018. 11 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  277. ^ a b "Human Development Report 2019" (PDF). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (İngilizce). 25 Şubat 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  278. ^ "Swaziland: Life expectancy to drop to 40 yrs by 2010". Birleşmiş Milletler İnsani Yardım Koordinasyon Ofisi (İngilizce). 19 Mayıs 2004. 23 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  279. ^ Maddison, Angus (2003). The World Economy: Historical Statistics (İngilizce). 1. OECD. ISBN 9264104127. 
  280. ^ "The World Factbook". The World Factbook (İngilizce). CIA. 12 Eylül 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  281. ^ "U.N. Statistics on Population Ageing". Birleşmiş Milletler. 28 Şubat 2002. 8 Aralık 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  282. ^ Whitney, Craig R. (5 Ağustos 1997). "Jeanne Calment, World's Elder, Dies at 122". The New York Times (İngilizce). 27 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  283. ^ a b Hlubik, Sarah; Berna, Francesco; Feibel, Craig; Braun, David; Harris, John W. K. "Researching the Nature of Fire at 1.5 Mya on the Site of FxJj20 AB, Koobi Fora, Kenya, Using High-Resolution Spatial Analysis and FTIR Spectrometry" (İngilizce). 58 (S16). The University of Chicago Press. doi:10.1086/692530. 
  284. ^ Harrington, Spencer P. M. (Temmuz-Ağustos 1997). "Earliest Agriculture in the New World". Archaeology Newsbriefs (İngilizce). 50 (4). 
  285. ^ Balter, Michael (13 Şubat 2007). "Double Cropping the Earliest Agriculture". Science (İngilizce). American Association for the Advancement of Science. 16 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  286. ^ Morelle, Rebecca (2 Haziran 2006). "Ancient fig clue to first farming". BBC (İngilizce). 2 Haziran 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  287. ^ Krebs, John R. (3 Eylül 2009). "The gourmet ape: evolution and human food preferences". The American Journal of Clinical Nutrition (İngilizce). 90 (3). ss. 707-711. doi:10.3945/ajcn.2009.27462B. PMID 19656837. 
  288. ^ C, Holden; R, Mace (Ekim 1997). "Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults". Human Biology (İngilizce). 69 (5). ss. 605-628. PMID 9299882. 
  289. ^ Gibbons, Ann. "The Evolution of Diet". National Geographic (İngilizce). 
  290. ^ Ritchie, Hannah; Roser, Max (20 Ağustos 2017). "Diet Compositions". Our World In Data (İngilizce). 
  291. ^ Haenel, H. (1989). "Phylogenesis and nutrition". Die Nahrung (İngilizce). 33 (9). ss. 867-887. PMID 2697806. 
  292. ^ Ungar, Peter S. (2007). "Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans". Evolution of the Human Diet: The Known, the Unknown, and the Unknowable (İngilizce). Oxford University Press. ss. 264-265. 
  293. ^ "Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets". Journal of the American Dietetic Association (İngilizce). 103 (6). Haziran 2003. ss. 748-765. doi:10.1053/jada.2003.50142. PMID 12778049. 
  294. ^ Crittenden, Alyssa N.; Schnorr, Stephanie L. (2017). "Current views on hunter-gatherer nutrition and the evolution of the human diet". American Journal of Physical Anthropology (İngilizce). 162 (S63). ss. 84-109. doi:10.1002/ajpa.23148. PMID 28105723. 
  295. ^ Lieberson, Alan D. (8 Kasım 2004). "How Long Can a Person Survive without Food?". Scientific American (İngilizce). 
  296. ^ Spector, Dina (9 Mart 2018). "Here's how many days a person can survive without water". Business Insider (İngilizce). 
  297. ^ Holmes, John. "Losing 25,000 to Hunger Every Day". Birleşmiş Milletler (İngilizce). 
  298. ^ Mai, H. J. (5 Mayıs 2020). "U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic". National Public Radio (İngilizce). 
  299. ^ Murray, Christopher J. L.; Lopez, Alan D. (17 Mayıs 1997). "Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study". Lancet (İngilizce). 349 (9063). ss. 1436-1442. doi:10.1016/S0140-6736(96)07495-8. PMID 9164317. 
  300. ^ a b Haslam, David W.; James, W. Philip T. (Ekim 2005). "Obesity". Lancet (İngilizce). 366 (9492). ss. 1197-1209. doi:10.1016/S0140-6736(05)67483-1. PMID 16198769. 
  301. ^ Catenacci, Victoria A.; Hill, James O.; Wyatt, Holly R. (Eylül 2009). "The Obesity Epidemic". Clinics in Chest Medicine (İngilizce). 30 (3). ss. 415-444, vii. doi:10.1016/j.ccm.2009.05.001. PMID 19700042. 

Dış bağlantılarDüzenle