Dil aileleri listesi

Vikimedya liste maddesi

Dil ailesi, birbiriyle aynı kökten gelen akraba dil topluluğuna verilen ad. Yani aynı dil ailesine mensup dillerin, aynı kökenden, belki de aynı ilkel dilden türediği kabul edilir. Çoğu dilin yazılı tarihi çok kısa olduğu için, çok az dilin kesin kökeni bilinmektedir. Dil ailelerinin belirlenmesi, uzun bilimsel çalışmalar sonucunda mümkün olmuştur.

* Afro-Asyatik diller
  Berberi dilleri (Zenet, Kabiliya, Şloh, Şavya, Tuareg)
  Kuşitik Diller (Somalice, Afarca, Bece, Oromca, Sidamo)
  Sami dilleri (Arapça, İbranice, Aramice, Habeşçe, Tigrece, Tigrina, Süryanice)
* Buyeo
  Korece
* Altay dilleri
  Tunguz dilleri (Even, Evenki, Golde, Oroç, Lamut)
* Hint–Avrupa Dil Ailesi
  Hint-İran dilleri (Sanskritçe, Bengalce, Çingenece, Hintçe, Urduca, Nepali, Gucaratça, Racastanca, Biharca, Paharca, Konkanca, Oriya, Sinhala, Assamca, Keşmirce, Sindce, Pencapça)
  İran Grubu (Farsça, Kürtçe, Osetçe, Zazaca, Talışça, Tatça, Beluci, Paştu, Mazanderani, Gilaki)
* Çin-Tibet dilleri
  Çin dilleri (Mandarin, Wu lehçesi, Fucien (Min) lehçesi, Amoy lehçesi, Kantonca, Hakka lehçesi)
  Tibet-Birman dilleri (Tibetçe, Dzongka, Birmanca], Lolo, Moso, Şan, Karence)
  Tay-Kaday dilleri (Tayca, Karatay, Laoca, Çuang, Çam)
  Ural dilleri (Fince, Laponca, Estonca, Mari dili, Çeremişçe, Komice, Karelce, Macarca, Khansi dili, Mansice, Samoyet, Nenetçe)

Dil aileleri ağaç şeması olarak gösterildikleri için kendilerine dil ağacı da denir. Bu sebeple alt bölümlerine de dil kolları denir. Bazı diller bulundukları aile içindeki bir alt grubun tek temsilcisi olarak soyutlanmış olabilirler. Örneğin Yunanca, Hint-Avrupa Dil Ailesi içerisinde soyutlanmış bir dildir. Bazı dillerin ise bilinen hiçbir yaşayan akrabası bulunmamaktadır ve bu yüzden bütün dünya dilleri içinde soyutlanmışlardır. Örneğin Baskça tamamen soyutlanmış bir dildir.

Büyük dil aileleriDüzenle

Dil sayısına göreDüzenle

Ethnologue 22 (2019), dünyada bilinen 7.111 dilin en az %1'ini içeren aşağıdaki ailelerin listesi:

  1. Nijer-Kongo (1.542 dil) (% 21.7)
  2. Avustronezya (1.257 dil) (% 17.7)
  3. Trans–Yeni Gine (482 dil) (% 6,8)
  4. Çin-Tibet (455 dil) (% 6,4)
  5. Hint-Avrupa (448 dil) (% 6,3)
  6. Avustralya [şüpheli] (381 dil) (% 5,4)
  7. Afro-Asya (377 dil) (% 5,3)
  8. Nil-Sahra [şüpheli] (206 dil) (% 2,9)
  9. Oto-Mange (178 dil) (% 2,5)
  10. Avustroasya (167 dil) (% 2.3)
  11. Tay–Kaday (91 dil) (% 1.3)
  12. Dravid (86 dil) (% 1,2)
  13. Tupi (76 dil) (% 1,1)

Glottolog 4.0 (2019), 8494 dil arasında en büyük aileler olarak aşağıdakileri listeler:

  1. Atlantik-Kongo (1.432 dil)
  2. Avustronezya (1.275 dil)
  3. Hint-Avrupa (588 dil)
  4. Çin-Tibet (494 dil)
  5. Afro-Asya (373 dil)
  6. Nükleer Trans-Yeni Gine (314 dil)
  7. Pama–Nyungan (248 dil)
  8. Oto-Mange (180 dil)
  9. Avustroasya (159 dil)
  10. Tay–Kaday (94 dil)
  11. Dravid (81 dil)
  12. Aravak (78 dil)
  13. Mande (75 dil)
  14. Tupi (71 dil)

Dil sayıları, neye göre diyalekt olarak kabul edildiğine bağlı olarak önemli ölçüde değişebilir; örneğin Lyle Campbell Oto-Mange'ye ait saadece 27 tane dilin olduğunu belirtmekte, Ethnologue ve Glottolog'da ailede hangi dillerin yer aldığı konusunda aynı fikirde değiller.

 
Dünya'da dil aileleri
 
Dünya'da Dil Aileleri

Başlıca dil gruplarıDüzenle

  1. Tek heceli: Kelimeler tek hecelidir. Yapım ve çekim ekleri yoktur. Kelimeler cümledeki kullanım yerlerine göre anlam kazanırlar. Çince bu grupta yer almaktadır.
  2. Eklemeli (bitişken): Kelimelerin kökleri değişmez. Kullanımda kelimeye getirilen ekler, kelimelerin anlamlarını ve görevlerini belirler. Türkçe, Moğolca, Macarca bu grupta yer alırlar.
  3. Çekimli (bükümlü): Kelimeler kullanımda değişikliklere uğrar.
  4. Ön-ek, iç-ek, son-ek kavramları vardır. Bazılarında ünsüzler değişmez, ünlüler değiştirilerek yeni kelimeler yapılır. Yani kökler ünsüzlerden ibarettir. Arapça, Farsça, İngilizce, Hintçe bu grupta yer almaktadır.

Algonkin dilleriDüzenle

  1. Karaayakça, Şayence, Meskvakice, Mikmak, Krice, Arapahoca, Atsinaca, Şavnice

Bu ailedeki dillerde köken birliği az, yapı birliği çoktur. Bu dil ailesinde tüm diller eklemeli dillerdir. Bu dil ailesinde ünlü uyumu ortak özellik taşımaktadır.

Moğol dilleriDüzenle

Moğolca (Khalka), Buryatça, Kalmukça.

Avustroasya dilleriDüzenle

  1. Kmerce
  2. Mon dili
  3. Viet dilleri: Vietnamca
  4. Munda dilleri: Mundari, Santali, Go, Korkuca

Avustronezya dilleriDüzenle

  1. Malaya-Polinezya dilleri
    1. Filipin dilleri: Ilokano, Sebuanca, Varayca, Filipince (Tagalogca), Tausugca
    2. Malaya-Sumbavan dilleri (tartışmalı)
      1. Malayan dilleri: Malayca (Malezyaca, Endonezce)
      2. Sundaca
      3. Balice
    3. Cavaca
    4. Makassarca
    5. Tetum
    6. Malgaşça
    7. Çamorro
    8. Okyanusya dilleri
      1. Fijice
      2. Mikronezya dilleri: Nauruca, Kiribatice
      3. Polinezya dilleri: Maori, Havaice, Tahitice, Samoaca, Tongaca, Rapa Nui
  2. Formoza dilleri

Aymara dilleriDüzenle

  1. Aymaraca

Çin-Tibet dilleriDüzenle

Asya'daki en büyük dil ailesidir.

  1. Sinik (Çin) dilleri: Mandarin, Wu lehçesi, Fucien (Min) lehçesi, Amoy lehçesi, Kantonca, Hakka lehçesi
  2. Tibet-Birman dilleri:
    1. Tibet Grubu: Tibetçe, Dzongka.
    2. Birman Grubu: Birmanca, Lolo, Moso, Şan, Karence.

Tay-Kaday dilleriDüzenle

Tayca, Karatay, Laoca, Çuang,

  1. Miao-Yao Grubu: Miao dili, Yao dili.

Dene-Yenisey dilleri (kesin değil)Düzenle

  1. Na-Dene dilleri
    1. Tlingitçe
    2. Eyak-Atabask dilleri:
      1. Eyakça
      2. Atabask dilleri:Ahtnaca, Denağinaca, Değinakça, Holikaçukça, Koyukonca, Kuskokvimce, Aşağı Tananaca, Tanakrosça, Yukarı Tananaca, Kuzey Tuçoncası, Güney Tuçoncası, Guçince, Hanca, Tagişçe, Tahltanca, Kaskaca, Danezaca, Sekanice, Denetaca, Satuca, Tlınçonca, Denesulinece, Tsetsautça, Tsutinaca, Nadoten-Vetsuvetence, Dakelce, Çilkotince, Nikolaca, Hupaca, Ova Apaçicesi, Hikarilaca, Lipanca, Meskalero-Çirikavaca, Batı Apaçicesi, Navahoca
  2. Yenisey dilleri: Ketçe, Yuğca, Kotça, Asanca, Arince, Pumpokolca

Dravid dilleriDüzenle

Brahui, Gondi, Kannada, Malayalam, Tamilce, Telugu

Eskimo-Aleut dilleriDüzenle

  1. Aleut dilleri: Aleutça
  2. Eskimo dilleri:
    1. Yupik dilleri: Sibirya Yupikçesi, Yupikçe, Çupikçe, Nunivak Çupikçesi, Supikçe
    2. İnuit dilleri: İnyupikçe, Batı Kanada İnuitçesi, Doğu Kanada İnuitçesi,Grönland İnuitçesi (Grönlandca)

Ge dilleriDüzenle

Kaingan

Afro-Asyatik, Afrasya veya eski adıyla Hami-Sami dilleriDüzenle

  1. Berber dilleri: Zenet, Kabiliya, Şloh, Şavya, Tuareg (Tamaşek)
  2. Çad dili: Hausaca
  3. Kuşitik diller: Somalice, Afarca, Bece, Odoma, Sidamo
  4. Mısır dilleri: Eski Mısır dili, Kıptî dili.
  5. Sami dilleri: Arapça, İbranice, Aramice, Habeşçe (Amhara), Tigrece, Tigrina – ölü diller olan Akadca, Babilce, Asurca, Süryanice.

Hint-Avrupa dilleriDüzenle

  1. Anadolu dilleri: Hitit dili, Lidya dili, Likya dili, Luvi dili (Bu diller artık kullanılmayan ölü dillerdir.)
  2. Arnavut dilleri: Arnavutça, Geg.
  3. Baltık-Slav dilleri
    1. Slav dilleri
      1. Doğu Slav dilleri: Rusça, Ukraynaca, Beyaz Rusça
      2. Batı Slav dilleri: Lehçe, Slovakça, Çekçe.
      3. Güney Slav dilleri: Sırpça, Hırvatça, Boşnakça, Bulgarca, Makedonca, Slovence
    2. Baltık dilleri: Prusça (ölü), Litvanyaca, Letonca.
  4. Cermen dilleri:
    1. Batı Cermen grubu: İngilizce, Almanca, Yidiş, Felemenkçe, Afrikaans, Flamanca, Frizce, Lüksemburgca.
    2. Kuzey Cermen grubu: İsveççe, Norveççe, Danca, İzlandaca, Faroece
    3. Doğu Cermen grubu: Gotça
  5. Ermenice: Doğu Ermenicesi, Batı Ermenicesi.
  6. Helenik diller: Yunanca
  7. Hint–İran dilleri
    1. Hint-Aryan dilleri: Sanskritçe, Bengalce, Paştu, Çingenece, Hindustânî (Hintçe, Urduca), Nepalce, Gucaratça, Racastanca, Biharca, Paharca, Konkani, Oriya, Seylanca, Assamca, Keşmirce, Sindce, Pencapça.
    2. İrani diller: Farsça, Kürtçe, İskitçe, Osetçe, Zazaca, Beluçça, Mazenderanca, Gilanca.
  8. İtalik diller
    1. Romen dilleri: Fransızca, İspanyolca, İtalyanca, Portekizce, Galiçya dili, Rumence, Katalanca, Provensal, Ladino, Romanşça. (Bu kolun çıkış dili, Latincedir.)
  9. Kelt dilleri: Bretonca, Galce, İrlandaca, İskoç dili, Kernevekçe (Birleşik Krallık 'nin Cornwall bölgesinde).
  10. Tohar dilleri

Hivaro dilleriDüzenle

Hivaro

Hmong-Mien dilleriDüzenle

  1. Hmong dilleri
  1. Mien dilleri

İrokua dilleriDüzenle

Mohawk, Çerokice, Kayuga, Seneka, Onandayga

İzole dillerDüzenle

Kafkas dilleri (bölgesel grup)Düzenle

Kuzey Kafkas dilleri (bölgesel grup)Düzenle

  1. Dağıstan dilleri: Avarca, Dargice, Lakça, Tabasaranca, Lezgice, Agulca, Rutulca, Tsahurca.
  2. Kuzeybatı Kafkas dilleri: Abhazca, Abazaca, Ubıhça, Çerkesçe (Bu diller de kendi içlerinde çeşitli lehçelere ayrılırlar)
  3. Nah dilleri: Çeçence, İnguşça, Batsça

Güney Kafkas dilleri (genetik grup)Düzenle

Gürcüce, Lazca, Megrelce, Svanca

Karib dilleriDüzenle

Aravakça, Garifuna, Karib, Taino

Keçuva dilleriDüzenle

Keçuva

Khoisan dilleriDüzenle

Hottentot dilleri, San (Buşman lehçeleri)

Maskoke dilleriDüzenle

Apalaçian, Çikasovca, Çoktavca, Krikçe

Maya dilleriDüzenle

Çolca, Çontalca, Hüsnanimce, Kakçikel, Kekçice, Tzeltalca, Tzotzilce, Yukatekçe

Mişe-Zoke dilleriDüzenle

  1. Mişe
  2. Zoke

Nijer-Kongo dilleriDüzenle

  1. Dogon dilleri
  1. Atlantik-Kongo dilleri
    1. Delta dilleri: İfifik
    2. Bantu dilleri: Kikongo, Lingala, Kikenya, Svahili, Kirundi, Ruandaca, Fon, Umbundu, Nyanja, Ndebele, Bemba, Şona, Tswana, Zulu, Xhosa, Sotho, Swazi
    3. Nijer dilleri: Volofça, Fulani, Serer, Mandinge, Bambara, Senufo, Eve, Tvi, Yoruba, Ibo, Kpelle, Mande, Mossi, Ga, Aşanti

Nil-Sahra dilleri (tartışmalı)Düzenle

  1. Nil dilleri: Nubyaca, Masai, Karamajong, Şilluk, Nuer, Dinka
  2. Sahra dilleri: Songayca, Sara

Oto-Mange dilleriDüzenle

  1. Çinantek dilleri
  2. Mazahua, Mazatek, Mikstekçe, Otomi, Pame, Tlapanek, Zapotek

Paleosibirya dilleri (bölgesel grup)Düzenle

  1. Çukçice, İtelmence, Koryakça, Nivihçe

Pama-Nyungan dilleriDüzenle

Pano-Takana dilleriDüzenle

Pano dilleri, Takana dilleri

Saliş dilleriDüzenle

İç Saliş dilleri, Kıyı Saliş dilleri

Siyu dilleriDüzenle

Apsalokece (Crow), Dakotaca, Lakotaca, Nakotaca, Omahaca

Tay-Kaday dilleriDüzenle

  1. Kaday dilleri: Laçice
  2. Tay dilleri: Tayca, Laoca

Trans-Yeni Gine dilleriDüzenle

Tunguz dilleriDüzenle

Even, Evenki, Golde, Oroç, Lamut.

Tupi-Guarani dilleriDüzenle

Guarani, Tupi

Türk dilleriDüzenle

  1. Ogur grubu: Çuvaşça.
  2. Kıpçak grubu: Kazakça, Kırgızca, Karakalpakça, Nogayca, Karaçay-Balkarca, Başkurtça, Kumukça, Tatarca .
  3. Oğuz grubu: Türkçe, Azerice, Türkmence,Gagavuzca, Salarca, Kaşkayca, Horasanca, Balkan Türkçesi, Osmanlı Türkçesi.
  4. Karluk grubu (Çağatay grubu): Özbekçe, Uygurca.
  5. Sibirya grubu: Yakutça,Altayca, Tuvaca, Hakasça, Dolganca.
  6. NOT: Kırım Tatarcası ve Urumca aslında bir Kıpçak dili olup, Oğuz dillerinden önemli ölçüde etkilenmiştir. Kıpçak ve Oğuz grubu arasında bir dil olarak kabul edilir.

Ural dilleriDüzenle

  1. Fin-Ugor dilleri:
    1. Baltık-Fin dilleri: Fince, Laponca, Estonca, Marice (Çeremişçe), Komice, Karelce.
    2. Ugor dilleri: Macarca, Hantıca, Mansice
  2. Samoyet dilleri: Samoyet, Nenetsçe

Uto-Aztek dilleriDüzenle

Havasu, Hopice, Huiçol, Komançice, Nahuatl, Pima, Papago, Şoşone, Tarahumara, Tepehuan, Ute, Yaki

Yuma-Koçimi dilleriDüzenle

Koçimi, Yuma dilleri

İşaret dilleriDüzenle

İşaret dilleri arasındaki ailevi lişki araştırma yetersizliğinden ötürü iyi anlaşılmamıştır. Pek çok işaret dili izole dil olmaktadır (cf. Wittmann 1991).[1] Aşağıda bazı işaret dili aileleri listelenmiştir.

Aile adı Bölge Dil sayısı
Fransız işaret dili ailesi Avrupa, Amerikalar, Frankofon Afrika, Asya'nın bazı bölgeleri 50>
Britanya işaret dili ailesi Britanya, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Afrika 4-10
Arap işaret dili ailesi Arap devletlerinin büyük bir kısmı 6-10
Japon işaret dili ailesi Japonya, Kore, Tayvan 3
Alman işaret dili ailesi Almanya, Polanya, İsrail 3
İsveç işaret dili ailesi İsveç, Finlandiya, Portekiz 3

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Wittmann, Henri (1991). "Classification linguistique des langues signées non vocalement" (PDF). Revue québécoise de linguistique théorique et appliquée (Fransızca). 10 (1): 215-288. 

LiteratürDüzenle

  • Türkçe Dil Bilgisi, Tufan Demir s. 22-23

Dış bağlantılarDüzenle