Salarca

Salarca, çoğunlukla Çin'in Çinghay ve Kansu eyaletlerinde yaşayan Salar halkı tarafından konuşulan bir Türk dilidir. Türk dillerinin Oğuz kolunun doğu parçasıdır, diğer Oğuz dilleri (Türkçe, Azerice, Türkmence) çoğunlukla Batı ve Orta Asya'da konuşulmaktadır. Salarlar yaklaşık 105.000 kişidir, yaklaşık 70.000'i[3] (2002) Salar dilini ana dil olarak konuşmaktadır.

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Salarca Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.
Salarca
Ana dili olanlar Çin
Bölge Çinghay ve Kansu
Konuşan sayısı 70.000[1]  (2002)
Dil ailesi
Diyalektler
Gaizi (Jiezi)
Mengda
İli Salar
Dil kodları
ISO 639-3 slr
Glottolog sala1264[2]
Bu sayfa UFA fonetik Unicode semboller içerir. Doğru bir görüntüleme desteğiniz bulunmadığı takdirde, soru işaretleri, kutular veya diğer Unicode karakterleri görebilirsiniz. IPA sembolleri ile ilgili rehberi okumak için, bakınız Yardım:IPA.

Konuşulan iki ayrı lehçesi vardır. Bunlar Çince ve Tibetçeden etkilenen Çinghay lehçesi, İli vadisine göç edip ilaveten Uygurca ve Kazakçadan da etkilenen İli lehçeleridir. Aynı zamanda Salarcanın Çağatay Türkçesine olan yakınlığı tarihin belli bir döneminde ilişki içerisinde olduklarını gösteriyor.[4]

Konuşucu sayısı ve yayılımıDüzenle

Salarcanın 1982 yılında 55.000 kişi tarafından ana dil olarak konuşulduğu bilinmektedir. Çin`de 2000 yılında yapılan nüfus sayımında 104.500 kişinin bu etnik halka ait olduğu tespit edilmiştir.

Günümüzde konuşulan Oğuzcanın en doğuda konuşulan örneğini temsil eder. Salarların (Salur boyu); İpek Yolu üzerinde ipek ticaretinin canlı olduğu zamanlarda batıdan, ipeğin o zamanlar kaynağı olan doğuya, bugünkü yaşadıkları bölgeye yerleştikleri varsayılmaktadır. Göçebe değil yerleşik bir hayat sürdürmüşler ve genelde ipekçilik ve ipek ticareti ile uğraşmışlardır.

Salarların yerleşim yerleri Çin Cumhuriyeti sınırları içinde Qinghai ilinin Xunhua Salar özerk ilçesinde ve Hualong Hui özerk ilçesinde bulunur.

Konuşucuları genelde birden fazla diller konuşur. Salarcanın yanında Çince ve çoğu ayrıca Uygurca konuşur.

Salarlar birçok sınıflandırmalarda komşuları ve diğer bir Türk halkı olan Yugurların üçte biri ile birlikte bir dil birliği olarak gösterilmektedir.

Salarcanın ağızlarıDüzenle

Salarca kendi içinde tutarlı ve ağızları birbirine yakın bir dildir.[5] Tenişev Salarcayı iki ana diyalekte ayırır: Batı Salarcası ve Doğu Salarcası. Batı Salarcası İli Kazak Özerk ilinde yaşayan Salar halkının konuştuğu ağızdır. Doğu Salarcası ise otonom ilçenin de bulunduğu ana Salarcadır ve nüfus bakımından fazladır.[6] Fakat Doğu Salarcası da kendi içinde Şunhua Salar Özerk ilçesinde konuşulan ağız ve Hualong Hui Özerk ilçesinde konuşulan ağız olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Şunhua Salar Özerk ilçesinde konuşulan ağız da ikiye ayrılır: Gaizi ağzı ve Mengda ağzı. Lin Lianyun ve Han Jianye, Batı Salarcasını da Gaizi ağzına dahil ederek Salarcayı iki gruba böler: Gaizi ağzı ve Mengda ağzı. Mengda ağzı b-Salarcası iken Gaizi (veya Jiezi) ağzı v-Salarcasıdır. Örneğin; İli Salarcasında, Hualong Salarcasında ve Gaizi bölgesinde, kısaca Gaizi ağzında, vol-, Mengda ağzında bol- "olmak" şeklinde yaşar. Ağızlar arasındaki fark şu örneklerle özetlenebilir:[5] Gaizi ver-, Mengda ber- "vermek"; Gaizi zorax, Mengda zorıx "şapka"; Gaizi değ-, Mengda dex- "değmek"; Gaizi yağ-, Mengda yax- "yağmak"; Gaizi yiğne, Mengda yixne "iğne"; Gaizi altı, Mengda alçı "altı"; Gaizi ardı, Mengda arcı "ardı".

Tenişev'in Jiezi ve Mengda karşılaştırması (IPA)[7][8]
Jiezi (Gaizi) /th/ /v/ /e/ /i/ /ɘ/ /ɨ/ /ø/
Mengda h/ /p/ /ɑ/ /e/ /ɑ/ /i/ /o/

Hem Gaizi hem Mengda ağzında zaman zaman Oğuzca uzun ünlülere rastlanır.[7] Salarlar dilin bu özelliğini İli'ye de taşımıştır.[9]

Gaizi (Jiezi, Altıyuli) ağzıDüzenle

Şunhua Salar Özerk İlçesinde Jiezi, Suzhi, Qingshui ve Baizhuang'da; Hualong Hui Özerk İlçesinde Gandu'da; Sincan'da İli vadisinde konuşulan ve nüfus bakımından baskın Salarca ağızdır.[8] Gaizi ya da Jiezi, Altıyuli olarak da bilinir.[10]

İli Salar ağzıDüzenle

Salarların Gaizi ağzını konuşan kolu 19. yüzyılın sonlarına doğru eğitim nedeniyle ilk kez İli vadisine göç etmiştir. Fakat asıl göç dalgası 1930'larda Hui lordunun baskıları sonrası gerçekleşecektir. 1953'te ilk sayımlarda İli'deki Salarların sayısı 240 iken 1982'ye gelindiğinde 2945'e çıkmıştır, yani 10 kat artmıştır. 1986'da Salarların az bir kısmı Qinghai'a geri dönmüştür. Sincan İli'de kalan Salarlar ise çevrelerindeki Kazak ve Uygur dillerinden etkilenerek İli Salarcasını oluşturmuşlardır.[9] Fakat İli Salarları kilometrelerce uzakta olmalarına rağmen, henüz Qinghai'dan ayrılalı kısa bir süre olduğundan, Şunhua'da konuşulan Gaizi ağzını kolaylıkla anlayabilirler. Dilleri anlamakta güçlük çektirecek kadar farklılaşmamıştır, aksine oldukça yakındır.[8]

Mengda (Mınta, Chiizi) ağzıDüzenle

Şunhua Salar Özerk İlçesinde Mengda Köyünde, Muchang ve Tapo'da konuşulan ağızdır.[8] Mengda ya da Chiizi, Mınta olarak da bilinir.[10] Mengda daha sonra mahalle adı oldu.[5]

AlfabeDüzenle

Salarca 10’uncu yüzyıldan sonra uzun süre Arap alfabesi ile yazılmıştır.

1969-1970 yıllarında Latin alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Bu alfabe Uygurların Latin alfabesine benzemekteydi. Günümüzde Salarlar Latin alfabesi kullanmaktadırlar. Dil kodu: SLR' dir.

Salar Latin alfabesi (Salır Latin Oğuş)Düzenle

А а B b C c Ç ç D d Е е F f G g
Ğ ğ H h I ı İ i J j K k L l M m
N n Ñ ñ O o Ö ö Р р Q q R r S s
Ş ş T t U u Ü ü V v X x Y y Z z

Günümüzde Salar gençleri kendi aralarında TB30 ve TB31 olmak üzere latin alfabesinin iki varyantını kullanmaktadırlar. Sosyal medyada oldukça popülerdir.[11]

TB30Düzenle

Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg

Ğğ Hh İi Iı Kk Ll Mm Nn Ññ

Oo Öö Pp Qq Rr Ss Şş Tt

Uu Üü Vv Yy Zz

Metin örneğiDüzenle

Aşağıdaki hikâye The folklore of China's Islamic Salar nationality adlı eserde yer alan kiš yiγen ġadïn kiš (Türkçe: insan yiyen kadın) hikâyesinden bir parçadır.[12][13]

oholdï bir ninor vumiš
aŋa kiǰičix anor vara
bir gunor ninačux anasini parlïǰani ziden yanbar(r)
yarïm yoldï ulïr xari ġadïnkïšor učiramiš
xari ġadïnkiščix daš išdende zoğziba(r)
bu ninačix yana varǰani aŋnišmiš
e xari nina sen eyiŋ bir kiščuγïŋ munda natburi dimiš

Eskiden bir nine varmış.
Onun küçük bir kızı varmış.
Bir gün ninecik kızıyla pazardan dönmüş.
Yarı yolda yaşlı bir kadınla karşılaşmışlar.
Bu yaşlı kadın bir taş üzerinde oturuyormuş.
Bu ninecik ona yanaşmış:
"Hey yaşlı nine burada tek başına ne yapıyorsun?" demiş.

Söz varlığıDüzenle

Tenişev'e göre Salarcanın kelime haznesine bakıldığında Oğuzca kelimelerin listesi oldukça uzundur: dodaq, gölek, dovşan, geme, yeresen, el, sāğır, aşāğı, bili-, esine-, vusla-... Diğer Türk dillerinden izole geliştiği için eski ve nadir kelimeler korunmuştur: ava, ğañli, yānit, otāce, düle, düü, yanşa-, deyiş-, dum-... Tenişev Salarcanın söz varlığını göç serüveni üzerinden detaylı bir biçimde açıklıyor. Salarcanın Orta Asya'da iken bir temasla Kıpçakçadan etkilendiği görülmektedir: öy, gaçañ, gayda, bol-... Qinghai'a doğru göç ederken, Turfan-Xani bölgesinde budist Uygurlarla etkileşime girerler: ātıq, yalañgadaq, kure, yarmaq, sıdır, poqor, piştik... İslam dinini benimsemelerinden ötürü Arapça alıntılar vardır fakat dildeki Arapça ve Farsça sözcükler diğer Türk dillerindekiyle aynıdır: dunya, zemin... Göçtükleri yerde Moğolca, Tibetçe ve Çince kelimeler ödünçlenmişlerdir. Moğolca ödünçlenmeler Çinceye nispeten azdır. Tibetçe ödünçlenmeler, ortak yaşamın bir ürünü olarak, aile ile ilgili kavramlardır. Çince ise dile öylesine işler ki Arapça kelimelerin yerini alıp terimbilime büyük oranda tesir eder.[7] İli Salarları İli'ye geç bir dönemde göç ettiği için bütün bu etkileşime dahildir.[9]

Salarca Söz Varlığı[14][15] (Salarca sözcükler TB30 ile yazıya geçirildi.)
Türkçe Salarca Türkçe Salarca Türkçe Salarca Türkçe Salarca
ben men alfabe oğuş, oquş anne ama altın altun
sen sen kişi kiş baba aba gümüş gumuş
o u el el karı kine çocuk bala
biz piser ayak ayaq koca qarsı, güy kendi izi
siz seler burun purnı küçük kız kardeş siñni evet ider
onlar ular deve döye küçük erkek kardeş ini hayır emes
onun aniği eşek eşek abla azı uzun uzaq, uzın
büyük ulı, cadaq güvercin gürğünçük ağabey gaga ne nañ
küçük kici fare gemi oğul oğul kim kem
kalın qalañ odun ağaş, odın kız ana, kız ne kadar neçe
yemek yi- ağaç dal torun sunzi düşünmek sumurla-
içmek iş- dal budaq dede baba zaman zaman
demek ede- yaz yi nine nine ülke guojia
bakmak vaq- kış qış öğretmen örğetgüci yanak yañaq
deniz deñiz geçen yıl puldır öğrenci oqağucı yakın yaqın

DipnotlarDüzenle

  1. ^ Lewis, M. Paul; Gary F. Simons; Charles D. Fennig, (Ed.) (2015). Ethnologue: Languages of the World (18th bas.). Dallas, Texas: SIL International. 5 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2021. 
  2. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Salar". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  3. ^ "Salar". Ethnologue (İngilizce). 21 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2022. 
  4. ^ Jianzhong, Ma; Stuart, Kevin (1996). ""Stone Camels and Clear Springs" The Salar's Samarkand Origins". Asian Folklore Studies. 55 (2): 287-298. doi:10.2307/1178823. ISSN 0385-2342. 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2022. 
  5. ^ a b c 马伟 (Ma Wei); 朝克 (Chao Ke) (2016), in  濒危语言——撒拉语研究 [Endangered Languages ​​- Salar Language Studies], 青海 (Qinghai): 国家社会科学基金项目 (National Social Science Foundation Project), page 86-87
  6. ^ Kaşgarli, Raile ABDULVAHİT (29 Nisan 2018). "SALAR TÜRKÇESİNDEKİ ÇİNCE UNSURLAR". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 4 (2): 428-445. doi:10.20322/littera.409800. 12 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2022. 
  7. ^ a b c Tenishev, Edhem (1976). Stroj salárskovo jazyká. Moskova: Nauka. ss. 240-250. 
  8. ^ a b c d Lin, Lianyun (1985). 撒拉语简志 (Çince). Pekin. 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2022. 
  9. ^ a b c Yakup, Abdurishid (2002). An Ili Salar Vocabulary: Introduction and a Provisional Salar-English Lexicon (İngilizce). Department of Linguistics, University of Tokyo. ISBN 978-4-903875-04-0. 12 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2022. 
  10. ^ a b Kaşgarli, Raile ABDULVAHİT (29 Nisan 2018). "SALAR TÜRKÇESİNDEKİ ÇİNCE UNSURLAR". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 4 (2): 428-445. doi:10.20322/littera.409800. 12 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2022. 
  11. ^ Dwyer, Arienne M (2007). Salar: A Study in Inner Asian Language Contact Processes; Part 1: Phonology. Harrassowitz Verlag. ISBN 3-447-04091-2. 
  12. ^ Ma, Wei (2001). The folklore of China's Islamic Salar nationality. E. Mellen Press. OCLC 606504539. 
  13. ^ Robbeets, Martin; Cuyckens, Hubert (2013). Shared grammaticalization : with special focus on the transeurasian languages. Benjamins. ss. 248-9. ISBN 978-90-272-0599-5. OCLC 875771914. 
  14. ^ 马伟, 朝克 (2014). 撒拉语366条会话读本 (Çince). 社会科学文献出版社. ISBN 978-7509753637. 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  15. ^ Ma, Chengjun (2010). 撒维汉词典 [Salarca-Uygurca-Çince Sözlük] (Çince). Pekin. ISBN 978-7-105-11268-5. 22 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 

KaynakçaDüzenle

  • Dwyer, Arienne M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49–83.
  • Chen ZONGZHEN, Nurbeg, ZHao Xiangru, (1990). Türkiy Tillarning Selişturma Lugiti, Bei Jing.
  • LIN Lianyun, (1985). Sa-la-yu Jian-Zhi, `Ana Çizgileriyle Salarca` Pekin.
  • Salarca-Çince, Çince-Salarca Sözlük, CHengdu 1992.

Dış bağlantılarDüzenle

İncubator’daki diğer Türk dilleri Vikipedi’leriDüzenle