Eski Uygur Türkçesi

Eski Uygurca veya Eski Uygur Türkçesi, 9. yüzyıl ila 14. yüzyıl aralığında çeşitli devletlerde konuşulmuş ve yazılmış olan, Türki diller ailesinin Sibirya koluna mensup bir dil. Eski Türkçenin Göktürkçeden sonraki ikinci bölümünü oluşturmuştur.

Eski Uygur Türkçesi
Eski Uygurca
BölgeHami, Turfan, Kansu
Ölü dil14. yüzyıl
Dil ailesi
Yazı sistemiOrhun alfabesi,[1] Eski Uygur alfabesi
Dil kodları
ISO 639-3oui

Dil, isim benzerliğine karşın, günümüzde Türk dillerinin Çağatay grubuna ait modern Uygurca'nın atası değildir ve bu modern dilin Karahanlılar'ın konuştuğu dilden türediği düşünülmektedir.[2] Ancak Kansu'da konuşulan Batı Yugurca'nın Eski Uygurca'dan türediğine inanılmaktadır.

Tarih değiştir

Dönem değiştir

Bu dönemde Türk halkları birçok kültür ile etkileşim içine girmişlerdir. Bu durum dilin yapısında da kendisini göstermiştir. Yine bu dönemde, değişik kültürlerle etkileşimle birlikte, dilde ilk kez yabancı kaynaklı sözcükler girmeye başlamıştır.[kaynak belirtilmeli] Sanskritçe, Soğdça, Toharca, Çince sözcükler bunlardan bazılarıdır.[3]

Dil özellikleri değiştir

Uygurlardan kalan eserler dört gruba ayrılarak incelenebilir:[4]

  1. Manici çevreye ait metinler.
  2. Burkancı (Budist) çevreye ait metinler.
  3. Hristiyan çevreye ait metinler (İncil çevirileri).[5][6]
  4. Müslüman çevreye ait metinler.

Eski Türkçenin gramerini yazmış olan Annemarie von Gabain, Uygur metinlerini y ve n ağzı olmak üzere iki ana ağız grubuna ayırır. KökTürkçedeki ń sesini n’ye çeviren metinler n ağzını, y’ye çeviren metinler y ağzını oluştururlar. Eski Uygur Türkçesi dönemi, yazı dili olarak Göktürkçeye dayanan, onun devamı olan bir dönemdir. Başka bir deyişle GökTürkçe ile Uygurca aynı yazı dilinin iki koludur. Eski Uygur Türkçesinde görülen az sayıdaki ses ve biçim farklılıklarından bir kısmı ağız farkından, bir kısmı da zaman farkından kaynaklanmaktadır. GökTürkçe ve Uygurca arasındaki asıl önemli fark, söz varlığında ortaya çıkar. GökTürkçenin söz varlığında Türkçe kökenli sözcükler egemendir; Çince veya Soğdakçadan girmiş olan alıntı sözcükler çok azdır. Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili sözcükler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili sözcükler egemendir. Bunlar da Sanskritçe, Çince ve Soğdakçadan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.[4]

KökTürkçede sadece kişi, konçuy gibi insanla ilgili sözcüklerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygurcada her türlü isim, zamir ve sıfatta kullanılabilen, genel çokluk eki biçimine evrilmiştir ve çokluk eki uyumuna uygundur.[7]

Söz varlığı değiştir

Morris Swadesh’in 100 temel sözcüğünün Uygurcadaki karşılıklarından bazıları şöyledir:[4]

  • ad: ad/at
  • ağaç: ıgaç/sögüt
  • balık: balık
  • diş: tiş
  • erkek: er/erkek
  • vermek: birmek

Ahmet Caferoğlu'nun ,Eski Uygur Türkçesi sözlüğünde[3],günümüz Türkçe karşılıklarını da verdiği bazı sözcükler şunlardır:

  • töpü: tepe
  • til: dil
  • yastuk: yastık
  • köl : göl
  • bilig : bilgi[3]

Alfabe değiştir

Orhun alfabesi değiştir

GökTürkçe gibi, ilk yıllarında Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır.

Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt.

Göktürk (Orhun) Alfabesi
Kullanım Göstergeler Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon)
Ünlüler   A,E /a/, /e/
  I,İ /ɯ/, /i/, /j/
  O,U /u/, /o/, /w/
  Ö,Ü /ø/, /y/, /w/
Ünsüzler Ünlü Uyumu
(¹) — Kalın,
(²) — İnce
ünlüler ile
    B¹ (ab) /b/ B² (eb) /b/
    D¹ (ad) /d/ D² (ed) /d/
    G¹ (ag) /g/ G² (eg) /g/
    L¹ (al) /l/ L² (el) /l/
    N¹ (an) /n/ N² (en) /n/
    R¹ (ar) /r/ R² (er) /r/
    S¹ (as) /s/ S² (es) /s/
    T¹ (at) /t/ T² (et) /t/
    Y¹ (ay) /j/ Y² (ey) /j/
Sadece (¹) — /q/
Sadece (²) — /k/
    K (ak) /q/ K (ek) /k/

Tüm ünlüler ile
  /ʧ/
  -M /m/
  -P /p/
  /ʃ/
  -Z /z/
  -NG (eñ) /ŋ/
Birleşik Sesler + Ünlü   İÇ, Çİ, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
  IK, KI, K /ɯq/, /qɯ/, /q/
    OK, KO,
UK, KU,
K
/oq/, /qo/,
/uq/, /qu/,
/q/
ÖK, KÖ,
ÜK, KÜ,
K
/øk/, /kø/,
/yk/, /ky/,
/k/
+ Ünsüz   -NÇ /nʧ/
  -NY /ɲ/
  -LT /lt/, /ld/
  -NT /nt/, /nd/
Sözcük ayırma imi   yok
(-) — Sadece sözcük sonunda

Eski Uygur alfabesi değiştir

 

Metin örnekleri değiştir

- Sevgili[8]
Transliterasyon:
Kasınçıgımın öyü kadgurar men;
Kadgurdukça
Kaşı körtlem,
Kavışıgsayur men.
Öz amrakımın öyür men,
Öyü evirür men ödü…çün
Öz amrakımın
Öpügseyür men.
Barayın tiser
Baç amrakım;
Baru yime umaz men
Bagırsakım.
Kireyin tiser
Kiçigkiyem;
Kirü yime umaz men
Kin yıpar yıdlıgım
Yaruk teŋriler
Yarlıkazunın.
Yavaşım birle
Yakışıpan adrılmalım
Küçlüg priştiler
Küç birzünin.
Közi karam birle
Külüşüpen külüşügin oluralım.
Türkiye Türkçesi:
Yavuklumu düşünüp dertlenirim;
Dertlendikçe
Kaşı güzelim,
Kavuşmak isterim.
Öz sevgilimi düşünürüm,
Düşünüp dururum…
Öz sevgilimi
Öpmek isterim.
Gideyim desem
Güzel sevgilim;
Gidemem ki
Sadık yarim.
Gireyim desem
Küçücüğüm;
Giremem ki
Misk amber kokulum.
Işıklı tanrılar
Buyursun.
Yavaş huylum ile
Birleşip ayrılmayalım.
Güçlü melekler
Güç versin.
Gözü karam ile
Gülüşüp oturalım.


Ayrıca bakınız değiştir

Dış Bağlantılar değiştir

Kaynakça değiştir

  1. ^ Marcel Erdal (1991). Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon. Otto Harrassowitz Verlag. ss. 5-. ISBN 978-3-447-03084-7. 
  2. ^ Arik, Kagan (2008). Austin, Peter (Ed.). One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost (illustrated bas.). University of California Press. s. 145. ISBN 0520255607. 26 Haziran 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2014. 
  3. ^ a b c Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi
  4. ^ a b c Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3
  5. ^ Witek, John. “Christianity in China: Universal Teaching from the West.” In China and Christianity: Burdened Past, Hopeful Future, ed. Stephen Uhalley, Jr. and Xiaoxin Wu, 2001, p. 16.
  6. ^ Sutin, Lawrence. All is change: the two-thousand-year journey of buddhism to the west, 2006, pp. 56-7.
  7. ^ Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ 25 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkez
  8. ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 230-231. ISBN 978-975-338-589-3