Ubıhça

Ubıhça veya Vubıhça (Ubıhça: tʷaxəbza veya paxəbza) Kuzeybatı Kafkas dillerinden bir tanesiydi. 1992'de bu dili konuşan son kişi Tevfik Esenç'in yaşamını yitirmesiyle birlikte ölü dil hâline geldi.[1] Alfabesi yoktur.

Ubıhça
Telaffuz [tʷaxəbza]
Bölge Manyas
Etnisite Ubıhlar
Ölü dil Ekim 1992 Tevfik Esenç'in ölümü
Dil ailesi
Dil kodları
ISO 639-3 uby
Caucasic languages.svg
  Ubıhça (tükenmiş)

EtimolojiDüzenle

Ubıh sözcüğü Adıgece "Vub Irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen Vıbıyıh deyiminden gelmiştir. Ubıh dili "Ubuh", "Ubih", "Ibıh", "Wıbıh", "Vubıh" ya da "Wubıh" gibi değişik biçimlerde de yazılmaktadır. Adıgece özgün telaffuz biçimi "Vıbıh" ya da "Wıbıh" iken diğerleri Rusça telaffuzundan aktarmadır.

Ubıhlar ise kendilerine "Kıyıda oturanlar" anlamına gelen Pehı ya da Tahe adını vermiş, dillerine de "Karadeniz kıyısında oturanların dili" anlamına gelenleri yani Pehıbze ya da Tahebze demişlerdir. Bze Ubıh ve Adıge dillerinde "dil" demektir.

SesbilimDüzenle

Standart Ubıhçanın sesbilimiDüzenle

Standart Ubıhçanın ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

Çiftdudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl
öndilsil
kapalı
öndilsil uçdilsil
- yut. - dud. yan. - dud. - dud. dam. - dud. yut. dam. - dud. yut. yut. & dud.
Patlamalı ötümsüz [p] [pˤ] [t] [tʷ] [kʲ] [k] [kʷ] [qʲ] [q] [qʷ] [qˤ] [qˤʷ] [(ʔ)]
ötümlü [b] [bˤ] [d] [dʷ] [ɡʲ] [ɡ] [ɡʷ]
dışgırtlaksıl [pʼ] [pˤʼ] [tʼ] [tʷʼ] [kʲʼ] [kʼ] [kʷʼ] [qʲʼ] [qʼ] [qʷʼ] [qˤʼ] [qˤʷʼ]
Patlamalı sürtünmeli ötümsüz [t͡s] [t̠͡ʃ] [ȶ͡ɕ] [ȶ͡ɕʷ] [ʈ͡ʂ]
ötümlü [d͡z] [d̠͡ʒ] [ȡ͡ʑ] [ȡ͡ʑʷ] [ɖ͡ʐ]
dışgırtlaksıl [t͡sʼ] [t̠͡ʃʼ] [ȶ͡ɕʼ] [ȶ͡ɕʷʼ] [ʈ͡ʂʼ]
Sürtünmeli ötümsüz [f] [s] [(sʷ)] [ɬ] [ʃ] [ʃʷ] [ɕ] [ɕʷ] [ʂ] [x] [χʲ] [χ] [χʷ] [χˤ] [χˤʷ] [h]
ötümlü [v] [vˤ] [z] [(zʷ)] [ʒ] [ʒʷ] [ʑ] [ʑʷ] [ʐ] [ɣ] [ʁʲ] [ʁ] [ʁʷ] [ʁˤ] [ʁˤʷ]
dışgırtlaksıl [ɬʼ]
Genizsil [m] [mˤ] [n]
Sürtünmesiz [l] [j] [w] [wˤ]
Titrek [r]

Ubıhça 84 ünsüze karşın [a] ve [ə] olmak üzere yalnız iki ünlüye sahiptir.

Karacalar ağzının sesbilimiDüzenle

Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir Ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenmiştir. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

Dudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl
öndilsil
kapalı
öndilsil uçdilsil
yum. güç. yut. yum. dud. yan. yum. dud. yum. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yut. dam.
Patlamalı ötümsüz [p] [pː] [t] [k] [kː] [kʷ] [q] [qː] [qʷ] [qːʷ] [(qˤʷ)] [(ʔ)]
ötümlü [b] [bː] [(bˤ)] [d] [ɡ] [ɡː] [ɡʷ]
dışgırtlaksıl [pʼ] [pːʼ] [tʼ] [kʼ] [kːʼ] [kʷʼ] [qʼ] [qːʼ] [qʷʼ] [qːʷʼ]
Patlamalı sürtünmeli ötümsüz [t͡s] [t̠͡ʃ] [ȶ͡ɕ] [ȶ͡ɕʷ] [ʈ͡ʂ]
ötümlü [d͡z] [d̠͡ʒ] [ȡ͡ʑ] [ȡ͡ʑʷ] [ɖ͡ʐ]
dışgırtlaksıl [t͡sʼ] [t̠͡ʃʼ] [ȶ͡ɕʼ] [ȶ͡ɕʷʼ] [ʈ͡ʂʼ]
Sürtünmeli ötümsüz [f] [s] [ɬ] [ʃ] [ʃʷ] [ɕ] [ʂ] [x] [χ] [χː] [χʷ] [χːʷ] [h]
ötümlü [v] [vː] [z] [ʒ] [ʒʷ] [ʑ] [ʐ] [ʁ] [ʁː] [ʁʷ] [ʁːʷ]
dışgırtlaksıl [ɬʼ]
Genizsil [m] [mː] [n]
Sürtünmesiz [l] [j] [w] [wː]
Titrek [r]

GramerDüzenle

İsimlerDüzenle

ÇoğullukDüzenle

Ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır. Ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir.

KesinlikDüzenle

Belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). Direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri')

İsmin hâlleriDüzenle

Ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. Temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. Temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif.

İsmin hâlleri
tekil çoğul
ilişkisel -/n/ -/na/
mutlak -/Ø/
zarf -/n(ə)/
bulunma -/ʁa/
enstrümantal -/awn(ə)/
enstrümantal-komitatif -/aːla/
İlişkisel hâlDüzenle

Bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. Tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. Bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir.

sətʷ aməzən jəbjaq'a
sə-tʷ a-məzə-n Ø-jə-bja-q'a
benim-baba.MUTLAK artikel-çocuk-ergatif onu-o-gör-geçmiş zaman
babam çocuğu gördü
Mutlak hâlDüzenle

Yalın kökle belirtilir. Geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir. (ör. /tət/ 'bir adam')

sətʷ akʲ'aq'a
sə-tʷ a-kʲ'a-q'a
benim-baba.MUTLAK o-git-geçmiş zaman
babam gitti
Zarf hâliDüzenle

-/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir

Bulunma hâliDüzenle

Türkçe'deki karşılığı -de/-da olan -/ʁa/ ekidir.

Enstrümantal hâlDüzenle

-/awn(ə)/, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir.

Enstrümantal-Komitatif hâlDüzenle

-/ala/, "ile" manasına gelir.

Diğer eklerDüzenle

Sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'.

SıfatlarDüzenle

Sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur.

ZamirlerDüzenle

Serbest kişilik zamirleri
1. Şahıs 2. Şahıs 3. Şahıs
Normal Şakacı
Tekil Standard /s(ə)ʁʷa/ /(w(ə))ʁʷa/ /χaʁʷa/ /aːʁʷa/
Ali Bilaş /(s)χa/
Çoğul Standard /ʃəʁʷaɬa/ /ɕʷəʁʷaɬa/ /aːʁʷaɬa/
Tevfik Esenç /ʃaɬa/ /ɕʷaɬa/
Osman Güngür /ʃəʁʷa/ /ɕʷəʁʷa/

"Standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. Tüm konuşmacılar Tevfik Esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak Esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor.

İyelikDüzenle

İyelik ekleri
1. Şahıs 2. Şahıs 3. Şahıs
Normal Şakacı
Tekil /sə/- /wə/- /χa/- /ʁa/-
Çoğul /ʃə/- /ɕʷə/- /aːʁa/-

İyelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. /-aw-/.

ʃawtʃə
ʃ(ə)-aw-tʃə
bizim-çoğul-at
atlarımız

FiillerDüzenle

UzlaşımDüzenle

1. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır.[2]

Adıl görevi gören uzlaşım belirteçleri
Mutlak (1 ve2.) yalın dışı Ergatif
1. Şahıs tekil /s(ə)/-] /s(ə)/-] ~ /z/ /s(ə)/-] ~ /z/
çoğul /ʃ(ə)/-] /ʃ(ə)/-] ~ /ʒ/-] /ʃ(ə)/-] ~ /ʒ/-]
2. Şahıs tekil /wə/-] /w(ə)/-] /w(ə)/-]
çoğul /ɕʷ(ə)/-] /ɕʷ(ə)/-] ~ /ʑʷ(ə)/-] /ɕʷ(ə)/-] ~ /ʑʷ(ə)/-]
tekil şakacı /χa/-] /χa/-] /χa/-]
3. Şahıs tekil /aː/-, /jə/-, /ə/-, /Ø/-] /Ø/-] [n(ə)/- /Ø/-]
çoğul /aː/-, /jə/-, /Ø/-] /aː/-] /aː/-, /naː/-]

İkinci kişi {IPA | /χa/-}}, atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacıyı bir şekilde kontrol ettiğini göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. Son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu.

Üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir.

mutlak belirteçler
Belirteç Kural Örnek
/aː/-] Cümlede başka üçüncü şahıs nesnesi yoktur. /a-qʼa-qʼa/ "o dedi" – /a-z-bja-n/ "onu gördüm" Sonraki belirteç de 3. şahıs olduğunda görünür. /jə-Ø-ja-qʼa/ "X, Y'ye vurdu"
/ə/-] /jə/-]'nin nadir bir allofonudur ve genellikle sonraki belirteç vurgu taşıdığında belirir. /ə̍-Ø-tʷʼa-qʼa/ "X, Y'yi kazıyor"
/Ø/-] Sonraki belirteç 3. çoğul şahıs olduğunda belirir. /Ø-áː-ʃ-tʷʼə-n/ "onlara X'i veriyoruz"

Çoğul belirteçler, tekil /aː/-]'nın silinebileceği ancak çoğul /aː/-] silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir.

Dinamik Fiil ÇekimiDüzenle

Dinamik Ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren Grup I ve türetilmiş muadil zamanları içeren Grup II. Sadece Karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir.

Tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır.

Köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir.[2]

fiil çekimi
Grup I
Tekil Çoğul
Geçmiş -/qʼa/ -/qʼa-n(a)/
Mişli geçmiş -/jtʼ/ -/jɬ(a)/
Şimdiki -/n/ -/aː-n/
Gelecek I -/aw/ -/n[a]-aw/
Gelecek II -/aw:t/ -/n[a]-aw:t/
(Aşamalı) -/awə:n/ ?
Grup II
Geçmiş zamanın hikayesi -/qʼa:jtʼ/ -/qʼa:jɬ(a)/ ~ -/qʼa:na:jtʼ/
Şimdiki zamanın hikayesi -/na:jtʼ/ -/a;-na:jɬ(a)/
Şartlı I -/awə:jtʼ/ -/n[a]-awə:jɬ(a)/
Şartlı II -/aw:tʷ:qʼa/ -/(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/
Basit Geçmiş ZamanDüzenle

Basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda -/qʼa/ ile ve çoğul durumda -/qʼa-n(a)/ ile çekimlenir.

Örnekler:

Çoğulluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-qʼa/ Yedim
2. Şahıs /wə-fə-qʼa/ Yedin
3. Şahıs /a-fə-qʼa/ Yedi
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-fə-qʼa-n(a)/ Yedik
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fɨ-qʼa-n(a)/ Yediniz
3. Şahıs /a-fə-qʼa-n(a)/ Yediler
Mişli Geçmiş ZamanDüzenle

Tekil durumlarda -/jtʼ/ ile, çoğul durumlarda -/jɬ(ɜ)/ ile çekimlenir.

Örnekler:

Çoğul Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-jtʼ/ Yemişim
2. Şahıs /wə-fə-jtʼ/ Yemişsin
3. Şahıs /a-fə-jtʼ/ Yemiş
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-fə-jɬ(a)/ Yemişiz
2. Şahıa /ɕʷ(ə)-fə-jɬ(a)/ Yemişsiniz
3. Şahıs /a-fə-jɬ(a)/ Yemişler
Şimdiki ZamanDüzenle

Tekilde -/n/, çoğulda -/a-n/ ile çekimlenir.

Örnekler:

Çoğulluk Şahos Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-n/ Yiyorum
2. Şahıs /wə-fə-n/ Yiyorsun
3. Şahıs /a-fə-n/ Yiyor
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-f-a-n/ Yiyoruz
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-f-a-n/ Yiyorsunuz
3. Şahıs /a-f-a-n/ Yiyorlar
Gelecek IDüzenle

Tekilde -/aw/, çoğulda -/n[a]-aw/. Kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır.

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-f-aw/ Yiyeceğim
2. Şahıs /wə-f-aw/ Yiyeceksin
3. Şahıs /a-f-aw/ Yiyecek
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-fə-n[a]-aw/ Yiyeceğiz
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-aw/ Yiyeceksiniz
3. Şahıs /a-fə-n[a]-aw/ Yiyecekler
Gelecek IIDüzenle

Tekilde -/aw:t/, çoğulda -/n[a]-aw:t/. Geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir: /ʃə-kʲʼa-n[a]-aw/ (gidelim!).

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-f-aw:t/ Yiyeceğim
2. Şahıs /wə-f-aw:t/ Yiyeceksin
3. Şahıs /a-f-aw:t/ Yiyecek
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-fə-n[a]-aw:t/ Yiyeceğiz
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-aw:t/ Yiyeceksiniz
3. Şahıs /a-fə-n[a]-aw:t/ Yiyeceksiniz
Geçmiş Zamanın HikayesiDüzenle

Tekil, -/aw/, çoğul -/n[a]-aw/.

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-qʼa:jtʼ/ Yemiştim
2. Şahıs /wə-fə-qʼa:jtʼ/ Yemiştin
3. Şahıs /a-fə-qʼa:jtʼ/ Yemişti
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(a)-fə-qʼa:jɬ(a)/ Yemiştik
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fə-qʼa:jɬ(a)/ Yemiştiniz
3. Şahıs /a-fə-qʼa:jɬ(a)/ Yemişlerdi
Şimdiki Zamanın HikayesiDüzenle

Tekil -/na:jtʼ/, çoğuk -/a-na:jɬ(a)/.

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-na:jtʼ/ Yiyordum
2. Şahıs /wə-fə-na:jtʼ/ Yiyordun
3. Şahıs /a-fə-na:jtʼ/ Yiyordu
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-f-a-na:jɬ(a)/ Yiyorduk
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-f-a-na:jɬ(a)/ Yiyordunuz
3. Şahıs /a-f-a-na:jɬ(a)/ Yiyordular
Şartlı IDüzenle

Tekil -/awə:jtʼ/, çoğul -/n[a]-awə:jɬ(a)/.

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-f-awə:jtʼ/ Yerdim
2. Şahıs /wə-fə-n[a]-awə:jtʼ/ Yerdin
3. Şahıs /a-fə-n[a]-awə:jtʼ/ Yerdi
Çoğul 1. Çoğul /ʃ(ə)-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ Yerdik
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ Yerdiniz
3. Şahıs /a-fə-n[a]-awə:jɬ(a)/ Yerdiler
Şartlı IIDüzenle

Tekil -/aw:tʷ:qʼa/, çoğul -/(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/.

Örnekler:

Çoğuluk Şahıs Ubıhçası Manası
Tekil 1. Şahıs /s(ə)-fə-aw:tʷ:qʼa/ Yiyecektim
2. Şahıs /wə-fə-aw:tʷ:qʼa/ Yiyecektin
3. Şahıs /a-fə-aw:tʷ:qʼa/ Yiyecekti
Çoğul 1. Şahıs /ʃ(ə)-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ Yiyecektik
2. Şahıs /ɕʷ(ə)-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ Yiyecektiniz
3. Şahıs /a-fə-(n[a]-)aw:tʷ:qʼa(-n)/ Yiyecektiler

Durgun Fiil ÇekimiDüzenle

Tüm lehçe ve konuşmacılarda yanlızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman.

Tekil Çoğul
Şimdi -/Ø/ -/n(a)/
Geçmiş -/jtʼ/ -/jɬ(a)/

GörünüşDüzenle

Ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel.

Bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir.[2]

Görünüş Ek /fə/ ('yemek') /dʑʷa/ ('içmek')
Ubıhça Türkçe Ubıhça Türkçe
Rutin -/gʲa/ /asfəɡʲan/ Hep yerim /azdʑʷaɡʲan/ Hep içerim
Yinelemeli -/aj(ə)/ /asfajən/ Yine içiyorum /azdʑʷajən/ Yine içiyorum
Kapsamlı -/la/ /asfəlan/ Hepsini yiyorum /azdʑʷalan/ Hepsini içiyorum
Aşırı -/tɕʷa/ /asfətɕʷan/ Çok yiyorum /azdʑʷatɕʷan/ Çok içiyorum
Potansiyel -/fa/ /asfəfan/ Yiyebiliyorum /azdʑʷafan/ İçebiliyorum

Ruh hâliDüzenle

Ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. Gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru.[2]

GösterenDüzenle

Bunun için bir belirteç yoktur.

Zorunluluk ruh hâlleriDüzenle

Zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk.

DoğrudanDüzenle

Doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir

wəkʲʼa
wə-kʲʼa
sen-git
Git!
KibarDüzenle

Bu, fiil köküne bir -/ə/ soneki eklenerek oluşturulur. Ancak bu bazen atlanır.

EmpatikDüzenle

Bu, zorunlu bir fiilin sonuna -/maɕ/ eklenerek oluşturulur.

İstek ruh hâlleriDüzenle

Mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek.

PotansiyelDüzenle

Fiil köküne -/χ/ soneki veya /ə/'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur.

Sinir bozucuDüzenle

-/daχ/ soneki.

Şartlı ruh hâlleriDüzenle

Realis ve irrealis olarak ayrılır.

RealisDüzenle

-/da(n)/ soneki.

İrrealisDüzenle

-/ba/ soneki.

Soru ruh hâlleriDüzenle

Açık sorular -/ɕ/ ile, kapalı sorular -/j/ ile oluşturulur.

Varlık KoşaçlarıDüzenle

Tekil Çoğul Manası
durgun hareketli durgun hareketli
/sə/ /w(ə)s/ /ʒʷa/ /kʲʼaʒʷa/ (küçük bir nesne için) oturma pozisyonunda olmak
/tʷə/ /w(ə)tʷ/ /xa/ /wəxa/ ya da /kʲʼaxa/ (büyük bir nesne için) ayakta duruyor olmak
/ʁə/ /wʁʷə/ /ʁʲa/ asılmış olmak, asılı duruyor olmak
/ɬə/ /wəɬ/ /ɬa/ /kʲʼaɬa/ yatıyor durumda olmak

Zarf-fiillerDüzenle

Ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir.

Zarf-fiil Manası
/ɡʲə/ ~ /j(ə)/ Birincil fiil ile anlık eylem.
/ɕa/ Birincil fiil ile devam eden eylem.
/msa/ /ɕa/ ile benzer ancak fiilin doğada devam ettiğini veya uzadığını ima eder.
/ɡʲəmsa/ ~ /j(ə)msa/ 'Vasıtasıyla' gibi enstrümantal benzeri çağrışımlar.
/ʃa/ İstenenin ne olduğunu belirtmek için sadece /ʁʷa/ ('istemek') ile kullanılır.
/n(ə)/ ~ /n(aʁʷada(n)/ Mutlak belirteçe benzer ve "X ve sonra Y" hissine sahiptir. Genellikle bu kullanıldığında fiillerde kip kullanılmaz.
/ma/ Koşullu veya hafif bir zorunlu güç oluşturur. Genellikle Gelecek I ve Gelecek II zamanlarına eşlik eder.
/tala/ Her zaman Gelecek I'e eşlik eder. Son derece nadirdir, bu yüzden nüansı bilinmemektedir.
/adʷan/ Bir hedef duygusu vardır ve işaretlediği fiilin gerekli olduğunu, ancak görevin yerine getirilmediğini ve tamamlandığını ima eder.

TarihçeDüzenle

Ubıh dili, 1864'te Ubıhların diğer Çerkes toplulukları ile birlikte Türkiye'ye sürülmelerinden önce, Çerkesya'nın Karadeniz kıyısında, kuzeyde Şahe (Şex-Шэх) Irmağından güneyde Adler'e değin uzanan bir alana yayılmış Ubıhlar tarafından konuşulmuştur. Fransız Lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı.[3] Lavrov'a göre de Ubıhların bir bölümü, Ubıhça dışında Adığece ve Ciget Abhazcasını benimsemişti.[4]

Osmanlı'ya göçDüzenle

1864'te Osmanlı Türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu Ubıhların bir bölümü, diğer Çerkeslerle birlikte, Kuzey Anadolu ve Balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra Rus yerleşimine tahsis edildi.[5] 1864'te Orta Laba Irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup Kuban Irmağı civarına yerleşmiş olan Ubıhların çoğu ise, Rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer Adigelerle birlikte Türkiye'ye göç etmiştir. Bunun sonucunda Kafkasya'da artık bir Ubıh yerleşimi kalmamıştır. Kafkasya'da kalmış Ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu Ubıhlar da, oralardaki Şapsığ ve diğer Adıgelere karışmışlardır. Örneğin İlk Adıge Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carıme Ubıh asıllıdır.

Balkanlara yerleştirilen Ubıhların tamamı, 1878 Berlin Antlaşması gereğince, diğer Çerkeslerle birlikte, Osmanlı'nın Asya ve Afrika'daki topraklarına göç etti. Ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki Kocaeli'nin Maşukiye köyü ile Sakarya ilinin Sapanca ilçesinin Kırkpınar ve Yanık köylerine yerleşti. Ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere Manyas'ta yerel halkın Boğaz, Adıgelerin Psışha dedikleri Kocaçay Irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Ubıh), Işıklar (birkaç hanesi Ubıh), Değirmenboğazı (hepsi Ubıh idi), Darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi Ubıh kalmıştı) ve Hacıosman (Ubıhça adı: Lek'uaşe, hepsi Ubıh) köylerine yerleştiler. Ubıhların tamamı Adigece, azı da Adigece ile birlikte Ubıhça konuşuyordu. Kafkasya'da iken üç dil (Adige, Ubıh ve Ciget dili) konuşan Ubıhlar da vardı.


TükenişDüzenle

Ubıhça en son Hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. Hacıosman köyünden olup Ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen Tevfik Esenç'in 8 (7?) Ekim 1992'de ölmesiyle de Ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. Bugün sadece Adigece konuşmakta olan Ubıhlar, Sakarya, Balıkesir, Bilecik, Sinop, Samsun, Kahramanmaraş ve birçok ilde Adıgelerle beraber yaşamaktadır.

Ubıh dili üzerine Dirr, Dumézil, Mészaros, Vogt ve Özsoy gibi dilbilimciler çalışmalarda bulunmuşlardır.[6] Ubıh dilinin Abhaz-Adıge dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.[7][8]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 18 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2020. 
  2. ^ a b c d Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; fenwick2 isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ Prof. Dr. Sumru Özsoy, Nart dergisi, sayı 50 eki, Ankara, 2006, s.44.
  4. ^ L. İ. Lavrov, Vubıkhlar Hakkında Etnografik Bir Araştırma, Kafkasya Gerçeği, sayı 8, Samsun, 1992, s.47.
  5. ^ Jineps gazetesi, Eylül 2006 Ek-1, Şubat 2007.
  6. ^ Nart dergisi, sayı 50 eki.
  7. ^ Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Marje dergisi, tanıtım sayısı, s.37-38.
  8. ^ Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Nart dergisi, sayı 8, s.13.

Dış bağlantılarDüzenle