Ana menüyü aç

Çeçence (Çeçence: Нохчийн мотт / Noxc̦iyn mott, Çeçen dili), çoğunluğu Çeçenya’da ve başka ülkelerde yaşayan Çeçenlerin konuştuğu lisândır. Yaklaşık olarak 1.300.000 kişi tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.

Çeçence
Telaffuz Noxc̦iyn mott
Bölge Çeçenistan
Etnik köken Çeçenler
Dönem 2010[1]
Dil aileleri
Diyalektler Noxc̦iyn
Yazı sistemi Kiril alfabesi
Resmî durumu
Resmî dil Çeçenistan Çeçenistan
Dil kodları
ISO 639-1 ce
ISO 639-2 che
ISO 639-3 che
Northeast Caucasus languages map en.svg
Çeçence'nin Nah-Dağıstan dilleri arasında gsterimi. (açık yeşil)
250px
Çeçen dilinin Kafkas dilleri arasında dağılımı. (açık sarı)

SınıflandırmaDüzenle

Çeçence Kafkas dillerinden biridir. Dilbilimsel açıdan İnguşça ve Batsça ile birlikte Nah dilleri öbeğine girer. Bu elsineden Çeçence ve İnguşça yazılı dildir ve Kuzeydoğu Kafkas dilleri içinde yer alırlar.

Coğrafî dağılımDüzenle

Ekim 2002 yılı Rus verilerine göre 1.330.000 kişi Çeçence konuşmaktadır. Ethnologue [1] tahminlerine göre bu sayı 995.000’dir. Rusya dışında Çeçence konuşan nüfus ağırlıklı olarak Orta Doğu ülkelerine yayılmıştır. Bu ülkelerin başında Ürdün gelir. Türkiye’de de Çeçence konuşan bir nüfus vardır, ancak kesin sayısı bilinmemektedir.

Resmî statüsüDüzenle

Çeçence, Rusça ile birlikte Çeçenya’nın iki resmî dilinden biridir.

DiyalektleriDüzenle

Çeçence’nin birkaç diyalekti vardır:

  • Ploskost
  • İtumkala (Șatoy)
  • Melhin
  • Kist
  • Ċ̦eberloy
  • Akkin (Auh)

AlfabelerDüzenle

Çeçenya’nın dağlık kesiminde Gürcü alfabesiyle ilk yazılı birkaç belge bulunmuş ancak bunun Çeçence olduğu kesin olarak doğrulanamamıştır. Daha sonra Çeçence, Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bu alanda ilk reformlar Şeyh Şamil döneminde, daha sonra 1910, 1920 ve 1922 yıllarında yapıldı.

Kiril, Latin ve Gürcü harflerine dayanan Uslar alfabesi, daha çok akademik çevrelerce kullanıldı. Bu alfabe 1911 yılında yeniden düzenlendi, ancak Çeçenler arasında yaygınlık kazanmadı.

1925’te Latin alfabesinden uyarlanan bir alfabe geliştirildi. 1934’te İnguşça’nın yazımı içinde ortak hale getirildi. Ancak 1938 yılında kaldırıldı.

A a Ä ä B b C c Č č Ch ch Čh čh D d
E e F f G g Gh gh H h I i J j K k
Kh kh L l M m N n N̡ n̡ O o Ö ö P p
Ph ph Q q Qh qh R r S s Š š T t Th th
U u Ü ü V v X x X́ x́ Y y Z z Ž ž

1938-1992 arasında Çeçence’nin yazımında kullanılan Kiril alfabesi.

Kiril Kiril karşılığı Latin harfleriyle karşılığı
А а а A a
Аь аь аь Ä ä
Б б бэ B b
В в вэ V v
Г г гэ G g
ГI гI гIа Ġ ġ
Д д дэ D d
Е е е E e
Ё ё ё
Ж ж жэ Ƶ ƶ
З з зэ Z z
И и и I i
Й й доца и Y y
К к к K k
Кх кх кх Q q
Къ къ къа Q̇ q̇
КI кI кIа Kh kh
Л л лэ L l
М м мэ M m
Н н нэ N n
О о о O o
Оь оь оь Ö ö
П п пэ P p
ПI пI пIа Ph ph
Р р рэ R r
С с сэ S s
Т т тэ T t
ТI тI тIа Th th
У у у U u
Уь уь уь Ü ü
Ф ф фэ F f
Х х хэ X x
Хь хь хьа Ẋ ẋ
ХI хI хIа H h
Ц ц цэ C c
ЦI цI цIа Ċ ċ
Ч ч чэ C̦ c̦
ЧI чI чIа Ċ̦ ċ̦
Ш ш шэ Ș ș
Щ щ щэ
(Ъ) ъ чIогIа хьаьрк Ə ə
(Ы) ы ы
(Ь) ь кIеда хьаьрк
Э э э E e
Ю ю ю yu
Юь юь юь
Я я я ya
Яь яь яь
I I J j

1992 yılında Latin kökenli Çeçen alfabesi geliştirildi. Rusya’dan ayrılma yanlısı hükümetin yenilgiye uğramasından sonra yeniden Kiril alfabesine dönüldü.

A a Ä ä B b C c Ċ ċ C̦ c̦ Ċ̦ ċ̦ D d
E e F f G g Ġ ġ H h X x Ẋ ẋ I i
J j K k K̇ k̇ L l M m N n Ŋ ŋ O o
Ö ö P p Ṗ ṗ Q q Q̇ q̇ R r S s Ș ș
T t Ṫ ṫ U u Ü ü V v Y y Z z Ƶ ƶ
Ə ə

Türkçeden Çeçence'ye geçen alıntılarDüzenle

Türkçeden Çeçenceye geçen Türkçe kökenli sözler ile Türkçenin aracılığıyla Arapça ve Farsçadan geçen sözlerden bir kısmı şöyledir:

  • айгӀар < Türk. aygır
  • ахча < Türk. akçe
  • бел < Türk. bel [küreği]
  • боз < Türk. bez
  • бусалба < Türk. müslüman
  • зайт < Türk. zeytin
  • кема < Türk. gemi
  • къолам < Türk. kalem
  • ламаз < Türk. namaz
  • нар < Türk. nar
  • пайда < Türk. fayda
  • пошмакх < Türk. başmak
  • гӀум < Türk. kum
  • хорбаз < Türk. karpuz
  • хьайба < Türk. ayva
  • эскар < Türk. asker

KaynakçaDüzenle