Lazca

Laz halkı tarafından kullanılan Dil

Lazca (Lazca: ლაზური ნენა, lazuri nena[3], Megrelce: ლაზური ნინა, lazuri nina) Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyı şeridinde Rize ilinin Pazar ilçesinde bulunan Melyat Deresi'nden itibaren ve Gürcistan'ın Türkiye ile paylaştığı Sarp köyüne[4] uzanan bölgede yaşayan Laz halkı tarafından konuşulan ve eski Kolhis dilinin devamı olduğu düşünülen Zanik bir Güney Kafkas dilidir.[5]

Lazca
Lazuri nena
ლაზური ნენა
Lazca bir kitap olan Anadili
TelaffuzLazuri
BölgeKafkasya
EtnisiteLazlar
Konuşan sayısı22.000[1]  (2007)
Dil ailesi
Diyalektler
Pazar-Ardeşen
Fındıklı-Arhavi
Hopa-Borçka
Yazı sistemiLaz alfabesi, Gürcü alfabesi[2]
Dil kodları
ISO 639-3lzz
Lazcanın Güney Kafkas dilleri arasında gösterimi.

Lazca yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Lazca, Türkiye'deki ve Gürcistan'daki Lazların sadece küçük bir bölümü tarafından konuşulmaktadır. Ana dili olarak Türkiye'de Türkçenin ve Gürcistan'da Gürcücenin Lazcanın yerini almasından dolayı Türkiye'de ve Gürcistan'da yok olma sürecine girmiştir ve UNESCO, Türkiye'de ve Gürcistan'da Laz dilini Dünya yıllık "Atlas of the World's Languages in Danger" (Tehlikede olan Dünya Dilleri Atlası)na eklemiştir ve burada Türkiye'de ve Gürcistan'da Laz dilini "definitely endangered language" (kesinlikle tehlikede bir dil) olarak tanımlamıştır. Aynı durum başka ülkelerde yaşayan Lazlar için de söz konusudur.[6]

Coğrafi dağılım

değiştir

Lazca, Laz halkının yerli olarak yaşadığı Ardeşen, Pazar,[7] Fındıklı, Arhavi, Hopa, Kemalpaşa, Borçka ve İkizdere (birkaç köy) ilçelerinin yanı sıra 93 Harbi'nden sonra göç edilen Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerindeki Akçakoca,[8] Bursa, Düzce, Gemlik, Gölcük, Hendek, İzmit, Karamürsel, Maşukiye, Samsun, Sapanca, Yalova, Akyazı kentlerine bağlı bazı köylerde konuşulmaktadır.

Bunun yanı sıra Gürcistan'ın Batum kentinin beş köyünde ve şehir merkezinde, Osmanlı ve Sovyetler Birliği'nin sürgün politikaları neticesinde Lazların sürüldükleri; Kazakistan ve Kırgızistan gibi ülkelerde kalan ve aslını korumayı başarabilen Lazlar tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.[kaynak belirtilmeli] Aynı zamanda, Laz diasporasının yaşadığı Almanya, Hollanda, Fransa, Avusturya, İsviçre, İsveç gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan Lazlar tarafından da konuşulmaktadır.

Sınıflandırma

değiştir

Lazca dil bilimsel olarak Güney Kafkas dil ailesinin Karto-Zan dilleri grubunun Zan dilleri koluna bağlı bir dildir.[9][10] Güney Kafkas dil ailesi Gürcüce, Lazca, Megrelce ve Svanca'dan oluşmakta olup Gürcüce ve lehçeleri, Megrelce ve Lazca bu aile içinde Karto-Zan grubunu oluşturmaktadır. Lazca bu grup içinde Megrelce ile birlikte Zan dilleri kolunu oluşturmaktadır. Tüm bu diller Proto-Güney Kafkasya diliden türemiş Kafkas dilleridir.

Lazca, birlikte Karto-Zan grubunu oluşturduğu Megrelce ile kısmi karşılıklı anlaşılabilirliğe sahiptir. Lazca ve Megrelce son 500 yıl içinde bölgeye Türk akınları sonucunda kuzeyde Megreller (Megrelce) ve güneyde Lazlar (Lazca) kalacak şekilde ikiye ayrılıp farklılaşmıştır.[11]

Tüm Kafkas dilleri gibi Lazca bol miktarda ünsüz sese (İngilizceconsonant) sahip olup diğer Güney Kafkas dillerinde bulunmayan /f/, /y/ ve /h/ gibi ünsüzleri ve Hopa ve Borçka (Çxala) lehçesinde kullanılan küçükdilsil ünsüz /q/ sesini de barındırdığından ait olduğu dil ailesinin ünsüz sayısı bakımından en zengin dilidir. Lazca, özellikle büyük kentlere göçen genç nüfusun hızlı asimilasyonu sonucu yok olmak üzeredir.

Tarihçe

değiştir
 
Abhazya'da Lazca olarak basılmış bir gazete: "Mç̌it̆a Murutsxi (Kızıl Yıldız)"

20. yüzyıla kadar Lazlar ve Megreller bağlı bulundukları ülkeler doğrultusunda Arap, Gürcü ve Kiril alfabelerini kullanılmışlardır. Lazların MÖ 6.-7. yüzyıllar ve sonrasında Helen kolonizasyonu ile başlayan Laz-Yunan ticari ve kültürel ilişki döneminde tapınaklarına Yunan harfleriyle yazılar yazdıklarını biliyoruz. Hatta Lazların Kudüs'te kendilerine ait bir kiliselerinin olduğunu, Lazca yazılmış İncillerinin bulunduğunu da biliyoruz. Yunan kaynaklarına göre Kolhis'de, bugünkü Poti çevresinde Kolhis Akademisi[12] bulunmakta idi. Kolhis Akademisi'nde felsefe ile retorik dersleri veriliyordu ve kolonicilerin çocukları olan Yunan öğrenciler de burada eğitim görüyordu. Akademide muhtemelen Antik Kolh dili ve Grekçe eğitim verilmekte idi.

17. yüzyıl Türk gezgini Evliya Çelebi'nin yazdığı "Seyahat Defteri"nde geçen Lazca metinler, Lazcaya ilişkin bilinen en eski yazılı kayıtlardır.[13] Latin harfleriyle yazılmış bilinen en eski Lazca kayıt, İspanyol filolog Lorenzo Hervás'ın 1787'de yazdığı Kelime Bilgisi, Çok Dillilik ve 150'den fazla dile giriş (1787) kitabında geçmektedir.[14][15] Kitapta Lazca sözlük listesi ve dilbilgisi notları yer almaktadır. Hervás, Lazca ile ilgili bilgileri Polonyalı bir Prens vasıtasıyla İstanbul'da yaşayan İtalyan şarkiyatçı E. Toderini'den toplamıştır. Hervás, Lazcanın Ardeşen-Pazar diyalekti ve Arhavi-Fındıklı diyalekti olmak üzere iki diyalektini tespit etmiştir. Hervás, Lazca üzerine yazdığı bölümü "Lezgi Dili" olarak adlandırdığı için bu çalışmanın varlığı 2011 yılına kadar Lazca üzerine çalışan akademisyenlerce bilinmiyordu.[16] 19 ve 20. yüzyılda Rosen, Klaproth, Bopp, Erckert ve Sauer gibi dilbilimciler de Lazca üzerine çalışmalar yapmıştır.[17] Alman etnolog Adolf Dirr'in Kafkas halk şarkılarını kaydettiği ses kayıtlarında en eski Lazca ses kaydı yer almaktadır. 38 halk şarkısından oluşan kayıtlar 1909-1913 yılları arasına tarihlenmektedir.[18] İoseb Kipşidze, Sergi Jgenti, Guram Kartozia, İoseb Megrelidze, İuri Siharulidze ve İrine Asatiani Lazca üzerine çalışmalarda bulunmuş Gürcü akademisyenlerdir.[19]

Yakın tarihte ilk Lazca çalışmalarını, ilk Lazca grameri yazan Rus filolog Niko Marr'a göre Hopalı Faik Efendi başlatmıştır. Niko Marr, Fındıklı'dan Reşit Hilmi Pehlivanoğlu başta olmak üzere Hopa'nın Kuledibi köyünden Ahmed Mehmed Köroğlu, Arhavi'nin Pilarget köyünden Ali Kurdoğlu ve Arhavi'nin Çarnavati köyünden Hanife Cezaşi'nin dönemin tanınmış Laz şairlerinden olduğunu yazmıştır.[20] 1920'lerde İskender Chitaşi, Sohum'da direktörlüğünü yaptığı Laz okullarında kendi geliştirdiği Laz alfabesini kullanıp yazdığı Oxesapuşi Supara adlı ders kitabıyla Lazca eğitim verdi. Sonra yine Abhazya'da Mçita Muruʒxi gazetesi yayımlanıp Lazca tiyatro eserleri sergilendi, Lazca broşürler basıldı. 1930'larda Atatürk'ün aracılığı ile Türkiye'ye getirilen Fransız dil bilimci Georges Dumézil de[21] Arhavili Lazlar arasından derlediği masalları “Contes Lazes” ismini verdiği kitapta Paris'te yayımladı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında Lazcanın unutturulması için çaba sarf edildi. Lazcanın konuşulduğu bölgedeki okullarda "Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolları" adında öğrenci kulüpleri oluşturuldu. Lazca konuştuğu tespit edilen öğrenciler fiziksel şiddet ve baskılarla karşı karşıya geldi. Aynı dönemde belediyelerin Lazca konuşanlara ceza kesme yetkisi bulunmaktaydı.[22]

Laz alfabesi Latin kökenliydi. Mevcut Türk alfabesine Lazca sesler eklenerek yeni alfabe oluşturuldu. 1991'te Osman Tamtruli'ye ait Nana Nena isimli Lazca ders kitabı Almanya'da yayımlandı. 1992'te Lazuri Ambarepe (Lazca Haberler) isimli bir dergi yine Almanya'da yayına başladı. Ardından Parpali dergisi geldi. Ardından alfabe Türkiye Lazlarının çıkardığı Lazca dergi Ogni ile Türkiye'de ilk kez kullanıldı. Ayrıca, Mjora ve Sima gibi Lazca dergiler bu alfabe ile birkaç sayı çıkardılar. 1996 yılında Faruk Benli ilk Lazca-Türkçe sözlüğü yazdı.[23] 1999'da kurulan Gelişim TV, Lazca programların yayımlandığı ilk televizyon kanalı oldu. 2000 yılında Metin Erten tarafından hazırlanan ilk Lazca-Türkçe Türkçe-Lazca Sözlük yayınlandı. 2000 yılında Türkiye'da Lazca üzerine yapılmış ilk bilimsel çalışma olan Pazar Lazcası ve Adların Durum Ekleri isimli tez, Boğaziçi Üniversitesi'nde Tanju Gürpınar tarafından yayımlandı.[24] 2004'te Tine Amse-de Jong'un yazdığı 400 sayfalık Lazca-İngilizce sözlük, 2007 yılında İsmail Avcı Bucaklişi, Hasan Uzunhasanoğlu ve İrfan Çağatay Aleksiva'nın ortak yazdığı, en kapsamlı Lazca-Türkçe sözlük olan, Büyük Lazca Sözlük (Didi Lazuri Nenapuna) yayımlandı. 2011'de ilk Lazca roman olan Daçxuri ve Lazcaya resmi olarak çevrilen ilk kitap olan Çita Mapaskiri (Küçük Prens) yayımlandı.[25] Aynı yıl ilk kez Türkiye'deki bir üniversitede (Boğaziçi Üniversitesi) Lazca dersi verilmeye başlandı.[26] 2013 yılında Türkiye'de ilk kez ilkokul ve ortaokul seviyesinde seçmeli Lazca dersler verilmeye başlandı.[27] 2015 yılında Çamlıhemşin'deki Komilo köyü, Lazca adını resmiyette geri alan ilk köy oldu.[28] 2016'da CHP milletvekili Mehmet Bekaroğlu, TBMM'de ilk kez Lazca konuşma yaptı.[29] İlk Lazca edebiyat dergisi Uncire 2020'de yayın hayatına başladı. Laz Enstitüsü, 2021 yılında 7 Kasım'ı "Lazca günü" ilan etti. Günün seçilme sebebi ilk Lazca gazete Mçhita Murutsxi'nin yayınlandığı gün ve Kâzım Koyuncu'nun doğum gününün 7 Kasım olmasıydı.[30] 2023 yılında Nuriye Günaydın, Xaticena isimli kitabı yazarak Lazca roman yazan ilk kadın oldu.[31] 21 Şubat 2024 tarihinde Uluslararası Anadili Günü olduğu için TBMM'de Lazca konuşan CHP milletvekili Tahsin Ocaklı'nın mikrofonunun sesi kesildi.[32]

Günümüzde kullanılan Laz alfabesi, 1920-30'lu yıllarda Abhazya SSC'de kullanılan Laz alfabesinin 1984'te Fahri Kahraman ve Wolfgang Feurstein tarafından geliştirilmesiyle ortaya çıkmıştır.[33][34] 35 harften oluşan alfabe, günümüzde Laz dilinin yazımı için kullanılmaktadır.[35]

A B C Ç Ç̌ D E F G Ğ H X I J K Ǩ Q L M N O P R S Ş T Ť U V Y Z Ž Ʒ Ǯ
a b c ç ç̌ d e f g ğ h x i j k ǩ q l m n o p r s ş t u v y z ž ʒ ǯ

Lazcada "Q" ünsüzü sadece Hopa, Batum ve Borçka'da kullanılır.

Okunuş Kuralları

değiştir

Laz alfabesinde yer alan bazı harfler (a, b, d, e, f, h, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v) telâffuz edilirken Türkçe karşılıklar bulunabilir. Yalnız diğer seslerin Türk alfabesinde karşılıkları yoktur. Harflerin telâffuzları şu şekildedir:

  • İstisnalar:
  1. Lazcada -â, -ö ve -ü sesleri aslında vardır. Ancak bunlar Türkçedeki gibi belirgin değildir. Bu yüzden bunların Laz alfabesine alınmasına gereksinim duyulmamıştır. Bu seslilerin olduğu kelimeleri yazmak için başlarına -y sessizi koyulup yazılır. Örneğin: gölapi (batır) kelimesi gyolapi şeklinde; çari(ekmek) kelimesi de çari biçiminde yazılır.
  1. R r sessizi Hopa ve Arhavi lehçelerinde kaybolmuşçasına okunur. Bazen y sesine dönüşür, bazen de tamamen kaybolur. Bu yönüyle de Çekçedeki Ř - ř sessizlerine benzer.
  1. Laz alfabesinde ikişer harf ile yazılan /ky/, /üy/ ve /gy/ sesbirimlerinin boğumlanma bölgeleri, ortadamak artdamak sınırı ile dil sırtının orta kısmı arasıdır.

Lehçeler

değiştir

Niko Marr (1910) ve Çikobava (1936), Bucaklişi (2000, Mjora I 48), Lazcanın, Hopa, Arhavi-Fındıklı ve Ardeşen-Pazar'da konuşulan üç lehçeden oluştuğunu ileri sürmüşlerse de Goichi Kojima ile Bucaklişi'nin Lazca Gramer adlı çalışmasında lehçe sayısı beşe çıkarılmıştır. Bununla beraber Lazca Doğu (Hopa, Arhavi) ve Batı (Pazar, Ardeşen) şeklinde iki ana grupta da incelenmektedir.[36] Lazcanın lehçeleri şunlardır:

  • Arkabuli, (Arkabi-არქაბი ; Viǯe-ვიწე) Arhavi ve Fındıklı'da konuşulur.
  • Atinuri, (Atina-ათინა) Pazar'da konuşulur.
  • Artaşenuri, (Art̆aşeni-არტაშენი) Ardeşen ve Çamlıhemşin'de konuşulur.
  • Çxaluri, Borçka ilçesi Çxala-ჩხალა (Düzköy) köyünde konuşulur.
  • Xopuri, (Xopa-ხოფა); Hopa ve Batum'da konuşulur.

Lazcanın Pazar lehçesi, bölgede yapılan ticaretin etkisiyle Türkçe ve Pontus Rumcası'ndan fazlaca etkilenmiştir.[37] Ardeşen ve Çamlıhemşin lehçesi; Pazar lehçesine paralellik gösterir. Fındıklı ve Arhavi lehçesi ise Pazar'a nazaran Türkçeden daha az etkilenmiştir. Hopa lehçesi ise gerek diğer kardeş dil Gürcüce, gerekse Megrelceye en fazla benzeyen lehçedir.[38] Borçka'nın Düzköy köyünde konuşulan Lazca ise hiçbir lehçeye benzemeyecek kadar farklıdır.

Örneklerle Lazcayı lehçeleriyle karşılaştırmak gerekirse:

Türkçe Pazar Ardeşen Arhavi Hopa
seviyorum malimben maoropen p̌orom p̌qorop
seviyorsun galimben gaoropen orom qorop
seviyor alimben aropen oroms qorops
seviyoruz malimberan maoropenan p̌oromt p̌qorot
seviyorsunuz galimberan gaoropenan oromt qoropt
seviyorlar alimberan aoropenan oroman qoropa
Türkçe Ardeşen Arhavi
biliyorum komişgun komiçkin
biliyorsun kogişgun kogiçkin
biliyor kuşgun kuçkin
biliyoruz komişgunan komiçkinan
biliyorsunuz kogişgunan kogiçkinan
biliyorlar kuşgunan kuçkinan
Türkçe Lazca İngilizce Gürcüce Sırpça Yunanca Baskça
ben ma
(მა)
I me
(მე)
ja
(Ја)
ego
(Εγώ)
i
sen si
(სი)
you şen
(შენ)
vi
(Ви)
eseis
(Εσεις)
zuk
o him/heya
(ჰიმ) (ჰეია)
he\she\it is
(ის)
on
(Он)
aftos
(Αυτος)
he
biz şku
(შქუ)
we çven
(ჩვენ)
mi smo
(Ми смо)
eimaste
(Ειμάστε)
garen
siz tkva
(თქვა)
you tkven
(თქვენ)
vi
(Ви)
eseis
(Εσεις)
zuk
onlar hini/hentepe
(ჰინი) (ჰენთეფე)
they isini
(ისინი)
su
(Су)
itan
(Ητάν)
ziren
anne nana
(ნანა)
mother deda
(დედა)
majko
(Мајко)
mitera
(Μητέρα)
amak
baba baba
(ბაბა)
father mama
(მამა)
otac
(Отаћ)
pateras
(Πατέρας)
aita
kız kardeş da
(და)
sister da
(და)
sestre
(Сестре)
adelfi
(Αδελφή)
arrebak
erkek kardeş cuma
(ჯუმა)
brother dzma
(ძმა)
brat
(Брат)
adelfos
(Αδελφός)
anaia
büyük anne didi nana
(დიდი ნანა)
grandmom bebia
(ბებია)
baka
(Бака)
giagia
(Γιαγιά)
amona
dede p̌ap̌uli
(პაპული)
granddad babua
(ბაბუა)
deda
(Деда)
pappous
(Παππούς)
aitona
Türkçe Lazca Gürcüce İngilizce
gel moxti
(მოხთი)
modi
(მოდი)
come
git igzali
(იგლაზი)
tzadi
(წადი)
go
saç toma
(თომა)
tma
(თმა)
hair
sus dostivi
(დოსთივი)
mokete
(მოკეტე)
shut up
burun çxindi
(ჩხინდი)
tsxviri
(ცხვირი)
nose
nerede so
(სო)
sad
(სად)
where
neden muşeni
(მუშენი)
ratom
(რატომ)
why
kim mi
(მი)
vin
(ვინ)
who
ne mu
(მუ)
ra
(რა)
what
nasıl muç̌o
(მუჭო)
rogor
(როგორ)
how
oturuyorum kopxer
(ქოფხერ)
vzivar
(ვზივარ)
I am sitting
iyi ǩai/vrosi
(კაი/ვროსი)
kargi
(კარგი)
good
Lazca Lazuri nena
(ლაზური ნენა)
Lazuri ena
(ლაზური ენა)
Laz language

Dil bilgisi

değiştir

Lazca fiillerin ağırlıkta olduğu dilidir. Fiillerin başına konan 50'ye yakın fiil önek/öntakısı vardır. Bazı fiil örnekleri çok işlevli olmakla beraber bazılarının kullanım alanları oldukça azdır. Lazcada; eylemin kendisi, eylemi yapan kişi eylemin kim ya da kimler için yapıldığı, eylemin zamanı, başladığı yer (sağ, sol, üst, alt vs.) ve eylemin yönü tek bir fiil yapısı içinde ifade edilir. Fiil kökü hiçbir şekilde değişmez. Eylem, üstünde cereyan ettiği yerin şekline göre biçim almakta ve buna göre şekillenmektedir.

Lazca isimler, durum ve sayıya göre ayrı biçim almaktadır. Lazca fiiller, kip, aspekt, zaman, şahıs ve sayıya göre ayrı biçimler göstermektedir. Bunlar fiilin çeşidine (Hareket fiili, Hal değişme fiili, Hal fiili, Başkalaşma fiili vs.) göre sınıflandırılmıştır. Ayrıca, çok sayıda dilde bulunan Bildirme kipi, emir kipi ve istek kipi gibi kipler dışında Lazcada tecrübe kipi, yeterlik kipi vs. bulunmaktadır.[39]

Lazca, tüm diğer Kafkas dilleri ve İrani Dillerde görüldüğü gibi özegeçişlilik durum dizgesine sahiptir. Anlam olarak; "kimin tarafından = mik" ve "neyin tarafından = muk" şeklinde algılandığı gibi, bu sorulara cevap teşkil ederler. İsmin bu hâli lehçesel farklılıklar dolayı Ardeşen, Pazar ve Çamlıhemşin yörelerinde kullanılmamaktadır. Lazcada ergatifliği ' sesi yapar. Örneklersek

Selma'ǩ bere dobaxu (Selma çocuğu dövdü.)

Bu cümledeki "bere" yani çocuk kelimesi yalın hâldeymiş gibi görünmesine rağmen, aslında ismin “İ” hâlindedir yani yükleme eki görevindedir ve cümlede tümleç görevi görmektedir. ”Kim “ sorusunun cevabı ise, ”ismin “K” hâlindeki “Selma'ǩ” kelimesidir. Bu cümlenin diğer bir karşılığı ise; "Çocuk, Selma tarafından dövüldü" şeklindedir.

Kelime hazinesi

değiştir

Lazcanın Antik Kolhis dilinden türediği sanılmaktadır.[40] Sovyet dilbilimciler başta olmak üzere Lazca ve Megrelcenin bu dilin günümüzdeki iki lehçesi olduğunu iddia eden görüşler de vardır.[41] 6. yüzyıldan itibaren Lazların Ortodoks Hristiyanlaşmalarıyla birlikte dile ilk defa yabancı kelimelerin girdiği düşünülmektedir. Bu kelimelerden biri de Yunancada "kilise" anlamına gelen ve Lazcaya eǩlesia olarak geçen Εκκλησία kelimesidir. Yunancada tarla anlamına gelen λιβάδι kelimesi ise Lazcaya livadi olarak geçmiştir.

Daha sonraki yıllarda Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine giren Lazların İslamiyet'i kabul etmeleriyle beraber Osmanlı Türkçesinde (Türkçe, Arapça ve Farsça) kullanılan birçok kelime Lazcada kullanılmaya başlanmıştır. Boy anlamına gelen boyi, kalem anlamına gelen ǩalemi ve çuval anlamına gelen ç̌uvali bu kelimelere örnektir.

Türkçe Lazca
Selam, merhaba Xelaǩaoba
İyi günler Ǩai ndğalepe, Vrosi ndğalepe
İyi akşamlar Ǩai serepe
Hoş geldiniz Ǩai moxtit
Adın nedir ? Mu gcoxons? / Sǩani coxo muren? Mu cogozun?
Benim adım …dır Çǩimi coxo …ren, Yoxo mu .../ ... gemožin
Tanıştığımıza memnun oldum Na biçinapit ǩai domaǯonu
Ne iş yapıyorsun? Mu dulya ikip? (Hopa ağzı) / Mu dulya ikom
Ben avukatım Ma advoǩati vore
Nerelisin ? Sonuri re?
Trabzon Ťrap̌uzani / Ťamt̆ra
Kaç yaşındasın? Naǩo ǯaneri re?
Yirmi yaşımdayım Ma eçi ǯaneri vore
Evet Ho
Hayır Va, Var
Ben Ma
Sen Si
Teşekkürler Ena mamuri iyare/pirito iya/ Megamtonaz
Seni seviyorum Ma si maoropen / Ma si p̌orom / Ma si p̌qorop, masi malimben

Lazca bir metin örneği

değiştir

Artvin'in Hopa, Borçka ve Acara Özerk Cumhuriyeti'nin başkenti Batum'da konuşulan lehçesi ile örnek bir Lazca metin:

Kianaşi didi zoğapeşa gonǯǩimeri irişen didi doloxeni zoğa na ren Uçazoğaşi yulvaşǩele na golažin Lazona, ist̆oriaş morgvalis zoğaluri ticaret̆i dido na ixvenet̆u limanepe muşiten işinu. Uçazoğaşi xalǩepeş oşkendas na iǯopxinu megabroba, ǩult̆ura do ticaret̆işi xinciş ar ǩuçxe na rt̆es Lazonaşi limanepe, ist̆oriuli Met̆aksişgzaşi Evroaşa gonǯǩimeri neǩna rt̆u. Dido skele na uğun Lazonaşi didi limanepe ren, Ťamt̆ra, Rizini do Xopa.[42]

Dünya'nın büyük denizlerle bağlantısı bulunan en büyük iç denizi Karadeniz'in doğu kıyılarında yer alan Lazistan, tarih boyunca yoğun deniz ticaretinin yaşandığı limanları ile anılmıştır. Karadeniz halkları arasında kurulan dostluk, kültür ve ticaret köprüsünün bir ayağını oluşturan Lazistan limanları, tarihi İpek Yolunun Avrupa'ya açılan kapısı olmuşlardır. Birçok iskeleye sahip Lazistan'nın başlıca limanları Trabzon, Rize ve Hopa limanlarıdır.

Kaynakça

değiştir
  1. ^ "Laz". ethnologue.com. 22 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  2. ^ "Laz". Ethnologue (İngilizce). 21 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2022. 
  3. ^ Öztürk, Özhan (2005). Karadeniz: ansiklopedik sözlük. Heyamola Yayınları. s. 768. ISBN 9756121009. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  4. ^ Wilson, Donnan, Thomas M., Hastings (2012). A Companion to Border Studies. John Wiley & Sons. s. 276. ISBN 1118255259. 16 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  5. ^ Gündüz, Ali (2002). Hemşinliler: dil, tarih, kültür. Ardanuç Kültür Yardımlaşma Derneği. s. 14. ISBN 9759346613. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  6. ^ "UNESCO Culture Sector, UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger, 2021". 2 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2021. 
  7. ^ Öktem, Serdar (2000). 3 Hürel--: bir efsanenin öyküsu. Ada Müzik. s. 17. ISBN 9756832045. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  8. ^ Bolu il yıllığı. Bolu: Millî Eğitim Basımevi. 1968. s. 154. 15 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  9. ^ "Lazca". Ethnologue. 2023. 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2024. 
  10. ^ "Lazca". Glottolog. 2023. 19 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2024. 
  11. ^ Schulze, Wolfgang (2009). "Languages in the Caucasus" (PDF). 29 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Ocak 2024. 
  12. ^ "Kolxis Akedemisi". 11 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  13. ^ Sarı, İbrahim (2017). Dil Tarih ve Gelenekleriyle Lazlar. noktaekitap. 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2021. 
  14. ^ Şendeniz, Özlem. “Kimdir Bu Lazlar?”: Laz Kimliği ve Sanal Mekânda Lazca. İletişim Yayınları. ISBN 9750528824. Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  15. ^ Ali İhsan Aksamaz. "Dünden Bugüne Lazca Gramer ve Sözlük Çalışmaları". circassiancenter.com. 5 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  16. ^ İrfan Çağatay Aleksiva. "Lorenzo Hervás'ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler (İnceleme - Sözlükçe - Tercüme)". academia.edu. 29 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  17. ^ Tarih ve toplum: aylık ansiklopedik dergi, Issue 32. İletişim Yayınları. 1999. s. 49. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  18. ^ Nurlybayeva, Fatima. "Memory Of The Turkic World: A Review Of Historical Recordings Of The Turkic-speaking Peoples Of The Vienna Phonogrammarchive" (PDF). konservatoriya.az. 13 Ocak 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2021. 
  19. ^ Ali İhsan Aksamaz. "Lazlar". birikimdergisi.com. 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2021. 
  20. ^ Şioşvili, Tina (2010). "Laz ozan Hasan Helimişi" (PDF). Pirosmani, 11. Livane Yayıncılık Matbaacılık. s. 9. 7 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Ocak 2024. 
  21. ^ Özgün, M. Recai (1996). Lazlar. Çiviyazıları. s. 202. ISBN 9758086065. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  22. ^ Erdem Ünal Demirci (2009). "Tek Parti İktidarında Tiyatro'nun Siyasal Rolü" (PDF). acikbilim.yok.gov.tr. Erişim tarihi: 19 Mart 2022. 
  23. ^ Deniz Güçer (23 Aralık 1996). "Lazca - Türkçe Dıctıonary". milliyet.com.tr. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  24. ^ İsmail Avcı Bucaklişi (5 Nisan 2012). "İlk Lazca Tez". lazika.net. 2 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  25. ^ "İlk Lazca çeviri kitap!". sabah.com.tr. 22 Kasım 2011. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  26. ^ Özge Bakay (Ekim 2020). "Seçmeli Lazca dersi raporu" (PDF). raporlar.org. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  27. ^ "İlk Lazca ders verildi". trthaber.com. 10 Ekim 2013. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  28. ^ "İlk Lazca köy adı: 'Murat' gitti 'Komilo' geldi". diken.com.tr. 30 Aralık 2015. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  29. ^ "TBMM'de İlk Lazca Konuşma". sivilsayfalar.org. 28 Şubat 2018. 1 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  30. ^ "Laz Institute declares November 7 Laz Language Day". bianet.org. 9 Kasım 2021. 9 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2022. 
  31. ^ "Nuriye Günaydın, ilk Lazca romanı yazan kadın yazar oldu". evrensel.net. 19 Ocak 2023. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  32. ^ "TBMM'de 'anadil krizi': Lazca konuşan vekilin sesi kesildi". cumhuriyet.com.tr. 22 Şubat 2024. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. 
  33. ^ Arion. Trustees of Boston University. 1998. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2020. 
  34. ^ Kalogeras, Arapoglou, Manney, Yiorgos, Eleftheria, Linda Joyce (2006). Transcultural Localisms: Responding to Ethnicity in a Globalized World. Winter. s. 273. ISBN 3825352269. 16 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2020. 
  35. ^ "Laz alfabesi". Laz Alfabesi Yazılış ve Okunuşları. Lazca.org. 29 Ekim 2020. 27 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  36. ^ Nişanyan, Nişanyan, Sevan, Müjde (2000). Black Sea. Boyut Yayın Grubu. s. 132. ISBN 9755213783. 14 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2020. 
  37. ^ Önder, Ali Tayyar (2008). Türkiye'nin etnik yapısı: halkımızın kökenleri ve gerçekler. Kripto Kitaplar. s. 274. ISBN 6054125036. 16 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  38. ^ A.H. Keane, Elisee (2007). The Earth And Its Inhabitants. Concept Publishing Company. s. 95. ISBN 8172681259. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  39. ^ Gôichi Kojima, İsmail Avcı Bucaklişi. "Lazca gramer / Lazuri grameri / Laz Grammar". lazuri.com. 1 Eylül 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  40. ^ Aksamaz, Ali İhsan (2000). Dil, tarih, kültür, gelenekleriyle Lazlar. Sorun Yayınları. s. 109. ISBN 9789754310986. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  41. ^ Hewitt, Brian G. (2012). The Typology of Subordination in Georgian and Abkhaz. Walter de Gruyter. s. 1. ISBN 3110846764. 13 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 
  42. ^ "Lazistanişi Limanepe". kolkhoba.org. 1 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Temmuz 2020. 

İlgili yayınlar

değiştir
  • Tandilava, Ali (2013), Merab Čuxua, Natela Kutelia, Lile Tandilava, Lali Ezugbaia, Lazuri leksiḳoni [Lazca Sözlük], online versiyonu Levan Vašaḳiʒe tarafından hazırlandı, Tiflis
  • Bucaklişi, İsmail Avcı; Uzunhasanoğlu, Hasan; Aleksiva, İrfan (2007), Büyük Lazca Sözlük / Didi Lazuri Nenapuna [Büyük Lazca Sözlük] (Türkçe), İstanbul: Chiviyazıları,
  • Uzunhasanoğlu, Hasan (2012), in Şirimi : Türkçe-Lazca / Lazca-Türkçe cep sözlüğü, 2. baskı, İstanbul: Lazika
  • Ramazan Kosanoğlu (Ǩlemurişi). Lazca Deyimler ve Atasözleri Sözlüğü 2020 ISBN 978-605-184-288-2
  • İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu. Lazuri Nenapuna/ Lazca Sözlük. Akyüz Yayıncılık. İstanbul. 1999.
  • Metin Erten. Lazca-Türkçe Türkçe Lazca sözlük. Anahtar Kitaplar Yayınları. İstanbul. 2000 ISBN 975-7787-89-2
  • İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu/ İrfan Aleksiva. Büyük Lazca Sözlük/ Didi Lazuri Nenapuna. Chiviyazıları Yayınları. İstanbul. 2007.
  • M. Recai Özgün. Lazlar. Çiviyazıları Yayınları. İstanbul. 1996. ISBN 975-8086-06-5.
  • Goichi Kojima/İsmail Avcı Bucaklişi. Lazuri Grameri. Chiviyazıları Yayınları. İstanbul. 2003. ISBN 975-8663-55-0
  • Lazuri Nena - The Language of the Laz4 Ağustos 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Silvia Kutscher'in İngilizce makalesi
  • Nurdoğan Abaşişi. Lazuri Paramitepe/ Laz Halk Masalları. Akyüz Yayınları. İstanbul. 2005.
  • Kâmil Aksoylu. Laz Kültürü / Tarih, Dil, Gelenek ve Toplumsal Yapı. ISBN 978-605-5738-16-7. Phoenix Yayınevi. Ankara. 2. baskı 2010. 486 sayfa
  • (Münir) Yılmaz Avcı. Lazca dilbilgisi / Lazuri nenaçkina. ISBN 975-8730-01-0. Etno - Kültür Kitapları. İstanbul. 181 sayfa
  • İsmail Avcı Bucaklişi/ İrfan Aleksiva. Svacoxo - Laz Yer Adları Sözlüğü. Kolkhis Yayınları. İstanbul. 2009.
  • İsmail Avcı (Bucaklişi), "Lazca Dil Kartları", Delta Kitap, Ankara 2010

Dış bağlantılar

değiştir
 
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Lazca Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.
 
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Lazca Vikisözlük deneme projesi bulunmaktadır.