Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları

Türk devlet kurumu

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları ya da kısaca TCDD, Türkiye'deki demiryolu taşımacılığını düzenleyen, işleten ve kontrol eden resmî kurumdur.

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları
TCDD
Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları logo.png

TCDD kontrolündeki demiryolu güzergâhları
(interaktif versiyonu)
Kuruluş 24 Temmuz 1927 (93 yıl önce) (1927-07-24)
Tür Demiryolları şirketi
Yasal statü Kamu İktisadî Kuruluşu (KİK)
Merkez Ankara, Türkiye
Genel Müdür Ali İhsan Uygun
Ana kurum TÜLOMSAŞ, TÜVASAŞ, Tüdemsaş
Bütçe 8.452.258.000 (2020)[1]
Personel 14.360[2]
Resmî site TCDD Resmî Ağ Sitesi
Eski adı Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü

Osmanlı İmparatorluğu döneminde daha çok yap-işlet modeli ile sermaye sahiplerince inşa edilen ve işletilen demiryolları, Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, 24 Mayıs 1924 tarihinde yayımlanan 506 sayılı Kanun ile devletleştirilmeye başlanmış ve Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi adı ile bir devlet şirketi olarak yapılandırılmıştır. Daha sonra demiryollarının yapımı ve işletilmesinin bir arada yürütülmesi ve daha geniş çalışma imkânları verilmesini sağlamak amacıyla 31 Mayıs 1927 tarihinde yayımlanan 1042 sayılı Kanun ile CFAB Şirketi, Havâlî-yi Şarkiye Demiryolları ve Demiryolu Yapım ve Yönetim İdaresi birleştirilerek bir devlet kurumu olan Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kurulmuştur. 30 Ocak 1929 tarihinde yayımlanan 1483 sayılı Kanun ile ise bu kurumun yerini Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü almıştır. 1953 yılına kadar katma bütçeli bir devlet idaresi şeklinde yönetilen bu kurum, 29 Temmuz 1953 tarihinde yayımlanan 6186 sayılı Kanun ile Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) İşletmesi adı altında İktisadî Devlet Teşekkülü (İDT) haline getirilmiştir. Son olarak uygulamaya konulan 233 sayılı KHK ile ise kurum Kamu İktisadî Kuruluşu (KİK) kimliğini kazanmıştır.[3]

Avrupa Birliği müktesebatına uyum çalışmaları kapsamında, Türkiye'deki demiryollarının yeniden yapılandırılması ve demiryolu taşımacılık sektöründe rekabetin artırılması ve serbestleşmenin sağlanması amacıyla 1 Mayıs 2013 tarihinde yayımlanan 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun gereğince 14 Haziran 2016 tarihinde TCDD'nin bağlı ortaklığı olarak TCDD Taşımacılık A.Ş. kurulmuştur. Bu yapılanma gereğince, TCDD, Türkiye'deki demiryolu altyapısını Demiryolu Altyapı İşletmecisi olarak yönetmeye devam etmekte; TCDD Taşımacılık ise Demiryolu Tren İşletmecisi olarak demiryollarında yolcu ve yük taşımacılığı yapmaktadır.[4]

TarihçeDüzenle

 
İzmir-Alsancak - Aydın demiryolu inşaatında çalışan işçiler, 1850'lerin sonu
 
II. Abdülhamid dönemindeki (1876 - 1909) demiryolları haritası
 
Bağdat Demiryolu hattındaki Varda Köprüsü. Çelik kafes taş örme tekniği ile yapılan köprü 1912 yılında hizmete açılmıştır.
 
1888'den 1927'ye kadar Osmanlı Anadolu Demiryolları'nı işleten Chemin de fer Ottoman D'Anatolie (CFOA) şirketinin logosu
 
1850 İngiliz yapımı 23004 numaralı buharlı lokomotif. İzmir-Alsancak - Aydın demiryolu hattında çalışmıştır. 1950 yılında hizmetten çekilmiştir. 1980 yılından beri Haydarpaşa Garı önünde sergilenmektedir.[5]
 
TCDD'nin verdiği hizmetler: Sol baştan saat yönünde: Yüksek Hızlı Tren, yolcu treni, yük lokomotifi, banliyö treni

Osmanlı Dönemi (1856 - 1922)Düzenle

İlk kez 1825'te İngiltere’de başlayan ve 25 yıl içinde tüm Avrupa’da yayılan demiryolu ulaşımının, toprakları 3 kıtaya yayılan Osmanlı İmparatorluğu'na girişi diğer birçok teknolojik yeniliğe göre çok daha erken olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nda demiryolu serüveni ilk olarak Mısır Hidivliği'nde 1851 - 1856 yılları arasında inşa edilen Kahire - İskenderiye demiryolu hattı ile başlamıştır.[6] Anadolu'daki demiryolunun tarihi ise 22 Eylül 1856'da -ilk demiryolu hattı olan- İzmir-Alsancak - Aydın demiryolu hattının inşası için İngiliz Ottoman Railway Company / Osmanlı Demiryolu Şirketi (ORC)'nin ilk kazmayı vurmasıyla başlamıştır. Bu hat 10 yıl süren bir çalışmanın ardından 1 Temmuz 1866'da Sultan Abdülaziz döneminde hizmete girmiştir. 1863'te İngiliz The Smyrna Cassaba Railway / İzmir - Kasaba Demiryolu (SCR) Şirketi'ne verilen bir başka imtiyazla inşasına başlanan İzmir-Basmane - Kasaba (Turgutlu) demiryolu hattı ise 10 Ocak 1866'da hizmete girmiştir.[7] Osmanlı Hükûmeti, İstanbul’dan Bağdat’a bir demiryolu hattı inşa ederek Hindistan ile Avrupa'yı birleştirecek demiryolu hattının İstanbul’dan geçirilmesi düşüncesiyle 1871'de bir ferman çıkarmış ve Nafia Nezareti tarafından 1872'de inşa edilmeye başlanan İstanbul - Ankara demiryolu hattının İstanbul-Haydarpaşa - İzmit kısmı Ağustos 1873'te hizmete girmiştir. 8 Ekim 1888'de çıkarılan yeni bir fermanla, bu hattın İzmit'ten Ankara'ya uzatılması için Alman Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi'ne imtiyaz verilmiştir. 1889'da demiryolu hattının İzmit - Eskişehir - Ankara kısmının inşasına başlanmış ve hat 31 Aralık 1892'de hizmete girmiştir. Yine CFOA şirketine verilen yeni bir imtiyazla 31 Ağustos 1893'te Eskişehir - Konya demiryolu hattının inşasına başlanmış ve bu hat da 29 Temmuz 1896'da hizmete girmiştir.

Bağdat Demiryolu olarak adlandırılan hattın Konya - Bağdat kısmının inşa edilmesi için 1903 yılında Chemins du Fer Impérial Ottomans de Bagdad / Osmanlı İmparatorluk Bağdat Demiryolu (CIOB) Şirketi'ne verilen imtiyazla inşasına başlayan hattın inşası ise, I. Dünya Savaşı'nın araya girmesi ve eski Osmanlı coğrafyasında da birçok yeni devletin kurulmasıyla yıllar sürmüş ve ancak 1940'lı yıllarda tamamlanabilmiştir. Hattın şu an Türkiye sınırlarında kalan kısmı olan Konya - Nusaybin arası henüz I. Dünya Savaşı sürerken 1917'de hizmete girmiştir. 1896 yılında inşa ve işletme imtiyazı Baron Maurice de Hirsch’e verilen 2.383 km (1.480,7 mi) uzunluğundaki Rumeli Demiryolu'nun 1888’de tamamlanarak hizmet girmesiyle de İstanbul'un Avrupa ile demiryolu bağlantısı sağlanmıştır. Bu demiryolu hattının milli sınırlar içinde kalan İstanbul - Alpullu - Demirköprü ve Alpullu - Kırklareli kısımları ile Karaağaç eksklavı 336 km. uzunluğundadır.

1896 yılında yapım ve işletme imtiyazı Baron Maurice de Hirsch’e verilen 2383 km. uzunluğundaki Rumeli Demiryolu'nun 1888’de tamamlanarak hizmet girmesiyle de İstanbul'un Avrupa ile demiryolu bağlantısı sağlanmıştır. Bu demiryolu hattının milli sınırlar içinde kalan İstanbul - Alpullu - Demirköprü ve Alpullu - Kırklareli kısımları ile Karaağaç eksklavı 336 km. uzunluğundadır.

Osmanlı döneminde yapılıp işletmeye açılan demiryollarının toplam uzunluğu 8.619 km.dir.[8] Ancak bu hatların 4559 km.lik kısmı yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında kalmıştır. Bu hatlardan 2.282 km.lik standart hat ve ~41,800 km.lik dar hat olan kısmı yabancı sermayeli şirketlere, 2.207 km.lik standart hat ve ~80 km.lik dar hat olan kısmı ise Devlet sermayeli şirketlere aittir.[7]

Kurtuluş Savaşı Dönemi (1919 - 1923)Düzenle

Kurtuluş Savaşı'nda cepheye asker, silah ve erzak taşımada, cephelerden de geriye gazilerin taşınmasında, yani savaşın lojistiğinde sağladığı başarılarla, demiryolları Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol oynamıştır. Bu dönemde, daha sonradan Anadolu - Bağdat Demiryolları Müdüriyet-i Umumiyesi Müdürü olan, Behiç Erkin demiryollarının kusursuz işlemesindeki başarısından dolayı hem TBMM Takdirnamesi hem de İstiklâl Madalyası ile onurlandırılmıştır.

Cumhuriyet DönemiDüzenle

1923 - 1940 DönemiDüzenle

 
1936 yılındaki demiryolu altyapısı.

Bu dönemde mevcut demiryolu hatlarının yabancı şirketlere ait olan kısımları devletleştirilmiş ve yeni demiryolu hatları inşa edilerek demiryolu altyapısı geliştirilmiştir. Bu amaçla 24 Mayıs 1924 tarihinde demiryollarının devletleşmesi için bir devlet şirketi olarak Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi kurulmuştur. [9]

 
1927 tarihli bir işletme küşadında kullanılmış logo

31 Mayıs 1927 tarihinde ise -CFAB şirketini de kapsayan- bir devlet kurumu olan Devlet Demiryolları Limanları İdaresi (DDYL) kurulmuştur. DDYL'nin kurulmasıyla birlikte demiryollarının inşası ve işletilmesi bir arada yürütülmeye başlanmıştır. Anadolu topraklarında 1923 yılı itibarıyla 4559 km. olan demiryolu hattı uzunluğu, 1940 yılına kadar gerçekleştirilen çalışmalarla 8637 km.ye ulaşmıştır.[7]

1932 ve 1936 yıllarında hazırlanan 1. ve 2. Beş Yıllık Sanayileşme Planları'nda, demir-çelik, kömür ve makine gibi temel sanayilere öncelik verilmiştir. Bu tür kitlesel yüklerin en ucuz ve güvenli biçimde taşınabilmesi açısından demiryolu yatırımları önem arz etmekteydi. Bu planlarda demiryollarının şu hedefleri gerçekleştirmesi amaçlanmıştır:

  • Potansiyel üretim merkezlerine ve doğal kaynaklara ulaşmak.

Ergani'ye ulaşan demiryolu hattı bakır, Karadeniz Ereğli'ye ulaşan kömür, Adana'ya ulaşan pamuk ve Çetinkaya'ya ulaşan demir olarak adlandırılmaktadır.

  • Üretim ve tüketim merkezleri ile yani limanlar ile ard bölgeler arası ilişkileri kurmak.

Samsun - Kalın demiryolu ve Irmak - Zonguldak demiryolu hatları ile demiryoluna ulaşan limanlar 6'dan 8'e yükseltilmiştir. Samsun ve Zonguldak hatları ile İç ve Doğu Anadolu'nun deniz bağlantısı pekiştirilmiştir.

  • Ekonomik gelişmenin ülke düzeyinde yayılmasını sağlamak ve özellikle az gelişmiş bölgelere ulaşmak.

1927'de Kayseri, 1930'da Sivas, 1931'de Malatya, 1933'te Niğde, 1934 Elazığ, 1935 Diyarbakır, 1939'da Erzurum demiryolu ağına bağlanmıştır.[7]

1940 - 1960 DönemiDüzenle

1940 - 1960 yılları arası demiryolları açısından "Durgunluk Dönemi"dir. Gerçekten de İsmet İnönü dönemindeki ekonomik kıtlığa, imkânsızlıklara rağmen, demiryolu yapımı II. Dünya Savaşı'na kadar sürdürülmüştür. 1940'tan sonra ise savaş nedeniyle yavaşlamıştır. 1923 - 1960 yılları arasında yapılan 3.578 km. uzunluğundaki demiryolu hatlarının 3.208 km.lik kısmı, 1940 yılına kadar tamamlanmış olanlardır. Bu dönemde kurum Ulaştırma Bakanlığı'na bağlanarak 29 Temmuz 1953 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) İşletmesi adını almıştır. Kurumun statüsü ise İktisadî Devlet Teşekkülü haline getirilmiştir. 1955 yılında ise ülkedeki ilk elektrikli tren hattı olan B1 (Sirkeci - Halkalı) Banliyö Treni hattı açılmıştır.

1960 - 2000 DönemiDüzenle

Kurtuluş Savaşı’ndan sonra tüm olanaksızlıklar içinde yılda ortalama 240 km. uzunluğunda demiryolu hattı inşa edilirken, 1960 yılından sonra gelişen teknoloji ve maddi olanaklara rağmen yılda sadece ortalama 39 km. uzunluğunda demiryolu inşa edilebilmiştir. Bu tarihlerde demiryollarının geri plana atılmasının temel sebebi devletin ulaşım politikasının değişmiş olmasıdır.[10] Eski Başbakan ve Cumhurbaşkanı Turgut Özal da demiryolları ile ilgili "modası geçmiş bir ulaşım yöntemi" ve "Demiryolu komünist ülkelerin tercihidir, çünkü ulaşımı merkezi denetim amaçlıdır" demiştir.

Sonuç olarak, 1960 - 1997 yılları arasında ülkedeki demiryolu hattı uzunluğu sadece %11 artmıştır. Ulaştırma sektörleri içindeki yatırım paylarından 1960'lı yıllarda karayolları %50, demiryolları %30 pay alırken, 1985'ten bu yana demiryolunun payı %10'un altında kalmıştır. Türkiye'de karayolu yolcu taşıma payı %96, demiryolu yolcu taşıma payı ise sadece %2'dir. Demiryollarının, mevcut altyapı ve işletme koşullarının iyileştirilmemesi ve yeni koridorlar açılamaması nedeniyle yolcu taşımacılığındaki payı bu yıllarda %38 oranında gerilemiştir.

2000 ve Sonrası DönemDüzenle

2002 yılında yaklaşık 14 milyon ton yük taşımacılığı gerçekleştirilmiş bulunmaktadır. Yük taşımacılığı sadece yurt içinde taşınan malları değil yurt dışından gelip başka ülkelere giden malları da kapsamaktadır.

Türkiye ulaşım sistemi içerisinde karayolu - demiryolu yük taşıma paylarına bakıldığında, karayolu yük taşıma oranı %94, demiryolu yük taşıma payı ise %4'tür.[7]

TCDD hem varolan hatların yenilenmesi hem de yeni hatlar eklenmesi için sürekli devam eden bir çalışma içindedir. Özellikle 2003 yılından bu yana varolan eski ray teknolojisini yenileyip yeni ve daha güncel bir sistem olan hızlı tren sistemine geçiş yapmaya çalışmaktadır. Bu çalışmalar kapsamında inşa edilen Ankara - İstanbul yüksek hızlı demiryolu hattının Ankara - Eskişehir etabı 2009 yılında, Eskişehir - Pendik etabı 2014 yılında ve Pendik - Halkalı etabı 2019 yılında, Polatlı - Konya yüksek hızlı demiryolu hattı ise 2011 yılında hizmete girmiştir.[11]

Şebeke bilgileriDüzenle

Türkiye'de Demiryolu Hattı Uzunllukarı (km)[12]
Anahat Diğer Demiryolları Hızlı Tren Genel Toplam
Elektrikli Toplam Elektrikli Toplam Toplam Elektrikli Toplam
1923 0 1.378 0 0 0 0 1.378
1925 0 1.579 0 0 0 0 1.579
1930 0 3.261 0 0 0 0 3.261
1940 0 6.947 0 0 0 0 6.947
1950 0 7.671 0 0 0 0 7.671
1960 0 7.895 0 0 0 0 7.895
1970 0 7.985 0 0 0 0 7.985
1980 392 8.397 72 1.747 0 464 10.144
1990 603 8.429 118 1.960 0 721 10.389
2000 1.752 8.671 370 2.251 0 2.122 10.922
2005 1.920 8.697 354 1.922 397 2.336 11.351
2010 1.919 8.722 354 1.976 888 2.273 11.586
2015 2.239 8.947 402 2.372 1.213 3.854 12.532
2016 2.672 8.947 465 2.372 1.213 4.350 12.532
2017 2.981 9.023 466 2.372 1.213 4.660 12.608
2018 3.600 9.131 552 2.396 1.213 5.467 12.740

Konvansiyonel yollar:

  • Elektrikli 4.254 km.
  • Sinyalli 4.533 km.
  • İki,üç ve dört yollu ana hatlar 1.283 km.

594 km.lik hızlı tren ana hattının tamamı çift hat, elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmiştir. Bu şekilde hızlı tren hattının toplam uzunluğu 1.184 km. etmektedir. (10 km. müselles yolu)

  • a Konvansiyonel: Elektrikli ve sinyalli olanlar dahil bütün konvansiyonel demiryollarını,
    • Elektrikli : Elektrikli trenlerin çalışmasına uygun hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını,
    • Sinyalli : Hat trafiğini düzenlemek için sinyalli hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını kapsar. Sinyalli hatlar, tek hatlı yollarda dahi %100'e varan kapasite artışı sağlar.[13]
  • b Hızlı tren : Hızlı tren yollarıdır. Elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmektedirler.
  • c Toplam : Bütün demiryollarının toplam uzunluğu
  • d : Çift hat yollar 2 ile çarpılarak uzunluk hesaplanmıştır.
  • A Osmanlı döneminde yapılıp işletmeye açılan demiryolu hatlarının toplam uzunluğu 8.619 km.dir.[8] Ancak bu hatların 4559 km.lik kısmı yeni kurulan Cumhuriyet topraklarında kalmıştır. Bu hatlardan 2.282 km.lik normal genişlik ve 70 km.lik dar hat yabancı sermayeli şirketlere, 2.207 km.lik normal genişlikte hat ise Devlet sermayeli şirketlere aitti.[7]
  • B 1.378 km. Cumhuriyet döneminin ilk devlet demiryolu şirketi olan yabancı ortaklı Anadolu – Bağdat Demiryolları'na ait olan uzunluktur. Bu şirket 1927'de tamamen devletleştirilerek Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi adını almıştır. Şirket ilerleyen yıllarda mevcut demiryolu hatlarını devletleştirerek ve yeni hatlar inşa ederek ağını genişletmiştir.
  • C 1929 yılında 67 km. çift normal hat Mersin-Tarsus-Adana Demiryolu devletleştirilmiştir.
  • D 1931'de 42 km. dar hat Bursa-Mudanya Demiryolu satın alındı.
    • 1934'te 695 km normal hat İzmir-Kasaba (Turgutlu) ve Uzantıları satın alındı.
    • 1935'te Ottoman Railway Company'den 610 km normal hat olan İzmir-Aydın ve Şubeleri satın alındı.
    • 1937'de Chemins de fer Orientaux Şirketi'nin Rumeli'deki demiryolları satın alındı.[7]
  • E 1948'de 42 km. dar hat Bursa-Mudanya Demiryolu ekonomik olmadığı gerekçesiyle kapatıldı.[7]
 
2016 itibarıyla Türkiye'deki demiryolları

OrganizasyonDüzenle

TCDD'nin hükûmet düzeyindeki denetimi, gözetimi, koordinasyonu ve ilişkileri Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nca yürütülmektedir. Merkezi Yönetim 18 ihtisas Daire Başkanlığı ile, Hukuk, Savunma ve Basın Halkla İlişkiler birimlerinden oluşmakta; demiryolu taşımacılığı ile ilgili hizmetler 7 Bölge Müdürlüğünce yürütülmektedir. Ayrıca 7 limanıyla verdiği hizmetlerin sorumluluğu Genel Müdürlüktedir. 2018 yılı itibarıyla 624 memur, 13736 sözleşmeli personel olmak üzere toplam personeli 14.360 çalışandır. TCDD'ye ait ortaklıklar, kuruluşlarla beraber bu sayı toplamı 27.540 kişiden oluşmaktadır.[14]

Bağlı ortaklıklarDüzenle

TCDD'nin demiryolu endüstrisinde faaliyet gösteren dört bağlı ortaklığı bulunmaktadır:[3]

  • TÜLOMSAŞ - (Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş., Eskişehir) - Lisans Lokomotif üretimi yapılmaktadır.
  • TÜVASAŞ - (Türkiye Vagon Sanayi A.Ş., Adapazarı) - Yolcu vagon üretimi yapılmaktadır.
  • TÜDEMSAŞ - (Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii A.Ş, Sivas) - Yük vagonları üretimi yapılmaktadır.
    • 4 Mart 2020 tarihi itibarıyla TÜLOMSAŞ, TÜVASAŞ ve TÜDEMSAŞ birleştirilerek ayrı bir tüzel kişiliği olan TÜRASAŞ kurulmuştur.
  • TCDD Taşımacılık AŞ – (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketi, Ankara) - 6461 sayılı kanun gereği Altyapı işleri ile Tren işletmeciliğinin ayrılması amacıyla Yolcu ve Yük taşımacılık işlerinin yürütülmesi için tren işletmeciliğini sağlamak için kurulmuştur.[15][16][17]

TCDD yükümlü bulunduğu hizmetleri yürütmek için demiryolu şebekesini toplam 8 bölgeye ayırmıştır. Her bölge ayrı bir bölge müdürlüğünce idare edilmektedir. Bölge müdürlükleri ve merkezleri şu şekildedir:

TCDD kendisine ait bağlı ortaklıkların yanında demiryolu alanında çeşitli iştiraklere de ortaktır.

Görevleri ve verdiği hizmetlerDüzenle

 
TCDD'nin anahatlarda kullandığı bir elektrikli lokomotif – E52500

TCDD kuruluşundan beri yolcu taşımacılığı, yük taşımacılığı ve liman hizmetleri vermektedir.

 
Bir TCDD tren feribotu

Kuruluşun yasa ile belirlenmiş temel görevleri aşağıdaki gibidir:

  • Devletçe kendisine verilen demiryolları, liman, rıhtım ve iskeleleri işletmek, genişletmek ve yenilemek,
  • Kanun, tüzük, yönetmelikler ile kalkınma ve yıllık programlar çerçevesinde bağlı ortaklarını ve iştiraklerini yönlendirmek ve bunlar arasında koordinasyonu sağlamak,
  • Tamamlayıcı işler olarak gerektiğinde; demiryolları taşımacılığını tamamlayıcı nitelikteki, feribot dahil her türlü deniz ve kara taşıma işlerini yapmak,
  • Çeken ve çekilen araç ve gereçler ile benzerlerini yapmak ve yaptırmak; görevlerinin gerektirdiği ambar, antrepo, depo ve benzeri tesisler ile yolcu ihtiyaçları için gerekli tesisleri kurup işletmek,
  • Yurt içinde ve dışında yapılmakta ve yapılacak olan, demiryolu inşaatlarını yalnız başına veya ortaklık halinde üstlenmek,
  • Faaliyet konuları ile ilgili olarak Bakanlar Kurulu tarafından verilen görevleri yapmakla yükümlü bulunmaktadır.[3]

Liman işletmeciliğiDüzenle

 
Haydarpaşa Limanı

TCDD işletmelerine bağlı olan ve işletmesi TCDD tarafından yapılan limanların listesi:

  1. Haydarpaşa Limanı
  2. İzmir Limanı
  3. Samsun Limanı
  4. İskenderun Limanı
  5. Bandırma Limanı
  6. Derince Limanı
  7. Mersin Limanı

Bu limanlardan Samsun, İskenderun, Bandırma ve Mersin limanları işletme hakkının uzun dönemli devredilmesi yoluyla özelleştirilmiştir.[18] Derince'nin de aynı yöntemle özelleştirilmesi için iki kez ihale açılmış, ancak ikisi de iptal edilmiştir.[19]

Yolcu ve yük taşımacılığıDüzenle

TCDD, 1 Mayıs 2013 tarihinde yayımlanan 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun gereğince Türkiye'deki demiryolu altyapısını Demiryolu Altyapı İşletmecisi olarak yönetmektedir. TCDD'nin bağlı ortaklığı TCDD Taşımacılık ise Demiryolu Tren İşletmecisi olarak bu demiryolları üzerinde yolcu ve yük taşımacılığı yapmaktadır.[4] TCDD Taşımacılık tarafından verilen hizmetler şunlardır:

Yolcu Taşımacılığı
Yük Taşımacılığı

TCDD'ye ait demiryolu hatları üzerinde TCDD Taşımacılık tarafından yürütülen Yük Taşımacılığı Hizmeti'dir. TCDD Taşımacılık'ın araç stoğundaki çeşitli yük vagonlarıyla hammaddeden mamul maddeye, yedek parçadan otomobile, gıdadan beyaz eşyaya, kadar hemen hemen her türlü yük yurt içinde ya da yurt dışında taşınabilmektedir.[20][21]

Ayrıca TCDD tarafından demiryollarının yük taşımacılığındaki payını arttırmak amacıyla 18 bölgede lojistik köyler inşa etmektedir.

Satış ve PazarlamaDüzenle

TCDD Taşımacılık tarafından işletilen yolcu trenlerinin biletleri Gar Müdürlüklerinden, yetkili acentelerden, TCDD Taşımacılık internet sitesi ya da akıllı telefon uygulaması üzerinden satın alınabilmektedir.

Yüksek Hızlı ve Yüksek Standartlı Demiryolu ProjeleriDüzenle

 
Türkiye Yüksek Hızlı Tren hatları: bitirilmiş, inşaat halindeki ve plan aşamasındaki hatlar

TCDD 2003 yılında hızlı tren hatları projelerine başladı. İlk hat, toplam uzunluğunun 533 km. olması öngörülen İstanbul – Eskişehir – Ankara hattıdır. Yüksek Hızlı Tren'in şu anda Ankara – Polatlı – Pendik – Halkalı ve Polatlı – Konya kısımları işletimdedir. Bu yollarda Ankara – Konya, Ankara – Halkalı ve Halkalı – Konya arasında düzenli yolcu taşımacılığına başlanmıştır.

Ankara – İstanbul YHD HattıDüzenle

Ankara – İstanbul arasındaki mevcut hattın toplamı 576 km. olup, tümü sinyalli ve elektriklidir. Mevcut hattan bağımsız, 250 km/saat operasyonel hıza uygun, çift hatlı, elektrikli ve sinyalli, olarak inşa edilen Hızlı Tren hattının Ankara – Eskişehir etabı 15 Mart 2009, Eskişehir – İstanbul etabıysa 25 Temmuz 2014'te tam faaliyete başlamış, Ankara – Eskişehir – İstanbul arasındaki demiryolu mesafesi 523 km.ye yolculuk süresi ise 3,5 saate inmiştir.[22]

Polatlı – Konya YHD HattıDüzenle

Polatlı – Konya YHD, Ankara – İstanbul YHD hattından Polatlı'da ayrılarak güneye doğru inen çift hatlı, elektrikli, sinyalli yüksek hızlı demiryoludur.

Polatlı'dan Konya'ya uzanan hattın uzunluğu 212 km.dir. Hattın yapımı ise Ağustos 2006'da başlamış ve hattın tamamı 23 Ağustos 2011 tarihinde hizmete açılmıştır. Bu hat ile, eskiden (arada doğrudan bir hat olmaması dolayısıyla) 10 saat 30 dakika olan Ankara – Konya tren yolculuk süresi 70 dakikaya düşmüştür.[23] Proje kapsamında 7 köprü, 27 üst geçit, 83 altgeçit, 143 menfez, 2030 metre uzunluğunda bir tünel yapılmıştır.[23]

Ankara – Sivas – Kars YHD ProjesiDüzenle

Doğu Anadolu ve Sivas'ın Türkiye'nin büyük kentlerine (İstanbul, Ankara, İzmir) daha kısa sürede ulaşımını sağlamak ve hızlı demiryolu ile bağlantısını gerçekleştirmek amacı ile Ankara – SivasKars arasında bir yüksek hızlı demiryolu yapılması planlanmıştır.[24]

Ankara – Sivas etabı

442 km.lik Ankara – Yozgat – Sivas hattının 293 km.lik Yerköy – Sivas etabının yapımına Şubat 2009'da başlanmış ve fiziki altyapılar %80 oranında tamamlanmıştır. 174 km.lik Ankara – Yerköy hattı projesi minimum hızın saatte 250 km. olması için hâlen planlama aşamasındadır.

Sivas – Kars etabı

Hattın Sivas – ErzincanErzurum – Kars etabının yapımı henüz plan aşamasındadır.

Polatlı – İzmir YSD ProjesiDüzenle

Hattın Ankara'dan başlayarak sırasıyla AfyonkarahisarUşakManisa şehirlerinden geçerek İzmir'e ulaşması planlanmaktadır Polatlı'yı geçtikten sonra Ankara – Konya YHT'nin 120. km.sinde yer alan Kocahacılı mevkisinde çatallanarak Afyonkarahisar istikametine ilerleyecektir.[25]

Toplam uzunluğunun 624 kilometre ve toplam yapım maliyetinin 4 milyar TL olması beklenen projenin, birinci etabını Ankara – Afyonkarahisar, ikinci etabını Afyonkarahisar – Uşak – Eşme ve üçüncü etabını ise Eşme – Manisa – İzmir arası oluşturmaktadır. Hat tamamlandığında, Ankara – İzmir arasındaki seyahat süresi 3,5 saat, Ankara – Afyonkarahisar ise 1,5 saat olacaktır.[25]

Hattın 287 kilometrelik Ankara – Afyonkarahisar etabının altyapı yapım sözleşmesi 11 Haziran 2012'de Sigma-Burkay-Makimsan-YDA iş ortaklığı ile imzalanmıştır. 167 km. uzunluğunda olan etabın 3 yıl içerisinde bitirilmesi hedeflenmektedir. İkinci etap olan Afyonkarahisar – Uşak – Eşme'nin yapım ihalesine bu yıl sonuna kadar çıkılması planlanmaktadır. Eşme – Manisa – İzmir etabının ise uygulama projelerine ait revizyon çalışmaları devam etmektedir.[25]

2013 sonu itibarıyla 130 milyon TL harcanan, gerçekleşme oranı %6'da olan projenin 2017 yılında tamamlanması planlanıyor.[26]

Bandırma – Bursa – Osmaneli YSD ProjesiDüzenle

Bursa'nın diğer büyük şehirlere ve Anadolu'ya demiryoluyla bağlanmasını sağlamanın amaçlandığı, ticarette demiryolu vasıtasıyla Gemlik limanını da kullanarak İstanbul'un yükünün azaltılmasının planlandığı projedir. Bandırma'dan başlayarak, Bursa ve Yenişehir'den geçerek, Osmaneli'nde mevcut İstanbul – Ankara hızlı tren hattına bağlanması planlanan Bursa hızlı tren projesinin 2018 yılında aktif hale gelmesi beklenmektedir.

Projenin Bursa – Yenişehir arasındaki 75 kilometrelik bölümünün altyapısını, 393 milyon lira bedelle, YSE Yapı-Tepe İnşaat iş ortaklığı 2015 yılı içerisinde gerçekleştirmiştir. Şu anda bu bölümdeki çalışmalar Çelikler Holding tarafından yapılmaktadır. Hat tamamlandığında İstanbul – Eskişehir – Ankara hızlı tren hattı ile entegre olacak ve Ankara – Bursa ve İstanbul – Bursa arası seyahat süreleri 2,5 saate düşecektir.

İstasyonlarDüzenle

2011 yılı verilerine göre demiryolları üzerinde 62 adet müdürlük ve 76 adet şeflik statüsünde gar ve 279 adet şeflik statüsünde istasyon vardır. Ayrıca 8 adet memurlu ve 296 adet memursuz durak ve 98 adet sayding vardır.[27]

Tarihi ve mimarı özellikleri bakımından ön plâna çıkan bazı TCDD gar ve istasyonların şunlardır:

 
Alsancak Garı (1858)
İzmir Alsancak Garı
"İzmir'den Aydın'a Osmanlı Demiryolu"nun ilk durağı olan Alsancak Garı'nın (eski adıyla Punta Garı) inşasına 1857'de Vali Mustafa Paşa döneminde başlanmış ve istasyon 1858'de hizmete girmiştir. 2006'da onarımına başlanan gar, 2010 yılında tekrar hizmete açılmıştır ve sadece İZBAN trenleri tarafından kullanılmaktadır.
 
Sirkeci Garı (1888)
İstanbul Sirkeci Garı
İstanbul'un Avrupa yakasında Sarayburnu'nda bulunan Sirkeci Garı'nın inşaasına 11 Şubat 1888 günü başlanmış ve 3 Kasım 1890'da gar hizmete açılmıştır. Mimarı Alman mimar ve mühendis August Jachmund'dur.[28]
 
Haydarpaşa Garı (1908)
İstanbul Haydarpaşa Garı
Osmanlı için çok büyük bir önem arz eden Bağdat Demiryolu’nun başlangıç noktasına görkemli bir yapı inşa etme arzusuyla II. Abdülhamid tarafından inşa ettirilmiştir. Otto Ritter ve Helmuth Cuno adında iki Alman mimar tarafından tasarlanan garın inşaasına 30 Mayıs 1906 tarihinde başlanmış ve 1908 yılında tamamlanmıştır.
Bina 6 Eylül 1917 tarihinde I. Dünya Savaşı'nda kullanılmak üzere trenlere yüklenmek amacıyla bekleyen cephanenin patlamasıyla yıkılmış ancak çatısı hariç tekrar aslına uygun olarak inşa edilmiştir.[29]
 
Ankara Garı (1937)
Ankara Garı

Ankara Tren Garı, TCDD'nin Ankara'daki ana tren istasyonudur. İlk binası Osmanlı Anadolu Demiryolları'nın bir istasyonu olarak 1892 yılında yapılmıştır. Mevcut ana gar binası inşaasına 4 Mart 1935 tarihinde başlanmış ve 30 Ekim 1937 tarihinde tamamlanmıştır.

GaleriDüzenle

Araç stoğuDüzenle

TCDD Taşımacılık araç stoğu listesi, 1970 – 2016 yılları arasında TCDD, 2016 yılı ile günümüz arasında ise TCDD Taşımacılık tarafından kullanılan araç stoğu (elektrikli ve dizel lokomotifler, vagonlar, Elektrikli çoklu birim (EMU) vb.) listesidir.

Kültürel etkinliklerDüzenle

 
TCDD 150. yıl kutlamaları için bastırılmış bir posta pulu

150. yıl kutlamalarıDüzenle

TCDD, kuruluş yılı olarak İzmir-Aydın Demiryolu'nun inşaasının başladığı tarih olan 1856 yılını kabul etmektedir ve bu nedenle 2006 yılında 150. yaşını kutlamak amacıyla çok çeşitli kutlamalar düzenlemiştir. TCDD Ankara Garı'nda düzenlenen kutlamalarda dönemin Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım ve Kültür Bakanı Atilla Koç açılış konuşmalarını yapmıştır. Açılış konuşmalarının ardından, restorasyon çalışmaları tamamlanan ve Türk Demiryollarının ilk istasyonu Kemer'de yapılan temsilî temel atma törenine Bakan Binali Yıldırım start vermiştir. İlk rayın döşenmesi tele-konferans bağlantısı ile Ankara Garı'ndan izlenmiştir.

Sanatsal etkinliklerDüzenle

1990'da Demiryolarını Sevenler Derneği bünyesinde Metin Taşdemir ve Yusuf Aksongür tarafından kurulan Demiryolu Sanat Tiyatrosu perdelerini açmıştır. Oynadıkları ilk oyun Hidayet Sayın'ın "Köklerdeki Kurtlar" oyunudur. Oyunun yönetmenliğini Yusuf Aksongür yapmıştır. Tiyatro Topluluğu süreç içinde; Köklerdeki Kurtlar, Makine, Karımla Evleniyorum, Ağaçlar Ayakta Ölür, Hadi Öldürsene Canikom, İki Sıkılgan, Midirfillik, Ah Şu Gençler, Boyacı, Pembe Treni Kim Durduracak ve Trenli Masallar adlı oyunları sahnelemiştir. Ayrıca Demiryolu Sanat Tiyatrosu'nda her yıl Kasım-Mayıs ayları arasında düzenlenen ücretsiz tiyatro kursları verilmektedir.

TCDD MüzeleriDüzenle

Millî Mücadelede Atatürk Konutu ve Demiryolları MüzesiDüzenle

24 Aralık 1964 tarihinde ziyarete açılmış olan müzenin bulunduğu bina, 1892 yılında Bağdat Demiryolu'nun yapımı esnasında yapılmış ve eski adı "Direksiyon Binası"dır. Ankara Garı kompleksi içinde yer almaktadır. 27 Aralık 1919 tarihinde Atatürk'ün Ankara'ya gelmesiyle Başkomutanlık karargahı ve konutu olarak kullanımına tahsis edilmiştir. Bu bina içinde Atatürk ve ekibi çok önemli kararlar almıştır. Bunlardan birkaçı; 1 Ekim 1921 tarihinde, Fransızlarla yapılan anlaşmanın görüşmeleri ve imza töreni bu binada gerçekleşmiş, 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM'nin oluşturulması ile bugünün her yıl 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmasının kararları bu binada alınmıştır.[30]

TCDD Demiryolları Müzesi ve Sanat GalerisiDüzenle

1990 yılında demiryolları mimarları tarafından restore edilerek ziyarete açılmış olan müzenin binası, demiryolları mimarlarından Kemal Suha Esen tarafından "Ankara Oteli" olarak projelendirilmiş. Ancak, bina hiçbir zaman bu amaçla kullanılmamıştır. Bina müze olarak kullanıma açılmadan önce sırasıyla İşletme Müdürlüğü, Muhasebe Müdürlüğü, Yükseköğrenim Öğrenci Yurdu, Kısım Şefliği, Eğitim ve Öğretim Dairesi amacıyla kullanmıştır.[31]

Atatürk VagonuDüzenle

Atatürk'ün yurt gezilerinde, 1935 ile 1938 yılları arasında kullandığı Beyaz Tren'in özgün tek örneği olan vagon; Ankara Garında 1964 yılından beri sergilenmektedir. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğünce 1991 yılında "Atatürk'e ait korunması gerekli kültür varlığı" olarak tescil edilmiştir.

Vagonun teknik özellikleri:

  • Darası: 46.3 ton
  • Uzunluğu: 14.8 m.
  • İmalatçı firma: LHV Linke Hofmann-Werke, Breslau, 1935

Atatürk'ün yurt gezilerinde kullanılan vagon, onun naaşının İzmit'ten Ankara'ya taşınmasında da kullanılmıştır.[32]

Ankara Açık Hava Buharlı Lokomotif MüzesiDüzenle

Celâl Bayar Bulvarı Ankara Gar Sahası üzerinde bulunan müze bir açık hava müzesidir. Müzenin içinde TCDD tarafından kullanılmış ve gerek yaş nedeniyle gerekse teknoloji nedeniyle emekliye ayrılmış çeşitli buharlı lokomotifler yer almaktadır.[33] Yüksek Hızlı Tren ve Başkentray projesi kapsamında yapılacak olan gar inşaatı nedeniyle bulunduğu yerden başka bir yere taşınmıştır.

İstanbul Demiryolu MüzesiDüzenle

 
TCDD İstasyonlarında bilet Satış gişelerinde kullanılan Kompostör

Müze 1890 yılında hizmete girmiş ve Alman mimar ve mühendis A. Jasmund tarafından tasarlanmış olan Sirkeci Garı içinde 23 Eylül 2005 tarihinde ziyarete açılmıştır. Müzede yaklaşık 300 kültür varlığı sergilenmektedir.[34]

İzmir Müze ve Sanat GalerisiDüzenle

Müzeye ev sahipliği yapan bina, 19. yüzyılda Alsancak'ta yaşayan İngiliz tüccarlar tarafından emtia deposu olarak yaptırılmıştır. Binanın yapım tarihi İzmir-Aydın Demiryolu'nun yapımına başlanılan tarih olan 1856 yılından bile eskidir. Bina 1860'larda İzmir-Aydın Osmanlı Demiryolu Şirketi yöneticisinin lojmanı olarak kullanılmıştır. Demiryollarının kamulaştırılmasını takiben de binanın hemen komşuluğunda yer alan ve aynı mimari özellikleri taşıyan büyüklü küçüklü toplam 5 yapıyla birlikte lojman olarak kullanılmıştır.Bina 1990 yılında Müze ve Sanat Galerisi olarak düzenlenmiş ve ziyarete açılmıştır.[35]

Eskişehir MüzesiDüzenle

Eskişehir Garı'nda yer alan müze, TÜLOMSAŞ Genel Müdürlüğü'nden ve Eskişehir'deki iş yerlerinden temin edilen malzemelerin sergilenmesi amacıyla 1997 yılında ziyarete açılmıştır.[36]

Komşu ülkelere bağlantılarDüzenle

TCDD Genel MüdürleriDüzenle

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Bütçe 2019" (PDF). www.uab.gov.tr. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. 
  2. ^ "İstatistik Yıllığı (2014-2018)" (PDF). http://www.tcdd.gov.tr/.  |website= dış bağlantı (yardım)
  3. ^ a b c TCDD İstatistik Yıllığı 2001-2005
  4. ^ a b "Hakkında". tcddtasimacilik.gov.tr. 23 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2018. 
  5. ^ kent ve demiryolu
  6. ^ Hughes, Hugh (1981). Middle East Railways. Harrow: Continental Railway Circle. s. 12. ISBN 0-9503469-7-7. 
  7. ^ a b c d e f g h Bu kaynağın hazırlanmasında kullanılan kaynaklar:
    • "Tarihçe - Demiryoları". 23 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ekim 2020. 
    • "Tarihçe - Kilometre Taşları". 30 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2007. 
    • Bilmez, Bülent Can. Demiryolundan Petrole Chester Projesi (1908 - 1923), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, Mayıs 2000.
    • Evren, Güngör. Demiryolu, Birsen Yayınevi, İstanbul, 1998. - ISBN 975-511-193-X
    • Engin, Vahdettin. Rumeli Demiryolları, Eren Yayınları, İstanbul, 1993. - ISBN 975-7622-21-4
    • Gürel, Ziya. Kurtuluş Savaşında Demiryolculuk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989.
    • Onur, Ahmet. Türk Demiryolları Tarihi (1860 - 1953), Kara Kuvvetleri Kumandanlığı Yayınları, Ankara, 1953.
    • Özdemir, Mehmet. Mütareke ve Kurtuluş Savaşı Başlangıç Dönemlerinde Türk Demiryolları - Yapısal Ekonomik Sorunlar (1918 - 1920), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001.
    • Yazıcı, Necdet. "Demiryollarımızın Dünü, Bugünü ve Geleceği", Kardelen Dergisi, Ocak-Mart 1995.
    • Zeybek, Hülya. "AB ile Entegrasyona Doğru Demiryolları", Dünya Gazetesi, 3 Mayıs 2002.
    • Değişim Sürecinde Kamu Hizmetleri ve Demiryolu Politikaları Sempozyumu (2003), Makine Mühendisleri Odası Yayınları, Ankara, 2003.
    • 1. Ulusal Demiryolu Kongresi Bildirileri, Ankara, 1979.
    • 2. Ulusal Demiryolu Kongresi Bildirileri, Tisamat B.S., Ankara, 1997.
    • Demiryollarının Modernizasyonu Yeni Bir Gelisme Stratejisi, Demiryol-İş Sendikasi Yayınları, Ankara, 1996.
  8. ^ a b "Cumhuriyet öncesi yapılan ve bugün kullanılan demiryolu hatları". 4 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2007. 
  9. ^ "Türkiye Cumhuriyeti Nafıa Vekâleti Devlet Demiryolları Samsun-Sivas Demiryolu Amasya İstasyonu'nun İşletmeye Küşadı". Vikikaynak. 11 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  10. ^ Güven, Sami. 1950'li Yıllarda Türk Ekonomisi Üzerine Amerikan Kalkınma Reçeteleri - Hilts Raporu, Thornburg Raporu, Barker Raporu, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa, Eylül 1998 - ISBN 975-7763-59-4
  11. ^ "Hızlı tren seferlerine başladı". 15 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ağustos 2012. 
  12. ^ http://tcdd.gov.tr/content/35 12 Eylül 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. TCDD İstatistikleri
  13. ^ TCDD Hedef 2023 - Sayfa 32
  14. ^ http://www.tcdd.gov.tr/files/istatistik//20142018yillik.pdf
  15. ^ http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/05/20130501-1.htm
  16. ^ http://www.tcdd.gov.tr/hakkinda+m72
  17. ^ http://www.tcdd.gov.tr/content.php?cntId=912
  18. ^ Uysal, Onur. Türkiye'nin Demiryolu Bağlantılı Limanları, Rail Turkey, 12 Şubat 2014
  19. ^ Uysal, Onur. Derince Limanı'na Kimler Talip Oldu, Rail Turkey, 20 Ocak 2014
  20. ^ TCDD Taşımacılık Yurtiçi Yük Taşımacılığı
  21. ^ TCDD Taşımacılık Yurtdışı Yük Taşımacılığı
  22. ^ [1][ölü/kırık bağlantı]
  23. ^ a b "TCDD Ankara-Konya hızlı tren hattı". 19 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2012. 
  24. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Aralık 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Kasım 2007. 
  25. ^ a b c Ankara-İzmir YHT için imzalar atıldı[ölü/kırık bağlantı]
  26. ^ Uysal, Onur. Hızlı Trene Yılda 5 Milyar Gerekiyor. Rail Turkey. 30 Ocak 2014.
  27. ^ "TCDD şebekesinde işyerlerinin il ve statülerine göre dağılımı". 24 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Nisan 2007. 
  28. ^ "TCDD İnternet Sitesindeki Sirkeci Garı ile ilgili yazı". 10 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  29. ^ "Konuyla iligli Enis Umer'in Sabah gazetesindeki 29 Ekim 2006 tarihli yazısı". 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2007. 
  30. ^ "Millî Mücadelede Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi". 22 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  31. ^ "TCDD Demiryolları Müzesi ve Sanat Galerisi". 25 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  32. ^ "Atatürk'ün Yurt Gezilerinde Kullandığı Vagon". 27 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  33. ^ "Ankara Açık Hava Buharlı Lokomotif Müzesi". 7 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  34. ^ "İstanbul Demiryolu Müzesi". 10 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  35. ^ "İzmir Müze ve Sanat Galerisi". 21 Ekim 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  36. ^ "TCDD Eskişehir Müzesi". 23 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2007. 
  37. ^ Railway Gazette International - Ocak 2008 s. 51

Ayrıca bakınızDüzenle

Dış bağlantılarDüzenle