Ottoman Railway Company

İzmir merkezli İngiliz demir yolu şirketi.

Ottoman Railway Company, (TürkçeOsmanlı Demiryolu Şirketi; rapor işareti: ORC), İzmir merkezli olmak üzere Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda 1856 – 1935 yılları arasında faaliyet gösteren ve Anadolu'daki ilk demiryolu hattı olan İzmir-Aydın Demiryolu (tam adıyla İzmir (Alsancak)-Aydın Demiryolu ve Şubeleri) hattını inşa eden ve işleten İngiliz demiryolu şirketidir.

Ottoman Railway Company (ORC)
Osmanlı Demiryolu Şirketi
Tür Demiryolu şirketi
Kader 1935 yılında TCDD tarafından satın alınarak feshedildi.
Ardılı TCDD (İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu / TCDD 3. Bölge)
Kuruluş 1856 (163 yıl önce) (1856)
Feshedilme 1935 (85 yıl önce) (1935)
Şehir İzmir
Ülke Osmanlı İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu
Konum İzmir, Aydın, Denizli, Eğirdir
Hizmet bölgesi İzmir, Aydın, Denizli, Eğirdir
Önemli kişiler Erward Purser
Hizmetleri Demiryolu taşımacılığı
Özkaynak 1.2 Milyon Sterlin
Dipnotlar Anadolu'daki ilk demiryolu hattı olan İzmir – Aydın Demiryolu'nu inşa eden ve işleten şirket
Vikiveri öğesi
Demiryolunun inşaatı (1860'lar)

ORC Şirketi, Osmanlı hükûmeti'nden aldığı imtiyazla İzmir ve çevresinde demiryolu sanayisini hızlıca hakim kıldı. Şirketin amacı, Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda çıkarılan madenler ile Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarında yetiştirilen çeşitli tarım ürünlerinin (özellikle İncir) İzmir Limanı'na daha hızlı getirilmesini sağlayarak ihracatı kolaylaştırmaktı. Şirket, 1912 yılı itibarıyla, ana demiryolu hattını önce Denizli'ye sonra da Eğirdir'e uzatmanın yanı sıra İzmir'deki kasabalara da (Ödemiş ve Tire) şube hatlarını inşa etti. Ancak ilk hedefi olan Konya'ya ulaşmayı başaramadı ve bölgesel bir demiryolu şirketi olarak çalışmaya devam etti. Ayrıca, şirket, İzmir'in güneyinde işletilen banliyö tren hizmetinde de önemli rol oynadı. 1912 yılında şirket tarafından 3 banliyö tren rotası (Buca, Seydiköy, Ödemiş) işletilmekteydi.

ORC Şirketi, 1935 yılında TCDD tarafından satın alınarak feshedildi ve işlettiği hatlar ve tren istasyonları da TCDD tarafından işletilmeye başlandı. Günümüzde İzmir – Aydın Demiryolu hattının ardılı İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu hattıdır.

TarihçeDüzenle

İzmir-Alsancak – Aydın demiryolu ve şubeleri
 
Genel bilgiler
Durum Kapatıldı.
Yerini İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu aldı.
Terminal Alsancak Garı
Eğirdir Garı
İstasyonlar 129
Rotalar 1 (İzmir-Alsancak – Eğirdir)
İşletim
Açılış 1 Temmuz 1866[1] (İzmir-Alsancak – Aydın)
Sahibi Ottoman Railway Company
İşletmeci(ler) Ottoman Railway Company
Teknik
Hat uzunluğu 470,300 km (292,2 mi) (Ana Hat)
105,851 km (65,8 mi) (Şube Hatları)
576,151 km (358,0 mi) (Toplam)
Hat açıklığı 1435 mm
İzmir-Alsancak – Aydın demiryolu ve şubeleri
 
İzmir-Alsancak
 
Şirinyer Tren İstasyonu
     
Buca
 
Gaziemir Tren İstasyonu
     
Seydiköy
 
Torbalı Tren İstasyonu
     
     
Çatal
     
Ödemiş
     
Tire
     
Belevi (eski adı: Kozpınar)
     
Selçuk
     
Ortaklar
     
     
Söke
 
Aydın
 
Nazilli
 
Kuyucak
 
Sarayköy
 
Goncalı
     
Denizli
 
Çardak
 
Dazkırı
 
Sütlaç
     
Çivril
 
Dinar
 
Karakuyu
 
Gümüşgün
 
Bozanönü
 
Eğirdir

Osmanlı hükûmeti, 22 Eylül 1856 tarihinde İzmir-Aydın Demiryolu hattını inşa etme ve 50 yıllığına işletme imtiyazı ORC Şirketi'ne verdi. Başlangıçta, hattın 1 Ekim 1860 tarihinde hizmete girmesi ve imtiyazın bu tarih itibarıyla geçerli olması üzerine anlaşılmıştı. Ancak inşaat süresi ve maliyeti gözardı edildiğinden ve 1,2 Milyon Sterlin olan başlangıç sermayesinin çok az olmasından dolayı, hattın tam anlamıyla hizmete girmesi ancak 1866 yılında mümkün oldu.

Hattın ilk bölümü olan AlsancakSeydiköy arası 30 Ekim 1858 tarihinde hizmete girdi. Bu hat, Anadolu'daki ilk, Osmanlı İmparatorluğu sınırlarındaki, 1856 yılında Mısır Eyaleti'nde hizmete giren İskenderiye – Kahire Demiryolu hattından sonra, ikinci en eski demiryolu hattıydı. ORC ek yeni imtiyazlar kazanarak hattı 1912 yılında Eğirdir'e kadar uzatmayı başardı. Ayrıca şirket 1921 yılında, 1870 yılından beri işlettiği Şirinyer – Buca şube demiryolu'nun[2] da mülkiyetini kazandı.

Şirketin amacı, Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda çıkarılan madenler ile Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarında yetiştirilen çeşitli tarım ürünlerini İzmir Limanı'na daha hızlı ulaştırmak ve ihracatını yapmaktı. Ancak bu hattaki yoğunluk büyük miktarda gelir elde etmek için yeterli değildi ve şirket yüksek miktarda kâr elde edemiyordu. Bu noktada, şirket için tek çıkış yolu demiryolu hattını Anadolu'nun içlerine doğru genişletmekti, ancak şirket Afyonkarahisar ya da Konya'ya demiryolu hattı inşa etme imtiyazını kazanamadı. Nitekim demiryolu imtiyazları oldukça siyasi kararlardı ve İngiliz seçmenleri de kendi hükümetlerinin Osmanlı İmparatorluğu'na demiryolu hattı inşa etmesinde yardımcı olmasını Hindistan ve Orta Doğu'daki İngiliz menfaatlerine aykırı buldukları için istemiyorlardı. Ancak öte yandan Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie (TürkçeOsmanlı Anadolu Demiryolları; rapor işareti: CFOA) Şirketi'nin Afyonkarahisar ve Konya'da demiryolu inşa etme imtiyaz elde etmesi üzerine, ORC Şirketi işlettiği demiryolu hattının daha fazla uzatılabilmesi için Osmanlı hükûmetine lobicilik faaliyetinde bulundu.

Sonuç olarak, ORC daha çok bir sömürge demiryolu şirketi gibi hareket ediyordu ve hammadde ve tarım ürünlerinin ihracatını ve mamüllerin ithalatını kolaylaştırmak için hinterlandı büyük bir limanla (İzmir Limanı) bağlantı sağlama amacındaydı. ORC, Osmanlı'daki kötü planlamalardan dolayı, İzmir-Basmane – Kasaba (Turgutlu) demiryolu (SCR&SCP) hattında olduğu gibi, İzmir ile Konya gibi önemli şehirlerin bütünleşmesinde rol oynayamadı.

 
İzmir – Aydın Demiryolu ve Şubeleri (günümüzde İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu)
 
Osmanlı Döneminde Anadolu'daki Demiryolları Ağları
(Yeşil: İzmir – Aydın demiryolu ve şubeleri (günümüzde İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu))

İstasyonlar ve tesislerDüzenle

ORC'nin ana demiryolu hattı üzerinde pek çok tren istasyonu ve tesis vardı. İstasyonlar arasında en büyük tesise sahip olanı Alsancak Garı'ydı. Burada bulunan Alsancak Bakım Atölyesi hizmete girdiğinde Osmanlı İmparatorluğu sınırlarındaki en büyük bakım atölyesiydi. Pek çok kasabada da istasyonların yanında küçük yük depoları bulunmaktaydı. ORC'nin Alsancak ve Denizli'de iki adet lokomotif bakım atölyesi ve vagonlar için ise Alsancak, Cumaovası, Tire, Aydın, Denizli ve Dinar'da bakım atölyeleri bulunmaktaydı.

Hattın kısımları ve açılma tarihleri[3]Düzenle

Güzergâh Mesafe Hizmete Giriş Yılı Türü
İzmir-Alsancak GarıŞirinyerGaziemir 13,965 km
30 Ekim 1858
Ana hat
Gaziemir – Seydiköy[4] 1,400 km
30 Ekim 1858
Şube hattı
Gaziemir – Torbalı 34,622 km
24 Aralık 1860
Ana hat
Torbalı – Selçuk 28,477 km
15 Eylül 1862
Ana hat
Selçuk – OrtaklarAydın Garı (Planlanan hattın sonu) 52,948 km
1 Temmuz 1866
Ana hat
Şirinyer – Buca[2] 2,700 km
1866 – 2008
Şube hattı
Aydın – Kuyucak 56,932 km
1881
Ana hat
Kuyucak – Sarayköy 43,825 km
1 Temmuz 1882
Ana hat
Sarayköy – GoncalıSütlaçDinar
144,256 km
13 Ekim 1889
Ana hat
Goncalı – Denizli Garı[5] 9,409 km
13 Ekim 1889
Şube hattı
Sütlaç – Çivril[6] 30,225 km
29 Aralık 1889 – Temmuz 1990[7]
Ana hat
Ortaklar – Söke Garı[8] 22,012 km
1 Aralık 1890
Şube hattı
Dinar – GümüşgünBozanönüEğirdir Garı 95,275 km
1 Kasım 1912
Ana hat
Torbalı – ÇatalÖdemiş Garı[9] 61,673 km
1912
Şube hattı
Çatal – Tire Garı[10] 8,657 km
1912
Şube hattı

Dış bağlantılarDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "ORC History". Trains of Turkey. 31 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Haziran 2016. 
  2. ^ a b Şirinyer – Buca şube demiryolu Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "Buca" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ Robinson, ss.50-55.
  4. ^ Gaziemir – Seydiköy şube demiryolu
  5. ^ Goncalı – Denizli şube demiryolu
  6. ^ Sütlaç – Çivril şube demiryolu
  7. ^ Robinson, s.54
  8. ^ Ortaklar – Söke şube demiryolu
  9. ^ Torbalı – Çatal – Ödemiş demiryolu
  10. ^ Çatal – Tire şube demiryolu