Uygurlar

(Uygur sayfasından yönlendirildi)

Uygurlar (Uygur Arap yazısı: ئۇيغۇر; Uygur Kiril alfabesi: Уйғурлар; Uygur Latin yazısı: Uyghurlar; Basitleştirilmiş Çince: 维吾尔; Geleneksel Çince: 維吾爾; pinyin: Wéiwú'ěr, Çince telaffuz: [wěiǔàɚ])[8][9] veya Uygur Türkleri, Orta ile Doğu Asya'dan kaynaklanan ve kültürel olarak bu bölgelerle bağlı bir Türk azınlık etnik grubudur. Uygurlar Çin'in resmî olarak tanıdığı 55 etnik azınlıktan biridir. Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Uygurların memleketi olarak tanınır.[a] Bununla birlikte, Çin Hükümeti, Uygurları yalnızca çok kültürlü bir ulusa (Zhonghua minzu) ait olan bölgesel bir azınlık olarak tanır ve Uygurların yerli bir halk olduğu yönündeki kavramı reddetmektedir.[10]

Uygurlar
Uyghur man kashkar.jpg
Önemli nüfusa sahip bölgeler
 Çin 10.071.394 (2010)[1]
 Kazakistan 224.713 (2009)[2]
 Kırgızistan 59.367 (2020)[3]
 Özbekistan 19.526 (2000)[4]
 Türkiye 15.000 ile 50.000 arası (2019 tahmini)[5]
 Rusya 3.696 (2010)[6]
 Kanada 1.555 (2016)[7]
Diller
Uygurca
Çince (Standart Çince; Sincan'da Kuzeybatı Guanhua [zh]; Hunan'da Güneybatı Guanhua [en])
Rusça (Orta Asya ve Rusya)
Din
İslam (Sünni)
İlgili etnik gruplar
Karluklar, diğer Türk halkları

Uygurlar geleneksel olarak Tarım Havzası içerisindeki Taklamakan Çölü'nde bulunan bir sürü farklı vaha yerleşiminde yaşarlar. Bu bölge tarihî olarak Çin, Moğollar, Tibetliler ve farklı Türk devletleri dahil olmak üzere birçok farklı medeniyetin yönetimi altında olmuştur. Uygurlar 10. yüzyılda gitgide İslamlaşmaya başlamış, ve 16. yüzyılda Uygurların çoğu İslam dinini benimsemişti. Bu zamandan beri İslam, Uygur kültürü ve kimliğinde önemli bir rol oynamıştır.

Sincan'daki Uygurların yaklaşık %80'inin hâlen Tarım Havzası'nda yaşadığı tahmin edilmektedir.[11] Sincan Uygurlarının geri kalan kısmının çoğu ise tarihî Çungarya bölgesinde bulunan ve günümüz Sincan Uygur ÖB'nin başkenti olan Urumçi şehrinde yaşamaktadır. Çin sınırları içerisinde Sincan'ın dışındaki en büyük Uygur topluluğu Hunan Eyaleti'nin merkez kuzeyindeki Taoyuan İlçesi [en]'nde bulunur (bkz: Changde Uygurları).[12] Orta Asya ülkelerinde, bilhassa Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'da büyük Uygur diaspora toplulukları vardır;[13] Dünya çapındaki birçok diğer ülkede de daha küçük Uygur diaspora topluluklarına rastlanabilir.

20. yüzyılın başlarından bu yana özellikle günümüz Çin sınırları içerisinde yaşayan Uygurlar, kendilerini dinî ve etnik bir çatışmanın merkezinde bulmuşlardır. Uygur halkı resmî olarak Çin Ulusu'nun bir parçası olarak sayılsa da, birçok Uygur fiilen "Doğu Türkistan" diye bir devletin kurulmasını amaçlayan bir bağımsızlık hareketini desteklemektedir. 2015'ten beri bir milyondan fazla Uygurun Sincan yeniden eğitim kamplarında tutulduğu tahmin edilmiştir.[14][15][16][17][18][19][20] Bu kamplar, Genel Sekreter Şi Cinping'in Hükümeti altında kuruldu; kampların ana amacı ise ulusal ideolojiye uyum sağlamaktır.[21] Çin'in Uygurlara yönelik muamelesini eleştirenler, Çin Hükümeti'ni 21. yüzyılda Sincan'da bir Çinlileştirme politikasını yürütmekle suçlar ve bunu Uygurlara yönelik bir kültürel soykırım [en] olarak nitelendirirler.

GörsellerDüzenle

Nüfus dağılımıDüzenle

 
Çin anakarası sınırları içerisindeki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin farklı bölümlerini gösteren bir harita:
  •   Kuzey Sincan (Çince北疆; pinyin: Běijiāng), tarihî Çungarya bölgesini kapsar;
  •   Güney Sincan (Çince南疆; pinyin: Nánjiāng), Tarım Havzası'nı kapsar. Burası Çin'deki Uygur nüfusunun en yoğun olduğu bölgedir ve tarihî olarak bölgedeki Türk halkları tarafından "Altışehir [en]" ismiyle anılırdı.

Çin sınırları içerisindeDüzenle

Eyaletlerine göre Uygur nüfusuDüzenle

2010 yılında yapılmış Çin Ulusal Nüfus Sayımı'na göre, Çin sınırları içerisinde toplam 10.071.394 Uygur vardır; Uygurlar böylece toplam Çin nüfusunun yaklaşık %0,76'ini oluşturur ve Çin'in en büyük beşinci etnik grubunu teşkil ederler.

Aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi, Çin'deki Uygurların neredeyse tümü (%99'dan fazla) Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşar. Çin'in birçok diğer eyaletinde 1.000 kişiyi aşan Uygur nüfusları vardır. Ayrıca Nüfus Sayımı'nın yapıldığı sırada Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nda aktif hizmette bulunan 2.048 Uygur vardı.

2010 Yılı Çin Nüfus Sayımı [zh] verilerince bölgelerine göre Uygur nüfusu
(Nüfus sayımı sırasındaki nüfus)[1]
Sıra Bölge Toplam nüfus Uygurlar
Ülke toplamı (askerler dahil) 1.335.110.869 10.071.394
Ülke toplamı (askerler hariç) 1.332.810.869 10.069.346
1 Sincan 21.815.815 10.001.302
2 Pekin 19.612.368 6.975
3 Hunan 65.700.762 6.716
4 Guangdong 104.320.459 6.438
5 Zhejiang 54.426.891 5.377
6 Şanghay 23.019.196 5.254
7 Şantung 95.792.719 4.635
8 Jiangsu 78.660.941 4.367
9 Henan 94.029.939 3.035
10 Hubei 57.237.727 2.577
11 Tientsin 12.938.693 2.170
12 Siçuan 80.417.528 1.945
13 Kansu 25.575.263 1.937
14 Liaoning 43.746.323 1.917
15 Guangşi 46.023.761 1.795
16 Şensi 37.327.379 1.570
17 Yünnan 45.966.766 1.282
18 Çongçing 28.846.170 1.162
19 Fujian 36.894.217 1.159
20 Jilin 27.452.815 1.127
21 Heilongjiang 38.313.991 884
22 Hebei 71.854.210 864
23 Jiangxi 44.567.797 852
24 Anhui 59.500.468 710
25 Şansi 35.712.101 670
26 İç Moğolistan 24.706.291 658
27 Ningksia 6.301.350 613
28 Guizhou 34.748.556 548
29 Hainan 8.671.485 393
30 Çinghay 5.626.723 209
31 Tibet 3.002.165 205
Askerlik hizmetinde bulunanlar[22] 2.300.000 2.048

Sincan Uygur Özerk BölgesiDüzenle

2010 yılı Nüfus Sayımı verilerine göre Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde 10.001.302 Uygur vardır; yani Uygurlar, Sincan nüfusunun neredeyse %46'sını oluştururlar. Tarım Havzası içerisinde yer alan tarihî Altışehir [en] bölgesi, hem tarih boyunca hem de günümüzde Uygurların en yüksek yoğunlukta yaşadığı bölgedir, ve Sincan Uygurlarının yaklaşık %80'inin hâlen bu bölge yaşadığı tahmin edilmektedir.[11]

Sincan Uygurlarının geri kalan kısmı Kuzey Sincan'da (Çince北疆; pinyin: Běijiāng), yani tarihî Çungarya bölgesinde, yaşar. Buradaki Uygurlar azınlıktadır, ve birçok yerleşimdeki çoğunluğunu Han Çinlileri oluşturur. 2010 yılı Nüfus Sayımı'na göre, Sincan Uygur ÖB başkenti Urumçi'de 387.878 Uygur var; yani Uygurlar, Urumçi nüfusunun %12,46'sını oluştururlar.[23][24]

2002 yılında, Sincan'daki birçok şehrin üzerindeki yönetimi doğrudan üstleyen Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu üyelerinin %6,6'sını (165.000 kişi) Uygurların oluşturduğu tahmin edilmiştir.[25]

Sincan Uygur ÖB haricindeki yerleşimlerDüzenle

Sincan Uygur Özerk Bölgesi haricinde Uygurların nüfusun büyük kısmını oluşturduğu etnik beldeler [zh] de vardır. Bunların hepsi, Güney Merkez Çin'deki Hunan Eyaleti'ndedir, ve burada yaşayan Uygurlar Sincan Uygurlarından kültürel açıdan farklıdır (bkz: Changde Uygurları).

Eyalet İl İlçe Etnik belde [zh]
Hunan Changde Şehri Hanshou İlçesi Maojiatan Hui ve Uygur Beldesi [zh]
Hunan Changde Şehri Dingcheng Semti Xujiaqiao Hui ve Uygur Beldesi [zh]
Hunan Changde Şehri Taoyuan İlçesi Fengshu Uygur ve Hui Beldesi [zh]
Hunan Changde Şehri Taoyuan İlçesi Qinglin Hui ve Uygur Beldesi [zh]

Changde UygurlarıDüzenle

 
Bir dönem Pekin Üniversitesi Başkan Yardımcısı olarak çalışmış Marksist tarihçi Jian Bozan [en] Hunan Uygurlarındandır.[26]

Hunan Eyaleti'ne bağlı Taoyuan İlçesi [en]'nde ve Changde şehrinin diğer yerlerinde yaklaşık 5.000 Uygurun yaşadığı tahmin edilmektedir.[27][28][29][30] Bunlar, "Hala Başı" isimli Turpanlı (o dönemde Karahoca Uygur Krallığı'na ait) bir Uygur önderinin ve kendisiyle Hunan'a beraber gelmiş askerlerin torunlarıdır. 14. yüzyılın ortasında Ming Hanedanı İmparatoru Zhu Yuanzhang, Hala Başı'nın önderliği altındaki Uygur ordusunu Hunan'a gönderip orduyu Miao isyanlarını [en] bastırmaya emretti.[31][32][33] Ming İmparatoru bu Uygurların Hunan'a yerleşmesine izin verdi ve bunlara "Jiǎn" (翦) soy ismini, Hala Başı'na ise "Ulusun Güneyindeki Asayişi Sağlayan Makamın Başkomutanı" (Basitleştirilmiş Çince: 镇国定南大将军; Geleneksel Çince: 鎮國定南大將軍; pinyin: Zhènguó Dìngnán Dàjiàngjūn) unvanını verdi.[34][35]

1982 Nüfus Sayımı sırasında Hunan'da 4.000 Uygurun var olduğu kaydedildi.[36] Hunan Uygurlarının 600 yıl öncesinden günümüze kadar şecereleri var. Seçere kayıtlarının tutulması, Hunan Uygurlarının benimsediği bir Han Çinli geleneğidir. Huiler de Ming İmparatoru tarafından isyan bastırmak için kullanıldı, ve Hunan'daki Uygurlar ile Huilerin arasında evlilikler yer almıştır.[37]

Sincan Uygurlarından farklı olarak, Hunan Uygurları Han Çinlilerin kültürüne büyük oranda asimile olmuş durumda; bu durum, Hunan Uygurlarının kendi dinî inançları ve uygulamalarına dair tutumlarında da yansıtılır. Han isimleri olan Hunan Uygurları anadil olarak Uygurca değil, Çince konuşurlar, bazı dinî bağlamlarda ise Arapça kullanırlar.[37] Changde'deki Uygurların İslam'ı uygulayıp uygulamadığı konusunda bazı anlaşmazlıklar mevcuttur. Bazı akademisyenler, Hunan Uygurlarının Han Çinli kültürüne ve toplumuna asimile olduklarını ve artık İslam'ı uygulamadıklarını ve bir tek şecerelerine bakıldığı zaman Uygur soyundan oldukları anlaşıldığını ifade etmiştir.[38] Çin haber kaynakları ise Hunan Uygurlarının Müslüman olduklarını bildirir.[31] Diğer bir rapor da Hunan Uygurlarının pek dindar olmadıklarını ve domuz eti tükettiklerini belirtir.[39] Yaşlı Uygurlar, özellikle de Changde camilerindeki yaşlılar bunu reddeder ve genç Uygurları İslami geleneklere geri çekmek isterler.[40]

Ayrıca bakınızDüzenle

  Wikimedia Commons'ta Uygurlar ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.

DipnotDüzenle

  1. ^ Bu bağlamda "memleket", "yerli" olmakla eşanlamlı değildir.

KaynakçaDüzenle

AtıflarDüzenle

  1. ^ a b "中华人民共和国国家统计局 >> 第六次人口普查数据". stats.gov.cn. 27 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  2. ^ "Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан" (Rusça). Kazakistan Cumhuriyeti Ulusal Ekonomi Bakanlığı İstatistik Komitesi. 7 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  3. ^ "Milletlerine göre toplam nüfus" (Kırgızca ve Rusça ve İngilizce). Kırgız Cumhuriyeti Ulusal İstatistik Komitesi. Ocak 2020. 21 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  4. ^ "Этнический атлас Узбекистана" [Özbekistan Etnik Atlası] (Rusça). Библиотека Центра Экстремальной Журналистики. 19 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  5. ^ Tiezzi, Shannon (12 Şubat 2019). "Why Is Turkey Breaking Its Silence on China's Uyghurs?" [Türkiye, Çin'in Uygurları Hakkında Neden Sessizliğini Bozuyor?] (İngilizce). The Diplomat [en]. 12 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  6. ^ "Перепись населения России 2010 года" (Rusça). Rusya Federal Devlet İstatistik Servisi [en]. 2012. 1 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  7. ^ "Census Profile, 2016 Census. Ethnic origin population" (İngilizce). Statistics Canada [en]. 17 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  8. ^ Hahn 2006, s. 4.
  9. ^ Drompp 2005, s. 7.
  10. ^ "Full Text of White Paper on History and Development of Xinjiang". en.people.cn. 25 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2019. 
  11. ^ a b Dillon 2004, s. 24
  12. ^ "Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese". People's Daily. 29 Aralık 2000. 16 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  13. ^ "Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations" (PDF). 27 Eylül 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2011. 
  14. ^ George Friedman (19 Kasım 2019). "The Pressure on China". Geopolitical Futures. 1 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2019. 1 in every 10 Uighurs are being detained in "re-education" camps 
  15. ^ Lipes, Joshua (24 Kasım 2019). "Expert Says 1.8 Million Uyghurs, Muslim Minorities Held in Xinjiang's Internment Camps". Radio Free Asia. Erişim tarihi: 28 Kasım 2019. 
  16. ^ "China Uighurs: One million held in political camps, UN told". www.bbc.com. 10 Ağustos 2018. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2018. 
  17. ^ "U.N. says it has credible reports China holds million Uighurs in secret camps". www.reuters.com. 12 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2018. 
  18. ^ "Former inmates of China's Muslim 're-education' camps tell of brainwashing, torture". www.washingtonpost.com. 16 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018. 
  19. ^ "Islamic Leaders Have Nothing to Say About China's Internment Camps for Muslims". foreignpolicy.com. 25 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Temmuz 2018. 
  20. ^ "Inside the re-education camps China is using to brainwash muslims". Business Insider. 18 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2018. 
  21. ^ Ramzy, Austin; Buckley, Chris (16 Kasım 2019). "'Absolutely No Mercy': Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims". The New York Times (İngilizce). ISSN 0362-4331. Erişim tarihi: 16 Kasım 2019. 
  22. ^ "中国人民解放军现役军人的民族构成" [Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nda aktif hizmette bulunan insanların etnik gruplarına göre yapılanması]. 2010 Yılı Çin Nüfus Sayımı [zh] (Çince). Çin Ulusal İstatistik Bürosu [zh]. 2010. 16 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2020. 
  23. ^ Stanley W. Toops (Ağustos 2012). Susan M. Walcott, Corey Johnson (Edl.). Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea (İngilizce). Routledge. ss. 65–66. ISBN 978-1135078751. 
  24. ^ Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Hükümeti Sayım Liderleri Ofisi (Ağustos 2012). 《新疆维吾尔自治区2010年人口普查资料》 (Çince). Çin İstatistik Yayınevi [zh]. ISBN 978-7-5037-6516-2. 
  25. ^ "2002年兵团人口状况". bingtuan.gov.cn (Çince). Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu. 9 Eylül 2004. 29 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2020. 
  26. ^ Daily report: People's Republic of China, Issue 34; Issues 36-41. Distributed by National Technical Information Service. 1979. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  27. ^ stin Jon Rudelson, Justin Ben-Adam Rudelson (1992). Bones in the sand: the struggle to create Uighur nationalist ideologies in Xinjiang, China. Harvard University. s. 30. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  28. ^ Ingvar Svanberg (1988). The Altaic-speakers of China: numbers and distribution. Centre for Mult[i]ethnic Research, Uppsala University, Faculty of Arts. s. 7. ISBN 91-86624-20-2. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  29. ^ Kathryn M. Coughlin (2006). Muslim cultures today: a reference guide. Greenwood Publishing Group. s. 220. ISBN 0-313-32386-0. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  30. ^ Li Jinhui (2 Ağustos 2001). "DNA Match Solves Ancient Mystery". china.org.cn. 
  31. ^ a b "Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese". People's Daily. 29 Aralık 2000. 
  32. ^ Shuai Cai (30 Aralık 2010). "Harmony and happiness in mind the Uighurs living in Taoyuan County". Xinhua News Agency. 
  33. ^ Justin Ben-Adam Rudelson, Justin Jon Rudelson (1997). Oasis identities: Uyghur nationalism along China's Silk Road. Columbia University Press. s. 178. ISBN 0-231-10786-2. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  34. ^ Zhonghua Minguo guo ji guan xi yan jiu suo (2000). Issues & studies, Volume 36, Issues 1-3. Institute of International Relations, Republic of China. s. 184. Erişim tarihi: 26 Dec 2011. According to a local account shared among township residents, Uygur ancestors were called by the emperor to the region to quell Miao rebels during the Ming Dynasty and accepted titles from the emperor who bestowed part of the land as their own. The title "Grand General of South-Pacifying Post of the Nation" S & fa also carries a given Han surname, Jian ( fij ), which currently makes the largest Uygur group in Changde. According to an expert on Changde Uygurs,6 while Jian is a Original from the University of Michigan
  35. ^ 海峽交流基金會 (2000). 遠景季刊, Volume 1, Issues 1-4. 財團法人海峽交流基金會. s. 38. Erişim tarihi: 2 Eylül 2012. 
  36. ^ Zhongguo cai zheng jing ji chu ban she (1988). New China's population. Macmillan. s. 197. ISBN 0-02-905471-0. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  37. ^ a b Shih 2002, s. 133
  38. ^ David Westerlund, Ingvar Svanberg (1999). Islam outside the Arab world. Palgrave Macmillan. s. 197. ISBN 0-312-22691-8. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010. 
  39. ^ Shih 2002, s. 137
  40. ^ Shih 2002, s. 138

LiteratürDüzenle