M2 (İstanbul metrosu)

İstanbul metrosu hattı

M2 (Yenikapı - Hacıosman & Sanayi Mahallesi - Seyrantepe) Metro Hattı, İstanbul'da yer alan metro hatlarından birisidir. Hattın 17 istasyonu olup[note 1], Haliç Metro Köprüsü üzerinde yer alan Haliç Metro İstasyonu haricindeki 16 istasyon yer altında yer almaktadır. Hat, yaklaşık olarak 2,5 dakikada bir sıklıkla çalışır.


M2 (Yenikapı - Hacıosman & Sanayi Mahallesi - Seyrantepe) Metro Hattı
Genel bilgiler
Tip Metro
Sistem İstanbul metrosu
Durum İşletmede
Yenikapı - Hacıosman
Sanayi Mahallesi - Seyrantepe (Şube)

Plan aşamasında
Yenikapı - İncirli
Seyrantepe - Alibeyköy Cep Otogarı (Şube)
Bölge İstanbul, Türkiye
Terminal Yenikapı (Şu an)
İncirli (Gelecekte)
Hacıosman (Şu an)
Seyrantepe (Şu an)
Sarıyer (Gelecekte)
İstasyonlar 16
Sefer sıklığı Yenikapı - Hacıosman: 6 dakikada 1 sefer
Sanayi Mahallesi - Seyrantepe (Mekik): 9 dakikada 1 sefer
Yolculuk süresi 32 dakika[2]
Rotalar M2, M2 Şube
Yolcu kapasitesi 285,000[1]
Tren sayısı 192[2]
Web sitesi M2 Hattı Resmî Sitesi
M2 Hattı İncirli Uzatması Proje Sayfası
M2 Hattı Alibeyköy Uzatması Proje Sayfası
İşletim
Açılış 16 Eylül 2000
Sahibi İstanbul Büyükşehir Belediyesi
İşletmeci(ler) Metro İstanbul
Depo merkezleri Seyrantepe[3]
Teknik
Hat uzunluğu 23,49[2] km (14,60 mi)
Hat açıklığı Standart (1435 mm)
İşletme hızı 80 km/sa (50 mph)
Rota sayısı 2
(Yenikapı - Hacıosman)
(Sanayi Mahallesi - Seyrantepe)
Güzergâh haritası

Sarıyer / IST-Water transport.svg (ŞH Sarıyer)
T5 (Eminönü - Alibeyköy Cep Otogarı) Tramvay Hattı (Alibeyköy Cep Otogarı) / Alibeyköy Cep Otogarı
Büyükdere / IST-Water transport.svg (ŞH Büyükdere)
Çayırbaşı
Çobançeşme
İSKİ Arıtma
Hacıosman
Hamidiye
Darüşşafaka
Kâğıthane Deresi
Atatürk Oto Sanayi - Vodafone
İTÜ - Ayazağa / F5 (İTÜ - İstinye) Füniküler Hattı (İTÜ)
F3 (Seyrantepe - Vadistanbul) Füniküler Hattı (Seyrantepe) / Seyrantepe
Depo
Sanayi Mahallesi
4. Levent
HızRay / M34 (Beylikdüzü - Sabiha Gökçen Havalimanı) Hızlı Metro Hattı (4. Levent)
M6 Bağlantı Tüneli
M6 (Levent - Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü) Metro Hattı (Levent)
Levent
Gayrettepe
M11 (Gayrettepe - İstanbul Havalimanı - Halkalı) Metro Hattı (Gayrettepe)
Metrobüs (ZincirlikuyuMecidiyeköy)
M7 (Kabataş - Esenyurt) Metro Hattı (Mecidiyeköy)
Şişli - Mecidiyeköy
Osmanbey
F1 (Taksim - Kabataş) Füniküler HattıT2 (Taksim - Tünel) Nostaljik Tramvay Hattı (Taksim)
Taksim
F2 (Karaköy - Beyoğlu) Tarihi Tünel Füniküler Hattı (Beyoğlu)
T2 (Taksim - Tünel) Nostaljik Tramvay Hattı (Tünel)
Şişhane - Zemin İstanbul
Tersane Caddesi
Haliç Metro Köprüsü
T5 (Eminönü - Alibeyköy Cep Otogarı) Tramvay Hattı (Küçükpazar)
Ragıp Gümüşpala Caddesi
Vezneciler - Fenertepe Metro Hattı
Vezneciler - İstanbul Üniversitesi
T1 (Bağcılar - Kabataş) Tramvay Hattı (Laleli - İstanbul Üniversitesi)
Gebze yönüne
Marmaray (Halkalı - Gebze) Banliyö TreniM1ᴀ (Yenikapı - Atatürk Havalimanı) Metro HattıM1ʙ (Yenikapı - Halkalı) Metro Hattı (Yenikapı)T6 (Sirkeci - Kazlıçeşme) Tramvay Hattı (Yenikapı)IST-Water transport.svg (İDO Yenikapı)
Yenikapı
Halkalı yönüne
Kocamustafapaşa
Silivrikapı
Zeytinburnu Adliye
Osmaniye
M1ᴀ (Yenikapı - Atatürk Havalimanı) Metro Hattı (Bakırköy - İncirli)M3 (Bakırköy İDO - Kayaşehir Merkez & İkitelli Sanayi - Olimpiyat) Metro HattıM20 (İncirli - TÜYAP) Metro Hattı (İncirli)Metrobüs (İncirli)
Bakırköy - İncirli

Planlanan istasyonlar da kullanıma girdiğinde ana hat İncirli'den Sarıyer'e batı-doğu-güney-kuzey doğrultusunda (ters "L" şeklinde), şube hattı ise Sanayi Mahallesi'den Alibeyköy Cep Otogarı'na doğu-batı doğrultusunda uzanacak ve toplamda 29 istasyona sahip olacaktır.[4]

TarihçeDüzenle

M2 hattının inşasına yönelik ilk somut adım 1992'de atılmıştır. İlk etabı Taksim - 4. Levent arasında yer alan hattın Taksim - Şişli-Mecidiyeköy kesiminin yapım ihalesini 757.882.080.574 TL + KDV bedelle Garanti Koza/Enka/Doğuş ortak girişimi, Şişli - 4. Levent kesiminin yapım ihalesini ise 624.978.682.509 TL + KDV bedelle Tekfen İnşaat A.Ş. kazanmıştır. 11 Eylül 1992'de temeli atılan hattın 12 Haziran 1994'te Taksim - Şişli bağlantısı, 30 Nisan 1995'te ise Şişli - 4. Levent bağlantısı sağlanmıştır. Tünel inşa işleri bittikten sonra elektromekanik işlere geçilmiş ve 20 Mart 1998'de ise tüm ray altı beton dökümleri yapılarak inşa çalışmaları tamamlanmıştır. Metro araçları 11 Ocak 1999'da raya indirilmiş, 25 Mart 1999'da ise hattaki ilk deneme sürüşleri başlatılmıştır. Yolculu ilk seferler ise 16 Eylül 2000'de beş istasyondan oluşan Taksim - Levent[5] arasında başlamış, 1 ay sonra da altıncı istasyon olan 4. Levent hizmete girmiştir.

Hattın ikinci etabı olan 4. Levent - Atatürk Oto Sanayi ve Taksim - Şişhane uzatmalarının yapımı için çıkılan ihaleyi 70.703.249,65 TL + KDV bedelle Garanti Koza ve Alsim-Alarko ortak girişimi kazanmıştır. 18 Ekim 2004'te başlayan inşa süreci 17 Ekim 2008'de tamamlanmış ve hat 31 Ocak 2009'da hizmete girmiştir. Ancak sinyalizasyon sistemi hazır olmadığı için hattın hizmete giren bu kısımları mekik olarak işletmeye alınmıştır. Daha sonra Alstom araçlarının yerini Hyundai Rotem araçları almış, sinyalizasyon sistemi tamamlanmış ve Taksim - Atatürk Oto Sanayi arasında kesintisiz işletmeye geçilmiştir. Ancak Taksim - Şişhane arasında Yenikapı etabı açılana kadar mekik işletmeye devam edilmiştir.

Hat kuzey yönünde 2010'da Darüşşafaka'ya, 2011'de de Hacıosman'a uzatılmıştır. Güney yönündeki uzatma çalışmaları çerçevesinde 15 Şubat 2014'te Haliç Metro Köprüsü'nün tamamlanmasıyla birlikte hat, Yenikapı'ya kadar uzatılmıştır.[6] Yenikapı - Hacıosman arasında kesintisiz hizmet vermeye başlanan hatta 16 Mart 2014'te Vezneciler - İstanbul Üniversitesi istasyonu da hizmete girmiştir.[5][6]

Ayrıca ilk başta sadece hattın depo sahası ve kumanda merkezi olması planlanan Seyrantepe'de, hem bölgedeki polis lojmanlarına hem de Nef Stadyumu'na hizmet vermesi için depo sahasının içinde bir istasyon inşa edilmiş ve Sanayi Mahallesi - Seyrantepe arasındaki şube hattı 2010'da hizmete girmiştir. 2022 yılında yapılan makas düzenlemesiyle maç günleri Yenikapı - Seyrantepe arasında aktarmasız sefer yapılabilmekte ve Sanayi Mahallesi'nde aktarma yapmaya gerek kalmamaktadır.

2018 yılında hat için yeni araç alımı Hyundai Rotem'den yapılmıştır. Eski Alstom araçlarından 3'ü 4'lü vagon olarak M6 hattı'nda, 29'u ise 4'lü vagon olarak mevcut hatta -sadece ihtiyaç halinde- hizmet vermektedir.

Gelecekte ana hattın kuzeyde Sarıyer'e ve batıda İncirli'ye, şube hattının ise batıda Alibeyköy Cep Otogarı'na uzatılması planlanmaktadır. Hattın batıda TÜYAP'a uzatılmasına karar verilmişse de bu güzergâhın çok uzun olması sebebiyle oluşacak işletim zorluğu dolayısıyla bu fikirden vazgeçilmiş ve İncirli - TÜYAP arası M20 hattına devredilmiştir. Ancak hattın inşası bittikten sonra, işletmenin nasıl olacağı henüz belirsizdir.[kaynak belirtilmeli]

İstasyonlarDüzenle

Ana hatDüzenle

Sıra İstasyon İlçe Aktarma Tür Notlar
1 İncirli Bakırköy   (Bakırköy - İncirli)  İncirli - Söğütlüçeşme Metro Hattı (İncirli)  (İncirli) Yer altı Bakırköy Adalet Sarayı
---
  İncirli Metrobüs İstasyonu'na yaklaşık 250 metre yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı vardır.
2 Osmaniye
3 Zeytinburnu Adliye Zeytinburnu Zeytinburnu Meydanı
4 Silivrikapı Fatih
5 Kocamustafapaşa İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi[7]
↑↑ 2029 Sonrası İnşa Edilmesi Planlanan ↑↑
6 Yenikapı Fatih     (Yenikapı)  (Yenikapı)  (İDO Yenikapı) Yer altı Yenikapı Meydanı・Mimar Dr. Kadir Topbaş Gösteri ve Sanat Merkezi・Yenikapı İETT Peronları
---
  Aksaray Tramvay İstasyonu'na yaklaşık 750 metre yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı yoktur.
7 Vezneciler - İstanbul Üniversitesi   (Laleli - İstanbul Üniversitesi)Vezneciler - Fenertepe Metro Hattı İstanbul Üniversitesi Laleli ve Vezneciler Yerleşkeleri・Şehzadebaşı CamiiSüleymaniye Camii・Vezneciler İETT Peronları
Haliç Metro Köprüsü
8 Haliç   (Küçükpazar) Köprü Atatürk (Unkapanı) KöprüsüHaliç Metro KöprüsüSokullu Mehmet Paşa Camii
---
Unkapanı girişinden ücretsiz EC1 nolu otobüslere binilerek   Cibali Tramvay İstasyonu'na ulaşmak mümkündür.
Haliç Metro Köprüsü
9 Şişhane - Zemin İstanbul Beyoğlu   (Beyoğlu)  (Tünel) Yer altı İstiklal CaddesiZemin İstanbulGalata KulesiKasımpaşa
10 Taksim    (Taksim) Taksim MeydanıTaksim CamiiTaksim Gezi ParkıAtatürk Kültür Merkeziİstiklal Caddesi・Taksim İETT Peronları
---
  Taşkışla Teleferik İstasyonu'na yaklaşık 1 km. yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı yoktur.
11 Osmanbey Şişli PangaltıNişantaşıDolapdereBomontiKurtuluşFeriköy
---
  Maçka Teleferik İstasyonu'na yaklaşık 1 km. yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı yoktur.
12 Şişli - Mecidiyeköy   (Mecidiyeköy)  (Mecidiyeköy) Cevahir AVMProfilo AVMTrump TowersŞişli CamiiMecidiyeköy Meydanı・Mecidiyeköy & Şişli İETT Peronları
---
  Mecidiyeköy Metrobüs İstasyonu'na yaklaşık 500 metre yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı vardır.
13 Gayrettepe   (Gayrettepe)  (Zincirlikuyu) Zorlu CenterAstoria AVMTorun Tower・Zincirlikuyu İETT Peronları
---
  Zincirlikuyu Metrobüs İstasyonu'na yaklaşık 500 metre yürüme mesafesi olup, istasyonlar arasında aktarma imkânı vardır.
14 Levent Beşiktaş & Şişli   (Levent) MetrocityKanyonÖzdilekParkLevent Camiiİş Kuleleri
15 4. Levent Kâğıthane & Beşiktaş   (4. Levent) Istanbul SapphireYeni LeventQNB Finansbank Kristal Kule・4. Levent Metro İETT Peronları
16 Sanayi Mahallesi Sarıyer Peron değiştirerek Seyrantepe'ye ulaşmak mümkündür.
17 İTÜ - Ayazağa   (İTÜ)İTÜ-Ayazağa - Kâğıthane Metro Hattı İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Ayazağa YerleşkesiMaslak
18 Atatürk Oto Sanayi - Vodafone Atatürk Oto Sanayi Sitesi
19 Darüşşafaka DarüşşafakaAtatürk Kent Ormanı (Güney girişi)・Acıbadem Maslak Hastanesi
20 Hacıosman Atatürk Kent Ormanı (Kuzey girişi)・Hacıosman Metro İETT Peronları
↓↓ 2029 Sonrası İnşa Edilmesi Planlanan ↓↓
21 Çayırbaşı Sarıyer Yer altı
22 Büyükdere Büyükdere İskelesi
23 Sarıyer Sarıyer İskelesi

Şube hattıDüzenle

İlk inşaat sırasında Seyrantepe'de sadece depo ve işletme merkezi olması planlanırken sonrasında hem bölgeye hem de Nef Stadyumu'na hizmet etmesi için istasyon biçiminde inşaatı yapılmıştır. Makas bölgesinin sınırlı olması sebebiyle sadece Sanayi Mahallesi'ne kadar işletme yapılabilmekteydi. Maç günlerinde Seyrantepe - Yenikapı arasında kesintisiz işletme yapılabilmesi için düzenlemelerin yapılması ile birlikte[8] maç günleri Seyrantepe - Yenikapı arasında da kesintisiz seferler yapılmaya başlanmıştır.[9]

Sıra İstasyon İlçe Aktarma Tür Notlar
1 Sanayi Mahallesi Sarıyer Yer altı Peron değiştirerek Yenikapı veya Hacıosman'a ulaşmak mümkündür.
2 Seyrantepe   (Seyrantepe)İTÜ/Ayazağa - Kağıthane Metro Hattı (Stadyum) Nef Stadyumu・Polis Lojmanları
---
Maç günleri bir peron Sanayi Mahallesi'ne diğer perondan da Yenikapı yönüne sefer yapılır.
↓↓ 2029 Sonrası İnşa Edilmesi Planlanan ↓↓
3 Hamidiye Kâğıthane Yer altı
4 İSKİ Arıtma İSKİ Merkez Binası・AKOM Merkez Binası
5 Çobançeşme Eyüpsultan
6 Alibeyköy Cep Otogarı   (Alibeyköy Cep Otogarı) Viyadük Alibeyköy Cep Otogarı5. Levent


AktarmalarDüzenle

M2 hattı İstanbul'un önemli finans, eğlence, iş ve kültür merkezleri boyunca uzanmaktadır.

 
Araç içinden bir görüntü. (2009 Rotem)

İstasyon yapılarıDüzenle

 
M2 hattına ait araç içi istasyon paneli (2018 Rotem)

M2 hattı yerin 15 ilâ 45 metre derinliğinde yer almaktadır. 16 istasyonunun hizmet verdiği hatta peron boyları 180 metredir. Hatta işleyen araçlar üçüncü raydan 750 voltluk doğru akım alarak çalışmaktadır. Elektrik kesintisi olasılığına karşı acil durumda kullanılmak üzere hazırda bekletilen ve 3 saat süresince elektrik sağlayabilecek dizel jeneratör üniteleri bulunmaktadır. Bunların da arıza yapması olasılığına önlem olarak ve istasyon içi aydınlatma sistemlerinin kesintiler sırasında sürdürülmesini sağlamak amacıyla da kesintisiz güç kaynakları kullanılmaktadır. Hatta kullanılan raylar, standart hat açıklığı (1435 mm) ölçüsündedir ve S49 kalite ray çeliğinden yapılmıştır. Araçların sarsıntıyı en az düzeyde hissettirmesi için raylar ve traversler elastik yataklar üstüne döşenmiştir. Ray altlarının düzgünleştirilmesi için, raylar altına 43.000 m³ beton dökülmüştür. Hat, 90 saniye sıklıkta bir araç kalkabilecek kapasitede tasarlanmıştır. Hatta günde tek yönde 225 sefer yapılmaktadır. Hatta kullanılan araçlar ise 3,05 metre genişliğinde, 21,6 metre uzunluğundadır. Taksim - 4. Levent arasında işleyen araçların içi turkuaz renk ağırlıkta tasarlanmıştır. Bunlar, dönemin değerleriyle 45.000.000 $'a Alstom firmasından satın alınmıştır. Hattın kaba inşaatının ve elektromekanik işlerinin bitirilmesinin ardından iç tasarımına geçilmiş ve bu kapsamda yalnızca Taksim - 4. Levent arasında 30.000 m² zemin graniti, 25.000 m² metal duvar kaplaması, 10.000 m² duvar seramiği ve mozaik ile 35.000 m² metal asma tavan kullanılmıştır. Her bir istasyonda farklı renk teması uygulamasına gidilmiş, tüm hatta 100.000 m² alan boyanarak 10.000 metre uzunluğunda drenaj borusu döşenmiştir.[5]

Taksim - 4. Levent, Şişhane - Taksim ve 4. Levent - Hacıosman uzatmaları eklenince 92 araçlık bir ihale yapılmış ve ihaleyi 126.034.515 $'a Hyundai-Rotem şirketi kazanmıştır. Vagonlarda vagonlar arası geçiş imkânı, otomatik sürüş bilgisayarı, elektronik yolcu bilgilendirme ve reklam panoları vardır.[10]

İstasyon özellikleriDüzenle

İstasyonlar   İstasyon tipi Yürüyen merdiven
(Cadde seviyesi - Turnike katı)
Yürüyen merdiven
(Tunike katı - Peron)
Asansör
(Cadde seviyesi - Turnike katı)
Asansör
(Tunike katı - Peron)
Yürüyen bant Çıkış sayısı
Yenikapı   Aç-Kapa + Tünel 8 8 2 2   4
Vezneciler   11 8 8 2   2
Haliç   Köprü 4   2 4   4
Şişhane   Aç-Kapa + Tünel 22 8 6 2 2 5
Taksim   22 8 4 2 6 3
Osmanbey   7 8 1 1   6
Şişli - Mecidiyeköy   7 8 1 1   4
Gayrettepe   10 4 2 1   2
Levent   16 4 1 1   4
4. Levent   12 8 4 2   4
Sanayi Mahallesi   6 20 1 3   2
Seyrantepe   7 7 3 2   3
İTÜ - Ayazağa   8 8 2 1   3
Atatürk Oto Sanayi - Vodafone   6 8 1 1   3
Darüşşafaka   10 16 3 1 2 3
Hacıosman   16 16 4 1   3

İstasyon uzaklıklarıDüzenle

İstasyonların platform ortası baz alınarak ölçüm yapılmıştır.

Sıra İstasyon İstasyonlar arası uzaklık İlk istasyona olan uzaklık
1 Yenikapı 0+00 km Başlangıç
2 Vezneciler - İstanbul Üniversitesi 1+16 km 1+16 km
3 Haliç 1+33 km 2+49 km
4 Şişhane - Zemin İstanbul 0+82 km 3+31 km
5 Taksim 1+56 km 4+87 km
6 Osmanbey 1+65 km 6+52 km
7 Şişli - Mecidiyeköy 1+54 km 8+06 km
8 Gayrettepe 1+66 km 9+72 km
9 Levent 1+10 km 10+82 km
10 4. Levent 1+51 km 12+23 km
11 Sanayi Mahallesi 0+94 km 13+27 km
12 İTÜ - Ayazağa 2+25 km 15+52 km
13 Atatürk Oto Sanayi - Vodafone 1+33 km 16+85 km
14 Darüşşafaka 1+27 km 18+12 km
15 Hacıosman 1+34 km 19+46 km
M2 Şube (Sanayi Mahallesi - Seyrantepe) Metro Hattı
12 Seyrantepe 1+45 km 14+72 km

İstasyonlardaki çinilerDüzenle

İstanbul metrosunun istasyonları, o istasyonun tarihi özelliklerine uygun olarak tasarlanmış İznik çinileri ile süslenmiştir. İstasyonlarda İznik çinilerini kullanma fikri metronun inşaatı sürerken İznik Vakfı tarafından İstanbul Belediyesine sunulmuş ve kabul edilmiştir[11]. İstasyonlardaki çini panolarda betimlenen konular şunlardır:

İşletme BilgileriDüzenle

  • İşletici: Metro İstanbul
  • Sahibi: İstanbul Büyükşehir Belediyesi
  • Hat Uzunluğu: 23,5km
  • Hat Açıklığı: 1,435mm
  • Sefer Süresi: Anahat 32dk Şube hat 4dk
  • Sefer Sıklığı: Anahat 5dk, Şube hat 9dk
  • İstasyon Sayısı: 16
  • Güç Enerjisi: 3. Ray enersisi
  • Vagon Sayısı: 192 Adet
  • Araç Dizilimi: 4 ve 4+4
  • Yolcu Sayısı: Tek yönde 235.000 kişi
  • Depo Sahası/Kumanda Merkezi: Seyrantepe

Güzergâh ŞemasıDüzenle

GörsellerDüzenle

Ayrıca bakınızDüzenle

Dış bağlantılarDüzenle

NotlarDüzenle

  1. ^ Seyrantepe Metro İstasyonu şube hattında yer almaktadır.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 6 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2015. 
  2. ^ a b c Genel Tanıtım Kataloğu (PDF). Metro İstanbul. 2021. s. 21. 1 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 3 Şubat 2022. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 8 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2011. 
  4. ^ "İstanbul Raylı Sistemler 2029 Sonrası Vizyonu". 16 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2021. 
  5. ^ a b c "Arşivlenmiş kopya". 26 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2009. 
  6. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 23 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2014. 
  7. ^ İstanbul'daki hastaneler listesi
  8. ^ "Galatasaray Spor Kulübü Başkanı Burak Elmas'tan Metro İstanbul'a ziyaret". 22 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2021. 
  9. ^ "Metro İstanbul Tweeti". Twitter. 18 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2022. 
  10. ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2012. 
  11. ^ "İstanbul Metrosunun Paha Biçilemeyen Çinileri, Seramik Türkiye Dergisi, Sayı 10, Temmuz-Ağustos 2005" (PDF). 5 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2012.