İstanbul'da toplu taşıma

Toplu taşıma ağı

İstanbul'da toplu taşıma, 5461 kilometrekarelik bir alana yayılan ilin, 14 milyondan fazla nüfusuna toplu taşıma hizmeti veren sistemlerdir. İldeki toplu taşıma işlemleri özel şirketlere ve kamuya ait otobüs ve metrobüs ağları, raylı sistemler, teleferik ağları ve deniz araçlarıyla gerçekleştirilmektedir.

İldeki raylı sistemler ile metrobüs ağlarını gösteren harita.
İstanbul'da bir kavşak
1920'de İstanbul'daki tramvay hatları
1967'de İstanbul'da bir İETT otobüsü

Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olarak İstanbul'da, Avrupa Yakasında büyük bir tramvay şebekesi vardı. İlk olarak atlı tramvay olarak başlayan hatlar zamanla yerini elektrikli tramvayla değiştirdi ve İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmesi (İETT) kuruldu.

Raylı sistemlerDüzenle

TramvayDüzenle

İstanbul kent içi ulaşımı 1869 yılında Dersaadet Tramvay Şirketi'nin kurulması ve Tünel Tesisleri'nin inşasıyla başlar. 1871 yılında şirket atlı tramvay olarak dört hatta taşımacılığa başladı. Bu hatlar Azapkapı - Galata, Aksaray - Yedikule, Aksaray - Topkapı ve Eminönü - Aksaray idi ve ilk sene 4,5 milyon kişi taşındı. Daha sonraki yıllarda yeni hatlar eklenmiştir. Bu hatlarda 430 at, 45 tramvay arabası 1 metre hat genişliği olan demiryolunda çalışmaktaydı. 1912 yılında atlı tramvay bir yıl süreyle çalışmasına ara verdi, çünkü Savunma Bakanlığı, Balkan Savaşı sırasında tüm atları cepheye gönderdi. Tramvay ağı 2 Şubat 1914 tarihinde katenersiz tel ile elektrikli hale getirildi. 8 Haziran 1928 tarihinde Anadolu Yakasındaki ilk tramvay hattı Üsküdar ile Kısıklı arasında çalışmaya başladı. 1950'lere gelindiğinde, tramvay hatlarının uzunluğu 130 km'ye ulaşmıştı. 1956 yılında 56 hatta 270 tren ve 108 milyon yolcu ile zirve yıllarını yaşadı. 27 Mayıs İhtilali sonrası şehirdeki tramvay hizmeti kapanmaya başladı. Hatlar sökülerek yerine o günün şartlarında daha hızlı ve seri hareket edebilen motorlu taşıtların ilerleyebileceği yollar inşa edildi. Eski tramvaylar 12 Ağustos 1961 yılına kadar kentin Avrupa Yakasında ve 14 Kasım 1966 yılına kadar ise Anadolu Yakasında hizmet vermeye devam etti.

13 Haziran 1992'de Aksaray - Beyazıt-Kapalıçarşı arasında hizmete giren T1 (Bağcılar - Kabataş) Tramvay Hattı, modern anlamda İstanbul'da hizmete giren ilk tramvay hattıdır. Günümüzde Metro İstanbul tarafından işletilen 5 (T1, T2, T3, T4, T5) tramvay hattı bulunmaktadır.

Mevcut tramvay hatları
Ad Başlangıç istasyonları Açılış Son genişletme İstasyon sayısı Uzunluk (km)
BağcılarKabataş 13 Haziran 1992 3 Şubat 2011 31 19,3 km
TaksimŞişhane/Tünel 29 Aralık 1990 29 Aralık 1990 5 1,64 km
KadıköyModa CaddesiKadıköy 11 Kasım 2003 11 Kasım 2003 10 2,6 km
TopkapıMescid-i Selam 17 Eylül 2007 18 Mart 2009 22 15,3 km
CibaliAlibeyköy Cep Otogarı 1 Ocak 2021 1 Ocak 2021 12 9 km

İnşaatı devam eden tramvay hatlarıDüzenle

Ad Başlangıç istasyonları İstasyon sayısı Uzunluk (km) Durum
EminönüCibali 2 1,30 km[1] Hattın 1. etabı olan CibaliAlibeyköy Cep Otogarı açıldı.

FünikülerDüzenle

 
1874'te hizmete başlayan Tünel'in bir istasyonu

Tünel, Londra metrosundan sonra Avrupa'nın ikinci, Cobble Hill Tunnel (Atlantic Avenue Tunnel)'den sonra da dünyanın üçüncü en eski metrosudur. Kablolu asansör sistemine benzer olan füniküler hattının inşaatına 30 Temmuz 1871'de başlanmış ve hat, 5 Aralık 1874'te yük ve hayvan taşımacılığı amacıyla hizmete girmiş, test çalışmaları tamamlandıktan sonra, 17 Ocak 1875'te halkın kullanımına açılmıştır. Hat, 573 metre uzunluğunda olup, arasında 60 metre yükseklik farkı bulunan Karaköy ile Beyoğlu'nu birbirine bağlamaktadır. Hat, halen hizmete devam etmektedir.

2006 Yılında hizmete giren F1 (Taksim - Kabataş) Füniküler Hattı, M2 (Yenikapı - Hacıosman) Metro Hattı ve Kabataş'taki vapur iskeleleri ile T1 (Bağcılar - Kabataş) Tramvay Hattını birbirine bağlamaktadır. Tıpkı tünel gibi durağı olmayan sistemde günde 195 sefer yapılarak 30.000 yolcu taşınır.[2]

Mevcut füniküler hatları
Ad Başlangıç istasyonları Açılış Son genişletme İstasyon sayısı Uzunluk (km)
TaksimKabataş 29 Haziran 2006 29 Haziran 2006 2 640 m
KaraköyBeyoğlu 17 Ocak 1875 17 Ocak 1875 2 573 m
SeyrantepeVadistanbul 29 Ekim 2017 29 Ekim 2017 2 750 m
İnşaatı devam eden füniküler hatları
Ad Başlangıç istasyonları Uzunluk (km) İstasyon sayısı Durum
Rumeli HisarüstüAşiyan 850 m 2 İnşa aşamasında

BanliyöDüzenle

1872 yılında şehrin Avrupa Yakasında Sirkeci - Hadımköy ve 1873 yılında Anadolu Yakasında Haydarpaşa - İzmit arasında tren ile toplu taşımacılık yapılmaya başlanmıştır.

MarmarayDüzenle

Marmaray, temelleri 2004 yılında atılan ve inşası 2019 yılında tamamlanmış, Avrupa ve Asya yakasını İstanbul Boğazı'nın altından birleştiren banliyö hattıdır. Marmaray hattı yaklaşık olarak 76,3 km uzunluğundadır. İki hat şeklinde olan eski banliyö hatları İstanbul Boğazı'nın altından Marmaray Tüneli ile birleştirilmiştir. Marmaray, TCDD Taşımacılık tarafından işletilmektedir.

MetroDüzenle

Mevcut metro hatları
Ad Başlangıç istasyonları Açılış Son genişletme İstasyon sayısı Uzunluk (km)
YenikapıAtatürk Havalimanı 3 Eylül 1989 9 Kasım 2014 18 20,7 km
YenikapıKirazlı 14 Haziran 2013 9 Kasım 2014 13 13,1 km
YenikapıHacıosman 16 Eylül 2000 16 Mart 2014 15 21,8 km
Sanayi MahallesiSeyrantepe 11 Kasım 2010 11 Kasım 2010 2 1,7 km
KirazlıMetroKent/Başakşehir 14 Haziran 2013 14 Haziran 2013 9 11 km
İkitelli SanayiOlimpiyat 22 Kasım 2013 22 Kasım 2013 3 5.9 km
KadıköyTavşantepe 17 Ağustos 2012 10 Ekim 2016 19 26,2 km
ÜsküdarÇekmeköy 15 Aralık 2017 21 Ekim 2018 16 20 km
LeventBoğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü 19 Haziran 2015 19 Haziran 2015 4 3,3 km
MecidiyeköyMahmutbey 28 Ekim 2020 28 Ekim 2020 15 18 km
İnşaatı devam eden metro hatları
Ad Başlangıç istasyonları İstasyon sayısı Uzunluk (km) Durum
Kirazlı ↔ Halkalı 9 9,7 km[3][4] Finansman sorunu çözüldü. Hattın 2023-2024 yılları arasında tamamlanması bekleniyor.
Bakırköy İDO ↔ Kirazlı 7 9 km[3][5] Ulaştırma Bakanlığı tarafından finanse edilmektedir. 2023'te açılması planlanıyor.
MetroKent/Başakşehir ↔ Kayaşehir Merkez 4 6,2 km[3][4] Ulaştırma Bakanlığı tarafından finanse edilmektedir. 2023'de açılması planlanıyor.
Tavşantepe ↔ Sabiha Gökçen Havalimanı 4 7,4 km[3] 2021'de açılması planlanıyor
Tavşantepe ↔ İçmeler/Tuzla Belediyesi[3] 6 7,9 km[3] 2023'te açılması planlanıyor
Çekmeköy ↔ Sultanbeyli[6] 8 10,9 km[3] Kısmi olarak 2023'te açılması planlanıyor
Kabataş ↔ Mecidiyeköy 4 6,5 km[3] 2022'de açılması planlanıyor. Beşiktaş Metro İstasyonu arkeolojik kazılar sebebiyle gecikmeli olarak açılacaktır.
Mahmutbey ↔ Esenyurt 9 18,5 km[3] Finansman sorunu çözüldü. Hattın 2023-2024 yılları arasında tamamlanması bekleniyor. Güzergahı revize ediliyor.
Bostancı ↔ Parseller 13 14,3 km[3] 2022'de açılması planlanıyor.
Ataköy ↔ İkitelli Sanayi 12 13,4 km[3] Kısmi olarak Nisan 2021'de açılması planlanıyor
Pendik Çarşı ↔ Sabiha Gökçen Havalimanı 6 9,1 km[3] Proje askıda.
Gayrettepe ↔ İstanbul Havalimanı 9 37,2 km[3] Ulaştırma Bakanlığı tarafından finanse edilmektedir. Nisan 2021'de "Havalimanı - Kâğıthane" etabının, Ağustos 2021'de ise "Kâğıthane - Gayrettepe" etabının açılması planlanmaktadır.
Halkalı ↔ İstanbul Havalimanı 6 32 km[3] Ulaştırma Bakanlığı tarafından finanse edilmektedir. 2023'te açılması planlanmaktadır.
60. Yıl Parkı ↔ Kâzım Karabekir 11 13 km[3] 2023'de açılması planlanıyor.
Yenidoğan ↔ Emek ↔ Site 6 6,9 km[3] Revize edilecek.

HavarayDüzenle

Planlanan havaray hatlarıDüzenle

Lastik tekerlekli araçlarDüzenle

 
O3057 numaralı İETT otobüsü
 
Eski İETT İkarus otobüsü

İETTDüzenle

İstanbul'da otobüsle toplu ulaşım Beyazıt-Karaköy arasında dört adet Renault-Scania otobüsü ile 1926 yılında başladı. İETT filosu 1942 yılında 9, 1955 yılında 16 ve 1960 yılında 525 otobüse çıkmıştır.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı olarak İstanbul'da toplu taşıma hizmeti veren İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmeleri (İETT), İstanbul'da otobüsle toplu ulaşıma Beyazıt-Karaköy arasında dört adet Renault-Scania otobüsü ile 1926 yılında başladı. İETT filosu 1942 yılında 9, 1955 yılında 16 ve 1960 yılında 525 otobüse çıkmıştır.

İETT, otobüs, tramvay ve tünel işletmeciliğinin yanında Özel Halk Otobüsleri ve İstanbul Ulaşım A.Ş.’nin yönetim, yürütüm ve denetiminden sorumludur. İETT ayrıca İstanbul'daki raylı sistemlerin (Metro, Hafif Metro) bir bölümünün yapımını (Eminönü - Kabataş, Sultançiftliği - Edirnekapı, Edirnekapı - Topkapı, Otogar - Başakşehir) üstlenmiştir.

MetrobüsDüzenle

 
Mecidiyeköy Metrobüs Durağı

TroleybüsDüzenle

İstanbul'a her iki yakada hizmet veren tramvayların 1960'larda kaldırılmasının akabinde; otobüslere oranla daha ekonomik olması da göz önüne alınarak troleybüs sisteminin kurulmasına karar verilir. Güç beslenmesi çift havai elektrik hattından sağlanan Troleybüsler için ilk hat Topkapı-Emönönü arasında döşenir. İtalyan Ansaldo San Giorgia firmasına 1956-57 yıllarında sipariş edilen Troleybüsler 27 mayıs 1961’de hizmete girer. Toplam uzunluğu 45 km. olan şebeke, 6 kuvvet merkezi ve 100 troleybüslük işletmenin maliyeti o günün rakamıyla 70 milyon TL'yi bulur. Şişli ve Topkapı garajlarına bağlı olarak hizmet veren ve kapı numaraları birden yüze kadar sıralanan araçlara 1968 yılında tamamen İETT işçilerinin üretimi olan ‘Tosun’ da katılınca araç sayısı 101 olur.

Elektrik kesintileri yüzünden sık sık yollarda kalan ve seferleri aksayan troleybüsler, trafiği engellediği gerekçesiyle 16 Temmuz 1984'te işletmeden kaldırıldı ve araçlar İzmir Belediyesi’ne bağlı ESHOT Genel Müdürlüğü’ne satıldı.

Deniz yoluDüzenle

 
Emin Kul vapuru
 
İDO'ya ait deniz otobüsü

Şehirde 1837 yılında tarifeli deniz toplu taşımacılığı yapılmaya başlanmıştır.

Türkiye'de kullanılan ilk feribot Suhulet'tir. Feribotlar ayrıca demiryolu taşıtlarının taşınması için de kullanılmaktadır.

COVID-19 pandemisi sebebi ile deniz yolu vasıtası ile yapılan (yük taşımacılığı hariç) seferler bir süre iptal edilmiştir.[7] Deniz hatları Haziran 2020'de yeniden faaliyet göstermeye başlamıştır.[8][9]

Şehir HatlarıDüzenle

Şehir Hatları, 1851'den beri İstanbul'da deniz yolu ile taşımacılık alanında faaliyette bulunan kamu kuruluşudur.

Arabalı vapurDüzenle

İstinye - Çubuklu arabalı vapur hattı

İstanbul Deniz OtobüsleriDüzenle

İstanbul Deniz Otobüsleri, 25 deniz otobüsü, 10 hızlı feribot ve 18 arabalı vapur ile deniz yolu ile taşımacılığı yapan özel şirket.

Hızlı feribotDüzenle

Arabalı vapurDüzenle

Bursa Deniz OtobüsleriDüzenle

TeleferikDüzenle

Ad Açılış Son genişletme İstasyon sayısı Uzunluk (km) Başlangıç istasyonları
11 Nisan 1993 11 Nisan 1993 2 347 m MaçkaTaşkışla
30 Kasım 2005 30 Kasım 2005 2 384 m EyüpPiyet Loti

Kara, demir ve deniz yolları kullanım oranlarıDüzenle

İETT'ye göre Kara, Demir ve Deniz yolları kullanım oranları şu şekildedir:[10]Günlük yolculukların ulaşım türlerine göre dağılımı

İşletme Filo % Yolculuk/gün %
KARA YOLU
Metrobüs 334 0,02 715.000 5,28
İETT 2.279 0,12 1.324.837 9,79
Özel Halk Otobüsleri 2.107 0,11 1.475.274 10,90
İstanbul Ulaşım A.Ş. 240 0,01 106.797 0,79
Dolmuş/Minibüs 6.361 0,34 1.850.000 13,67
Dolmuş Taksi 572 0,03 110.000 0,81
Servisler 30.159 1,60 1.950.000 14,41
Taksi 17.395 0,92 1.100.000 8,13
Özel Otomobil 1.821.694 96,79 3.182.534 23,52
DEMİRYOLU
TCDD Taşımacılık Banliyö Treni 58 0,003 144.801 1,07
Hafif Metro 80 0,004 289.47 2,14
Metro 124 0,007 268.659 1,99
Cadde Tramvayı 155 0,008 587.448 4,34
T2 (Taksim - Tünel) Nostaljik Tramvay Hattı 4 0,0002 5.000 0,04
T3 (Kadıköy - Moda) Nostaljik Ring Tramvay Hattı 8 0,0004 3.224 0,02
F2 (Karaköy - Beyoğlu) Tarihi Tünel Füniküler Hattı 2 0,0001 14.000 0,10
F1 (Taksim - Kabataş) Füniküler Hattı 4 0,0002 54.808 0,41
Teleferik 8 0,0004 9.039 0,07
DENİZ YOLU
Şehir Hatları 34 0,002 146.798 1,08
İDO 54 0,003 94.806 0,70
Deniz Motorları 393 0,02 100.250 0,74
Toplam 1.882.065 100 13.532.745 100

Günlük yolculukların taşıma sistemine göre kamu/özel dağılımı

Sistem Özel Kamu Toplam
Karayolu 72,23 15,07 87,3
Raylı sistemler 0,00 10,17 10,17
Deniz yolu 1,44 1,08 2,53
Toplam 73,67 26,33 100

COVID-19 pandemisi sebebi ile alınan önlemlerDüzenle

  • İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından işletilen toplu taşıma sistemlerinde yüz maskesi kullanılması zorunlu hale getirilmiştir.[11]
  • Sağlık çalışanları, toplu taşıma hizmetlerini ücretsiz kullanabilmektedir.[12]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "T5 Eminönü-Cibali Tramvay Hattı". www.metro.istanbul. 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2021. 
  2. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2012. 
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p https://istanbulunmetrosu.ibb.gov.tr/Home/rayliSistemler?Lang=tr-TR
  4. ^ a b http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/AvrupaYakasiRayliSistemlerMD/Documents/2016/avrupa_yakasi_rs3c.pdf
  5. ^ http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/AvrupaYakasiRayliSistemlerMD/Documents/2016/avrupa_yakasi_rs3b.pdf
  6. ^ "İstanbul'un Anadolu Yakası'na yeni metro hattı". www.hurriyet.com.tr. 16 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Tem 2020. 
  7. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; :1 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; sozcu.com.tr isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  9. ^ "Deniz ulaşımında normalleşme tedbirleri". İhlas Haber Ajansı. 22 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2020. 
  10. ^ İstanbul'da Toplu Taşıma
  11. ^ https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/ibbden-uyari-maskesi-olmayanlar-alinmayacak-5724072/
  12. ^ https://www.metro.istanbul/Dosyalar/bilgilendirme/MetroIstanbul-koronavirus-onlemler-TR.pdf

Dış bağlantılarDüzenle