Ehl-i Hak

çoğunlukla İran’da yaygın olan, heterodoks bir Şiî inanışı
(Yaresan sayfasından yönlendirildi)

Ehl-i Hakk (Farsça: اهل حق / يارسان), Türkçe: Ehl-i Hakk / Yâresân Alevîliği; Çoğunlukla Batı İran’da ve Kuzey Irak'ta yaygın olan, Şiî-Batınî, yani ortadoğu'daki Türkmen Alevîliğin Bektaşî Tarikatına bağlı olan, ancak farklı Tarikat olan bir Alevî Türkmen ocağıdır. Anadolu'daki Alevî-Türkmen aşiretler ve Alevî ocak mensupları soyağaç belge kayıtlarına göre İmam Musa el-Kâzım soyundan gelen ve Hacı Bektaş-ı Veli'nin Halifelerinden olan "Sultan Sahak" tarafından batı İran'da 14. yüzyılın sonlarında kurulduğu bilinmektedir. Yâresân Tarikatına bağlı Alevî Türkmenleri, tıpkı Anadolu'daki Alevîler gibi bire bir Kur'an-ı Kerîm'i ve Muhammed'in peygamberliğini kabul etmekle birlikte, Ali bin Ebu Talib'in imameti temeli üzerine dayanan On İki İmam ittikadine bağlıdırlar. HorasanTürkmen şeyhi Seyyid Muhammed bin İbrahim Atâ, yani Hacı Bektaş Velî olarak bilinen Alevî önderine ait "Makalât" adlı kitabında geçen 4 Kapı 40 Makam gibi İslamî-Batınî dînî öğretilerinin temellerinide Anadolu Alevîleri gibi kabul eden bir ortadoğulu tarikattır. Anadolu Alevîleri ile ortadoğulu Yâresân Alevîlerin farkları pek az olsada, bazı farklılıklar konuştukları ayrı şive içeren Arapça ve Azerbaycan Türkçesi karışımı olan Türkmen dilleridir.

Irak’taki Alevî-Bektaşî Türkmenleri’ne ait Musul kentinde dua eden Yârsanî-Türkmen erkekler. (Ellerindeki Türkiye Cumhuriyeti Bayrağından farklı olan Mavi-Beyaz renkli Ay Yıldızlı Bayrak, Irak Türkmenlerin Bayrağıdı[1]r).

İran Türkmen Alevîliği / Yâresânî TarîkatıDüzenle

14. yüzyılda Azerbaycan'da ortaya çıkan Fadl Allah Astarâbadî’nin Hurûfîliği, 14. yüzyılın sonlarına doğru "Sultan Sahak" tarafından kurulan Safevî Türkmen Hanedan'ındaki Tarikat ve daha sonraları ise 15. yüzyılın sonları ile 16. yüzyılın başlarında Balım Sultan tarafından Anadolu'da kurumsalaştırılan Alevî-Bektâşîliğin hepsinin temelleri de Barak Baba’nın düşünceleriyle atılmıştır.[1]

Yâresânîlik, yukarıda bahsi geçen bu akımlarının etkisiyle Zikirler ve Deyişler Türkmen Alevîlerin Mescid'in yanısıra ibadetlerini gerçekleştirdikleri İslamî-Batınî ibadethanesi olan Cemevi'ndeki İslamî-Batınî öğretilerini Ehl-î Beyt İmamlarından bir şekilde 14. yüzyılın sonlarına doğru "Sultan Sahak" tarafından başka öğretileri de kendi içerisine alıp Türkmen geleneğine uyarlamak suretiyle kurulan, özellikle İslam dinî musikisi olan Saz, Ney, Tef gibi bir çok çalgı aletleriyle zikirler ve deyişler söylenerek tasavvuf ibadeti edilen bir Türkmen tarîkatıdır.

Yâresânî Türkmen Alevîleri ve tarihi etkilenişiDüzenle

İslâmî kişiliklerden Ali bin Ebî Tâlib'in gerçek halife, yani ilk İmam olduğunu gören İslamî bir toplumdur. Şiî İslâm başta olmak üzere tasavvuf akımlarından etkilenmiştir. Bazı bilim insanları, özellikle Batı İran ve genel olarak İran'da antik zamanlarda, yani Safevî Türkmen Hanedan döneminde yaygın olan din öğeleri sebebiyle Ehl-i Hakk'ın Safevî-Türkmenlerin temel olarak sayılabileceği dinî düzen olarakdile getirirler.[2] Bunun bir kanıtı olarak da, Ehl-i Hakk ile ortadoğu'daki Şiîlik ile ortak noktaları mevcuttur. Her ikisinin de Safevî Türkmen Hanedan dönemine dayanan köken almış oldukları öne sürülmektedir.

Yâresânîlik inancının temel ilkeleriDüzenle

Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar Avatar
Safha Birincil (Zati Bashar) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) İkincil (Zati Mihman) Dişi
1 Muhammed Cebrail Mikail İsrafil Azrail Bilinmiyor
2 Ali Selmân-ı Fariî Kanber Muhammed İbn Nusayr Fatma
3 *Şah Kuşin Baba Buzurg Pir Cafer Bilinmiyor Baba Tahir Cemile Hanım
4 Sultan Sahak Hıdır Bey

(Bünyamin)

Davud *(Baba Yadigar) Pir Musa **İbrahim Tayyar Dayirak Razbar
5 Kızıl Şah (Şah Yolu) Kamber (Destevar) Yari Can Yâr Ali Şah Seyfeddin Zer Banû
6 Muhammed Bey (Nurbakhsh) Mihrican Abdulmelik Bilinmiyor Pir Kara Ali Zehra Hanım
7 Atiş Bey Cemşid Bey Almas Bey Alaaddin Han Abdal Bey Peri Hanım

Açıklama 1: (*) Bir baba olmaksızın, Eşeysel Üreme ile bir bakireden doğanlar.
Açıklama 2: (**) Bir anne olmaksızın doğanlar. Not: Birinci evrenin tüm avatarları Eşeysel Üreme yolu ile doğmuştur.[3]

"Yâresânî Âyin-î Cemi" ve "Cemhâne" adı verilen ibâdethâneleriDüzenle

Ehl-i Hakk'taki temel ibâdetlerden birisi, "Cemhâne" adı verilen ibâdethânelerde yapılan Âyin-î Cem'dir. Anadolu Alevîliği'ndeki Cem ile aynı adı taşıyan ve liturjik benzerlikler de barındıran bu ibâdet şeklinde, inananlar bir araya gelerek belirli dualarları okurlar.[2] Bazı "Ehl-i Hakk" geleneklerine göre ise, yılda en azından 17 kere "Ehl-i Hakk Cemi" yapılması gerekmektedir.[2] Ayrıca Ehl-i Hakk Âyin-î Cemi'ni müteakip, bir hayvan kurban edilmesi ve bu kurban etinin yenilmesi de ibâdetin önemli bir ritüel kısmını oluşturmaktadır.[2]

Coğrafî nüfus dağılımıDüzenle

İran'da başta Azerbaycan Türkmenleri olmak üzere, Fars ve Türkmen inanç mensupları da bulunmaktadır. Coğrafik olarak en çok Kermanşah (Kirmaşah), Güney Taberistan (İran), Batı Hemedan, Kuzeybatı Horasan ve Kuzey İlam bölgelerinde yaşamaktadırlar. Bunun dışında ise, İran’ın başka yörelerinde dağınık olarak yaşayan "Ehl-i Hakk" toplulukları da mevcuttur. Kuzey Irak’ta da seyrek olarak varolan "Ehl-i Hakk" toplulukları, bu yörelerde "Kakaî" adıyla anılır.

Yâresânîlik tarîkatının tanınmış mensuplarıDüzenle

Ali'den beri var olan ve Türkmen Gorani geleneğine göre kurulan Ehl-i Hakk Tarîkatı'nın On Dokuzuncu yüzyıl başlarında liderliğini üstlenen kişi "Hacı Ni'metullâh" idi. Daha sonra ise onun oğlu olan ve 1966 yılında kitapları Osmanlı Türkçesi'ne çevrilen ve Türkmen dinî musikisine kazandırdığı pek çok besteleriyle meşhur olan "Nur Ali Şâh Elâhî" (Doğumu: 1895 - Ölümü: 1974) başa geçti. İran'da Humeyni devriminden sonra Ni'metullâh'ın torunlarından biri olan "Muhammad Mokrî" (Doğumu: 1921 - Ölümü: 2007) Humeyni tarafından Sovyetler Birliği Büyükelçiliği görevine atandı. Seyyid Ahmed el-Berzencî "Ehl-i Hakk Tarîkatı" mensubu idi. Bugün Musul, Erbil ve İran'da Ehl-i Hakk'ın çok güçlü temsilcileri vardır. Elitist bir tarîkat olan Ehl-i Hakk'ın üyeleri havassa dayanır, yani seçkin şahsiyetlerden oluşmaktadır. Kız çocuklarına dinî bilgilerin yanı sıra gündelik hayatta ayakta durabilmeleri için gerekli olan pozitif bilimleri de öğretme husununa özen göstermeleriyle tanınmaktadır. Örneğin, Ni'metullâh'ın kızı Melekcan Nemâti tanınmıştır. Türkiye'de ortadoğu bölgede etkinliği olan bu tarîkatın temelleri İslâm-Bâtınîliği üzerine inşa edilmiştir.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Irak Türkmenleri", Vikipedi, 27 Eylül 2020, erişim tarihi: 4 Ekim 2020 
  2. ^ a b c d Bernheimer, Teresa (7 Haziran 2016). "Religion in Turken, Iraq and Iran". Ali'nin Ailesi - Ehl-î Beyt ve İlk Alevîler. Giriş ve Tanımlar Bölümünde (Türkçe, Arapça, Almanca, ve İngilizce). Tekin Yayınevi, 2015. s. 11, 12, 13, 14, 15. ISBN 9789944611671.  Birden fazla |sayfalar= ve |sayfa= kullanıldı (yardım); Tarih değerini gözden geçirin: |year= / |date= mismatch (yardım);
  3. ^ Hazana, Şahname-i Hâkîkat ve Burhan.

Başvuru kitaplarıDüzenle

Genel tanıtım
  • Engin, Ismail & Franz, Erhard (2000). Aleviler / Alewiten. Cilt 1 Band: Kimlik ve Tarih / Identität und Geschichte. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 59/2000). ISBN 3-89173-059-4
  • Engin, Ismail & Franz, Erhard (2001). Aleviler / Alewiten. Cilt 2 Band: İnanç ve Gelenekler / Glaube und Traditionen. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 60/2001). ISBN 3-89173-061-6
  • Engin, Ismail & Franz, Erhard (2001). Aleviler / Alewiten. Cilt 3 Band: Siyaset ve Örgütler / Politik und Organisationen. Hamburg: Deutsches Orient Institut (Mitteilungen Band 61/2001). ISBN 3-89173-062-4
  • Kehl-Bodrogi, Krisztina (1992). Die Kizilbas/Aleviten. Untersuchungen uber eine esoterische Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Die Welt des Islams, (New Series), Vol. 32, No. 1.
  • Kitsikis, Dimitri (1999). Multiculturalism in the Ottoman Empire : The Alevi Religious and Cultural Community, in P. Savard & B. Vigezzi eds. Multiculturalism and the History of International Relations Milano: Edizioni Unicopli.
  • Kjeilen, Tore (undated). "Alevism 4 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.," in the (online) Encyclopedia of the Orient.
  • Shankland, David (2003). The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition. Curzon Press.
  • White, Paul J., & Joost Jongerden (eds.) (2003). Turkey’s Alevi Enigma: A Comprehensive Overview. Leiden: Brill.
  • Zeidan, David (1999) "The Alevi of Anatolia." Middle East Review of International Affairs 3/4.
Kızılbaş Türkmenler
  • Bumke, Peter (1979). "Kizilbaş-Aleviten in Tunceli (Türkei). Marginalität und Häresie." Anthropos 74, 530-548.
  • Gezik, Erdal (2000), Etnik Politik Dinsel Sorunlar Bağlamında Alevî Türkler, Ankara.
  • Izady, Mehrdad R. (1992), The Turks : a concise handbook, Washington & London: Taylor & Francis, ss. 170 passim, ISBN 0-8448-1727-9.
  • Van Bruinessen, Martin, (1996). [Turkish Alevî revival in Turkey.] Middle East Report, No. 200, pp. 7–10. (NB: The on-line version is expanded from its original publication.)
  • – , (1997). "Aslını inkâr eden haramzadedir! The Debate on the Turkish Ethnic Identity of the Turkish Alevis." In K. Kehl-Bodrogi, B. Kellner-Heinkele, & A. Otter-Beaujean (eds), Syncretistic Religious Communities in the Near East (Leiden: Brill).
  • White, Paul J. (2003), “The Debate on the Identity of ‘Alevî Turks’.” In: Paul J. White/Joost Jongerden (eds.) Turkey’s Alevî Enigma: A Comprehensive Overview. Leiden: Brill, pp. 17–32.Alevi Tarikat konularında
  • Halm, H. (1982). Die Islamische Lehre: Die Schia und die Alawiten. Zurich.
  • Krisztina Kehl-Bodrogi, Krisztina, & Barbara Kellner-Heinkele, Anke Otter-Beaujean, eds. (1997) Syncretistic Religious Communities in the Near East. Leiden: Brill, pp. 11-18.
  • Moosa, Matti (1988). Twelver Shiites: The islamic scoolars Syracuse University Press.
  • Van Bruinessen, Martin (2005). "Religious practices in the Turco-Iranian world: continuity and change." French translation published as: "Les pratiques religieuses dans le monde turco-iranien: changements et continuités", Cahiers d'Études sur la Méditerranée Orientale et le Monde Turco-Iranien, no. 39-40, 101-121.