Tyrannosauridae

teropod dinozor familyası

Tyrannosauridae (Grekçe: "zorba kertenkeleler"), Geç Kretase döneminde Asya ve Amerika da yaşamış teropod dinozorları kapsayan ve genellikle göreli olarak büyük boyutlara ulaşan bir Coelurosauria familyasıdır.[4][2]

Tyrannosauridler
Yaşadığı dönem aralığı: 80,6-66 Ma
Kampaniyen-Senozoyik[1] 
Sue Field Museum.jpg
Sue adlı Tyrannosaurus rex örneğinin (FMNH PR 2081) tamamlanmış bir kopyası, Field Museum of Natural History, Chicago, Illinois, ABD.
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Klad: Dinosauria
Klad: Saurischia
Klad: Theropoda
Klad: Eutyrannosauria
Familya: Tyrannosauridae
Osborn, 1906
Tip tür
Tyrannosaurus rex
Osborn, 1905
Cinsler[2][3]

AçıklamaDüzenle

 
Gorgosaurus iskeleti ve paleontolog Bob Bakker

Tyrannosauridae familyası, ilk defa 1906 yılında Henry Fairfield Osborn tarafından Tyrannosaurus tip cinsiyle tanımlandı. Tanımlanmasından bu yana familyaya birçok yeni tür atandı.

Bu devasa etobur dinozor grubu, 85 ila 65 milyon yıl önce Kretase'nin son dönemlerinde muhtemelen dünyaya hükmediyordu. Muz büyüklüğünde keskin dişleri, uzun arka bacakları, küçük boncuk gözleri ve küçük ön kolları olan kısa ama derin çeneler bir tyrannosauridi simgelemektedir. Tyrannosauridae; Albertosaurus, Gorgosaurus, Daspletosaurus, Tarbosaurus ve Tyrannosaurus rex gibi dinozorları içeririr.[4]

Diğer teropodlarla karşılaştırıldığında, tyrannosauridlerin daha büyük kafatasları, daha güçlü çeneleri, daha kalın dişleri, daha kalın bir boynu, daha kısa bir gövdesi ve çok küçük kolları vardı. Kafatası, kalçalar ve baş arasındaki omurganın neredeyse yarısı kadardı - kalın boyun, ağırlığını desteklemek ve taşımak için son derece güçlü kaslara sahip olmalıydı. Kollar tipik olarak bir insanınıkinden daha uzun değildi, ama çok kaslıydı. Bütün bunlar, tyrannosauridlerin kemik kıran, et parçalayan ağızları etrafında tasarlanmış yırtıcı hayvanlar olduğunu gösteriyor. 1990'dan beri ortaya çıkarılan iskeletler, şimdiye kadar keşfedilen en büyük Tyrannosaurus örneklerini içeriyor. Bunlar, tyrannosauridlerin cinsel farklılıklar gösterip göstermediği konusunda tartışmalara yol açtı – belki de erkeklerden daha büyük dişilerle.[5]

EvrimDüzenle

 
Tyrannosauridler, Stokesaurus gibi atalardan evrimleşmiştir.

İlk tyrannosauridler, bir insandan daha kısa ve daha hafif olan atalardan evrimleşmişlerdir. Buna rağmen, tyrannosauridler zamanla muazzam bir boyuta ulaştı – yetişkin bir Tyrannosaurus bir tenis kortunun genişliğinden daha uzun, bir fil kadar ağır ve birinci kat penceresinden bakabilecek kadar yüksek olabilir. Devasa bacaklar, kuşa benzer pençeli üç büyük parmakta ağırlığını taşıyordu. Tyrannosaurid kolları saçma bir şekilde kısaydı ama aynı zamanda güçlüydü ve korkunç iki pençeli ellerle son buluyordu. Bununla birlikte, baş silahları, en az bir timsahınki kadar güçlü bir ısırık verebilen devasa dişlerle donanmış harika çenelerdi.[5]

PaleobiyolojiDüzenle

OntojeniDüzenle

 
Tyrannosauridlerin boyut karşılaştırması
Kütle (kg)
6,000
5,000
4,000
3,000
2,000
1,000
5
10
15
20
25
30
Yaş (yıl)
      = Tyrannosaurus
      = Daspletosaurus
      = Gorgosaurus
      = Albertosaurus
Dört tyrannosauridin yaşlarına göre kütleleri hipotezi.[6]

Tyrannosauridlerin en büyüğü olan Tyrannosaurus rex'in ağırlığı, yumurtadan çıktığında 20 kg iken 20 yıl içinde 6000 kg ağırlığa kadar ulaşırken dikkate değer değişiklikler geçirdi. Bu değişiklikler, T. rex'teki hareketin ontojenik değişikliklerini etkileyebilecek olan vücudun kütle merkezinin yanı sıra, ilgili morfolojik dönüşümler, en yüksek büyüme oranları ve aşırı büyük kas boyutlarının ölçeklenmesi hakkında ilginç sorular ortaya çıkarmaktadır.[7]

Bu sorular, dört büyük, iyi korunmuş fosil örneğinin yanı sıra bir genç bireyin üç boyutlu olarak taranmış bilgisayar modellerini kullanarak ele alındı.Bazı sorunlar belirsizliğe yol açsada, yetişkin bir T. rex'in vücut kütlesinin 6000 ila 8000 kg civarında olduğu ve bilinen en büyük numunenin (“Sue”) muhtemelen 9500 kg olduğu sonucuna varıldı. Sonuçlar, T. rex'in gelişimi sırasında gövdesinin uzadığını ve ağırlaştığını, buna karşılık kolların orantılı olarak daha kısa ve daha hafif hale geldiğini göstermektedir.[7] Benzer tyrannosauridlerde de aynı ontojeni görülebilir. Bu, aynı zamanda tyrannosauridlerin küçük ellere sahip olma nedenini de açıklamaktadır.

Azami hızDüzenle

Jurassic Park adlı dinozor filminde bir Tyrannosaurus'un 50-60 mph hıza kadar ulaşabileceği söylenmişti. Ancak bu bilgi gerçekleri yansıtmaz. Manchester Üniversitesi'nin araştırması, T. rex'in 29 km/h (18 mph) maksimum koşu hızına sahip olduğunu gösteriyor. En hızlı dinozor olan, yaklaşık tavuk büyüklüğündeki Compsognathus ise 64 km/h (40 mph) hızla koşabiliyordu. Bu hıza yakın hızda koşabilen tek modern kuş devekuşudur.[8] Birçok bilim insanı tyrannosauridlerin azami hızının 10 ila 20 mph arasında olduğunu düşünüyor. Tyrannosauridler diğer küçük teropodların yanında boyutları ve ağırlıkları nedeniyle oldukça yavaşlardı.[4]

SınıflandırmaDüzenle

Geleneksel olarak tyrannosauridler, Carnosauria'ya dahil edilmişti. Bu sınıflandırma şemasında Carnosaurlar, karada yürüyen en büyük etobur hayvanları temsil eder. Ancak son çalışmalar, tiranozorların aslında, çoğunlukla daha küçük dinozorlardan oluşan, Coelurosauria grubunda sınıflandırılması gerektiğini göstermiştir.[4]

FilogeniDüzenle

Dış sistematikDüzenle

Loewen vd. (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauroidea kladogramında Tyrannosauridlerin yeri.[9]

Tyrannosauroidea
Proceratosauridae

Proceratosaurus bradleyi

Kileskus aristotocus

Guanlong wucaii

Sinotyrannus kazuoensis

Juratyrant langhami

Stokesosaurus clevelandi

Dilong paradoxus

Eotyrannus lengi

Bagaraatan ostromi

Raptorex kriegsteini

Dryptosaurus aquilunguis

Alectrosaurus olseni

Xiongguanlong baimoensis

Appalachiosaurus montgomeriensis

Alioramus altai

Alioramus remotus

Tyrannosauridae

İç sistematikDüzenle

Yine Loewen vd. (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauridae kladogramı.[9]

Tyrannosauridae
Albertosaurinae

Gorgosaurus 

Albertosaurus 

Tyrannosaurinae

Dinosaur Park tyrannosauridi

Daspletosaurus torosus 

Daspletosaurus horneri

Teratophoneus

Bistahieversor

Lythronax 

Tyrannosaurus 

Tarbosaurus 

Zhuchengtyrannus

Cinslerin zaman çizelgesiDüzenle

Late CretaceousMaastrichtianCampanianSantonianConiacianTuronianCenomanianTyrannosaurusNanuqsaurusTarbosaurusAlioramusAlbertosaurusZhuchengtyrannusBistahieversorGorgosaurusDaspletosaurusTeratophoneusDynamoterrorLythronaxLate CretaceousMaastrichtianCampanianSantonianConiacianTuronianCenomanian

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

DipnotlarDüzenle

  1. ^ "Tyrannosauridae". paleobiodb.org. 11 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Temmuz 2021. 
  2. ^ a b "Fossilworks: Tyrannosauridae". fossilworks.org. 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021. 
  3. ^ Holtz, Thomas R. Jr. (2012) Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages, Winter 2011 Appendix. 2017-08-12 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  4. ^ a b c d "The Tyrannosauridae". ucmp.berkeley.edu. 6 Haziran 1997 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021. 
  5. ^ a b Encyclopedia of dinosaurs & prehistoric life (2008), ss. 124-125.
  6. ^ Erickson, Gregory M.; Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; Brochu, Christopher A. (12 Ağustos 2004). "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs". Nature. 430 (7001): 772-775. doi:10.1038/nature02699. ISSN 0028-0836. 
  7. ^ a b Hutchinson, John R.; Bates, Karl T.; Molnar, Julia; Allen, Vivian; Makovicky, Peter J. (12 Ekim 2011). "A Computational Analysis of Limb and Body Dimensions in Tyrannosaurus rex with Implications for Locomotion, Ontogeny, and Growth". PLoS ONE. 6 (10). doi:10.1371/journal.pone.0026037. ISSN 1932-6203. PMC 3192160 $2. PMID 22022500. 9 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021. 
  8. ^ Seward, Liz (21 Ağustos 2007). "T. rex 'would outrun footballer'" (İngilizce). BBC. 7 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021. 
  9. ^ a b Loewen, M.A.; Irmis, R.B.; Sertich, J.J.W.; Currie, P. J.; Sampson, S. D. (2013). Evans, David C (Ed.). "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans". PLoS ONE. 8 (11). ss. e79420. Bibcode:2013PLoSO...879420L. doi:10.1371/journal.pone.0079420. PMC 3819173 $2. PMID 24223179. 

KitapDüzenle

Dış BağlantılarDüzenle