Ana menüyü aç

Koordinatlar: 21°25′0″K 39°49′0″D / 21.416667°K 39.816667°D / 21.416667; 39.816667

Mekke
مكة‎
Mekke-i Mükkereme, Mekke-i Muazzama
—  Bölge merkezi  —
Nur Dağı'ndan Mekke'nin genel görünümü
Nur Dağı'ndan Mekke'nin genel görünümü
Mekke'nın Suudi Arabistan'da bulunduğu yer
Mekke
Mekke

Mekke'nin Suudi Arabistan'daki konumu

Koordinatlar: 21°25′K 39°49′D / 21.41667°K 39.81667°D / 21.41667; 39.81667
Ülke Suudi Arabistan Suudi Arabistan
Bölge Mekke Bölgesi
Yönetim
 - Vali Halid el Faysal
 - Belediye başkanı Usame el Bar
Yüzölçümü
 - Toplam 850 km2 (330 sq mi)
Nüfus (2010)
 - Toplam 1,534,731
 - Yoğunluk 4,200/km² (10,9/sq mi)
  Ülkenin 3. büyük şehri
Zaman dilimi AZD (UTC +3)
Alan kodu +966-2
İnternet sitesi: http://www.holymakkah.gov.sa/

Mekke ya da Mekke-i Mükerreme (Arapça: مكة veya المكة المكرمة), bugünkü Suudi Arabistan'nın tarihi Hicaz'ında Mekke Bölgesi'nin yönetim merkezi olan şehir.

Mekke, Arap Yarımadası'nın batısında bulunan eski Hicaz bölgesinde ve Kızıldeniz'in doğusunda yer alır. İslâm dininince en kutsal şehir kabul edilmektedir.[1] Zira İslâm dinince peygamber kabul edilen Muhammed burada doğmuştur.[2] İslâm'ın kutsal kitabı Kur'an-ı Kerim'in burada, Hira mağarasında indirilmeye başlandığına inanılır.[3] Beytullah denilen Kâbe de yine bu şehirde yer almaktadır. Kur'an'da 'şehirlerin anası' (ummu'l kur'a) sıfatıyla anılır. Mekke uzun yıllar boyunca Muhammed'in soyundan gelen ve sharif olarak adlandırlan liderler tarafından yönetilmekle beraber 1925 yılından itibaren İbn Suud yönetimi altına girmiştir. Bu modern dönemde çok hızlı büyüme göstermiş olan şehir, dünyanın en uzun 4. yapısı olan ve Mekke Kraliyet Saat Kulesi Oteli olarak da bilinen Ebrac el-Beyt'e ev sahipliğ yapmaktadır. Ancak şehrin Suud Ailesi altında bu kadar hızlı büyümesi Ecyad Kalesi gibi pek çok tarihi yapıya ve şehrin kültürel dokusuna zarar vermiştir.[4] Günümüzde her yıl yaklaşık 15 milyon Müslüman tarafından ziyaret edilen kent Riyad ve Cidde'den sonra ülkenin 3. büyük kentidir.[5] Gayrimüslimlerin şehre girmesi yasaktır.[6][7]

EtimolojiDüzenle

Mekke'nin bilinen en eski ismi Bekke (بَـكَّـة [8]) olmaktadır.[9][10][11] Bu ismin aynı Mekke'de olduğu gibi etimolojisi bulunamamıştır.[12]

Dilbilimciler Mekke ile Bekke'nin aynı şeyi ifade ettiğini kabul etmekle beraber,[13] Bekka isminin o bölgenin yakınlarında bulunan vadiyi belirtmek için eski zamanlarda kullanıldığı genel görüşüne sahiplerdir. Bazı İslami akademisyenler Mekke'nin, hem şehir hem de Kabe'yi karşılayan bir isim olduğunu belirtmiştir.[14] Diğer bazı kaynaklar da Mekke'nin, Harem'in tamamını kapsayan kısmına dendiğini; Bekke'nin ise bu mescidin ayrı bir ismi olduğunu belirtmişlerdir.[15][16]

TarihçeDüzenle

 
Günümüzde şehir modern binalarla çevrelenmiştir

Erken tarihDüzenle

Mekke'nin erken tarihi hala tartışmalı bir konu olmaktadır. Bunun en büyük nedeni İslamiyet'in yükselişinden önce tarihsel kaynaklarda hiç isminin geçmemesi ve bulunduğu bölgede bir şehrin varlığına hiç atıf yapılmamasıdır.[17] Roma İmparatorluğu Hicaz'ın bir kısmının kontrolünü M.S 106 yılında almış ve Mekke'nin şu an kuzeyinde bulunana Hegra (günümüz Medain Salih) gibi şehirleri yönetmiştir.[18] Batı Arabistan'da Prokopius gibi Romalı tarihçiler tarafından detaylı araştırma ve tasvirler yapılmış ancak bu tasvirlerde Mekke ismine ve Mekke'nin bulunduğu bölgede gerçekleştirilen herhangi bir Hac ve ticaret faaliyetine rastlanmamıştır.[19] Mekke'nin dış kaynaklarda ilk ortaya çıkışı M.S. 741 yılında Bizans-Arap Günlükleri adlı yapıtta gerçekleşmiştir. Ancak bu yapıtta yayımcı şehrin Hicaz yerine Mezopotamya'da bulunduğunu yazmıştır.[19]

Mekke'nin bulunduğu bölgedeki çevresel faktörler (aşırı sıcaklık, kuraklık)[20] ve Batı Arabistan hakkındaki Roma, Fars ve Hint kaynaklarında bahsedilmiyor oluşu Patricia Crone ve Tom Holland gibi pek çok tarihçinin Mekke'nin tarihte önemli bir ticaret ve hac merkezi olduğu iddiasını desteklememesine yol açmaktadır.[20][21]

Olası atıflarDüzenle

Yunan tarihçi Diodorus Bibliotheca historica adlı eserinde Arabistan'da bir tapınağın varlığından ve bu tapınağın tüm Arap kabileleri tarafından kutsal sayıldığından bahsetmektedir.[22] Buna bağlı olarak bu bölgenin Kabe olabileceğine dair iddialar ortaya atılmıştır. Ancak Diodorus kitabında bu bölgenin Kuzeybatı Arabistan'da, en:Leuke Kome ve Petra şehrilerine yakın olduğunu ve eski Nebati Krallığı'nın bulunduğu bölgede olduğunu yazmasından ötürü bu iddialar asılsız olarak nitelendirilmektedir.[23][24][25]

Batlamyus ise Arabistan'da bulunanan 50 şehrin bir listesini yayınlamış ve liste "Macoraba" adlı bir şehri içermiştir. 1646 yılından beri süregelen spekülasyonlar olmakla beraber bu şehrin Mekke ile bağlantılı olduğuna dair hiç bir açıklama ve kanıt bulunmamıştır.[26]

İslâm'a göre Mekke'nin erken tarihiDüzenle

İslam dinince şehrin kutsallığı ve kökeni İbrahim'e dayandırılmaktadır. İslâmi görüşe göre, İbrahim'in ikinci eşi Hacer'den İsmail adında bir erkek çocuğu dünyaya gelmiştir. Fakat ilk eşi Sare bu durumu kabullenememiş ve Hacer ile İsmail'i yanından uzaklaştırmasını istemiştir. İbrahim'in ikisini de alarak Allah'ın kendisine bildirmesiyle bugün Mekke'nin bulunduğu alana getirdiğine inanılmaktadır. Onları buraya bırakmış ve geri dönmüştür. Çorak ve ıssız bir vadide yalnız kalan anne ve oğlu buraya yerleşmiştir. Zamanla ticaret için bu bölgeden geçen Arap kabilesi Cürhümiler, Hacer'in açtığı Zemzem adı verilen su kaynağının yaşanılır hale getirdiği bu yere yerleşerek şehrin ilk sakinleri oldukları İslam'da desteklenmektedir. İbrahim'in daha sonra tekrar buraya geldiğine ve Allah'ın bildirmesiyle oğlu İsmail'le Kabe'yi inşa ettiğine inanılır. Bu zamandan itibaren Kabe bir hac yeri olarak belirlenmiş ve İbrahim'e inananların ve Arap kabilelerin ibadet merkezi olmuş olmasınada inanılmaktadır.Müslümanlarca yüzyıllar boyunca bir hac merkezi olduğuna inanılan Mekke'nin aynı zamanda büyüyerek Arap Yarımadası'nın önemli bir ticaret şehri haline geldiğine inanılır.

Muhammed DönemiDüzenle

 
Nur Dağı İslam tarafından Muhammed'in ilk vahyi aldığı yer olarak kabul edilmektedir.[27]

İslam'a göre İsmailin soyundan geldiği düşünülen ve şehrin en soylu ailesi olarak görüldüğüne inanılan Kureyşoğulları'na mensup olan Muhammed 571'de burada doğmuştur. İslâm dinine göre 40 yaşına kadar burada yaşadıktan sonra Mekke yakınlarındaki Hira Mağarası'nda Kur'an kendisine indirilmeye başlanmış ve yine İslamiyete göre en son ilahi din olarak kabul edilen İslam'ı bu şehirde açıklamıştır. İslamiyeti kabul etmeyen Mekkelilerle ve özellikle şehrin ileri gelenlerine karşı 13 yıl boyunca mücadele etmiş, ancak 622 yılında kendisine karşı bir suikast girişimi yapılacağını öğrenmesinin üzerine Ebu Bekir ve Muhacirunlar ile gizlice evini terkederek Mekke'den Yathrib (günümüzde Medine) şehrine göç etmiştir.[28] (Bknz: Hicret)

Uzun yıllar Medine'de yaşadıktan sonra, Bedir Savaşı, ve Hendek Muharebesi gibi savaşların kazanılması ile güçlenen Muhammed, 630 yılında 10,000 asker ile şehre girmiş ve şehir savaşmadan teslim olmuştur. Şehirin ele geçirilmesinden hemen sonra tüm pagan kültürünün ve dininin simgeleri Müslümanlar tarafından yok edilmiş, şehir islamize edilmiş ve en kutsal şehir olarak ilan edilerekten Hac merkezi haline getirilmiştir.[29](Bknz: Mekke'nin fethi)

Halifeler devriDüzenle

Mekke, halifeler dönemi'nde siyasi yönden sakin bir devir yaşadı. Bu dönemde su baskınlarına uğrayan Kabe için halifeler Ömer ve Osman zamanında çalışmalar yapılarak şehrin yüksek kesimlerine setler inşa edildi.

Emeviler devriDüzenle

Emeviler devrinde şehrin imarına hız verilmiştir. Bu dönemde selleri kontrol altına alıp yönünü değiştirmek için büyük kanallar kazılmıştı. Ayrıca, halife Ömer tarafından başlatılıp I. Velid zamanına kadar devam eden istimlaklar ile Kabe'nin çevresindeki saha büyütüldü. Muaviye, kuyular açtırıp suların toplanması için bentler yaptırmış, kurduğu sulama sistemi ile tarıma elverişli sahalar oluşturmaya çalışmıştı.

Yine Emeviler devrinin I. Velid zamanında Mescid-i Haram'ın projesi hazırlandı. Bu proje için Suriye ve Mısır'dan mimarlar getirtilerek günümüzde dünyanın en büyük camisinin inşasına başlandı.

Mekke, Emevîler zamanında bazı siyasi olaylar nedeniyle saldırılara uğramıştır. Yezid'in haksız bir şekilde halifeliğe getirilmesini kabul etmeyen Abdullah ibn Zübeyr mücadelesini Mekke'den yürütüyordu. Bu durum, Suriye ordusunun Hicaz'a gönderilmesine ve Mekke'nin kuşatma altına alınmasına sebep olmuştu. Abdullah İbn Zübeyr bu orduyu mağlup etmiş ve komutanlarının çoğunu da esir almıştı. Daha sonra Mekke'yi tekrar kuşatan Yezid'in ordusu, onun ölüm haberi üzerine kuşatmayı kaldırmıştı.

Mekke'de halifeliğini ilan eden Zübeyr'e Hicaz bölgesinin tamamı, Irak ve Horasan bölgeleri de biat etmişlerdi. Abdülmelik bin Mervan, Emevîler'in yönetimini eline aldıktan hemen sonra, Haccac komutasında bir orduyu Mekke üzerine gönderdi. Zalimiğiyle bilinen Haccac'ın kuşatmasına altı ay direnen Mekke, Abdullah bin Zübeyr'in ölümüyle düşmüştür.

747'de Yemen'den gelen Hariciler Mekke'yi işgal etmişler; 750'deki Abbasî darbesi ile Mekke hilâfet ile birlikte Abbasîler'in eline geçmişti.

Abbasiler devriDüzenle

Abbasiler döneminde (750-961) Mekke'nin idaresi hanedana mensup kimselerin elinde kalmıştır. Harun Reşid, Mekke için büyük harcamalar yapmıştı. Ayrıca onun dokuz defa Hac maksadıyla Mekke'ye gitmiş olduğu bilinmektedir. Me'mun devrine gelindiğinde, ortaya çıkan mecburiyet neticesinde, Mekke'nin idaresi Halife Ali soyuna devredildi. Me'mun'un ölümünden sonra Abbasîlerin çöküşü başlamış ve ülke bir anarşi ortamına sürüklenmişti. Otoriteden yoksun kalan kutsal topraklar sık sık kanlı çatışmalara sahne oldu.

Karmatîler fırkasının terör havası estirdiği dönemde Mekke zorlu günler yaşadı. 916 yılından sonra Hac kervanlarının yolunu kapayan Karmatiler, Mekke'ye düzenledikleri bir baskında çok sayıda insanı katlettiler ve Hacerü'l-Esved'i sökerek Bahreyn'e götürdüler (M. 930). Sünnî İslâm'a karşı açtıkları savaşın başarısızlıkla neticeleneceğini gören Karmatîler, Haceru'l-Esved'i geri getirdiler.

Mısır'da Fatimîler devletinin kurulmasından sonra, halife Ali soyundan gelenlerin Hicaz bölgesindeki etkinlikleri arttı. Bu dönemden sonra Mekke idaresi, şerif olarak adlandırılan Ali'nin oğlu Hasan soyundan gelen kimselerin elinde kaldı. Şerifliğin kurulması ile Mekke, nispeten bağımsız bir hayat yaşamaya başlamıştı. 994-1039 yılları arasında şeriflik makamında bulunan Ebu'l-Futuh bir halife gibi hareket etmeye başlamıştı. Şeriflerin idaresinde Mekke önemli bir ilerleme göstererek Medine'yi geride bırakmıştır. Bu arada Fatimîlerin ve Yemen meliklerinin Mekke'ye baskı yaptıkları görülmektedir.

Osmanlı devri ve sonrasıDüzenle

 
Mekke, 1850

Mısır'ın 1517'de Yavuz Sultan Selim tarafından ele geçirilmesinden sonra Hicaz bölgesi Osmanlı hakimiyetine girdi. Osmanlılar, şehrin kutsiyetine ve şeriflerin halife Ali soyuna dayanmasından kentin idaresinde bir değişiklik yapmadılar ve kent şeriflerce yönetilmeye devam etti. Onlar, bu dönemde sahip oldukları toprakları Mekke merkez olmak üzere, kuzeyde Hayber'e, Güneyde Hali'ye, doğuda ise Necd bölgesine kadar genişletmişlerdi. Osmanlı hakimiyeti döneminde Mekke, manevi bakımdan sahip olduğu merkezîlik konumundan dolayı sürekli hizmet ve saygı görmüştür. Buğday ihtiyacının karşılanması için Mısır sürekli bir kaynak kabul edilmişti. Ayrıca bilim kurumları ve dini binalar için büyük harcamalar yapıldı.

 
1910'da Mekke

IV. Murad zamanında hacda çıkardıkları karışıklıklar sebebiyle Şiiler'in hacca gelmeleri yasaklanmıştı. Bu durum Sünni-Şii çatışmalarının Mekke'ye kadar bir yaygınlık kazanması neticesini doğurdu. Ancak, Osmanlı valisinin bu emri uygulama isteğine karşılık, Mekke şeriflerinin bu uygulamalara yanaşmak istemedikleri görülmektedir. Mekke, Vahhabiler'in ortaya çıkışlarına kadar, Zâvi Zayd, Zâvi Berekât ve Zâvi Mesud gibi şeriflerin bitmeyen mücadelelerine sahne oldu.

 
İlk Suudi devleti

Necd bölgesinde güçlenen Vahhabiler, 1800'lerden sonra Mekke'yi sıkıştırmaya başlamışlardı. Vahhabiler ilk önce Taif'e saldırmışlardı. Osmanlı valisi Galip Efendi, Vahhabi tehlikesini yok etmek için çareler aradıysa da bunda başarılı olamadı. 1803'de, Emir Mesud komutasındaki Vahhabiler Mekke'yi ele geçirdiler. Medine'de yaptıkları gibi, itikadi yapılarından kaynaklanan bir takım aşırılıklara giriştiler. Galip Efendi, Cidde'ye doğru çekilmek zorunda kaldı. Cidde'de toparlanan Galip Efendi tekrar Mekke'yi geri almaya muvaffak oldu. Ancak, Vahhabiler'in hâkimiyetini tanımak zorunda kalmıştı.

Hicazdaki Osmanlı hâkimiyetini yeniden tesis etmek isteyen II. Mahmud, Mısır valisi Mehmet Ali Paşa'yı bu işle görevlendirdi (1811). 1813 yılında Cidde'ye çıkan Mehmed Ali, Galip Efendi'nin de kendisine yardım etmesi sonucunda Mekke'yi kolayca ele geçirdi. Vahhabiler direnemeyeceklerini anladıklarından şehri boşaltıp gitmişlerdi. Mehmed Ali Paşa, Galip Efendi'nin görevine son vererek yeğeni Yahya bin Sarur'u şerif atadı. Bundan sonra Mehmet Ali'nin şeriflerin işlerine sürekli müdahalede bulunduğu görülmektedir. Şeriflik için yapılan mücadeleler, İstanbul'un da bu işle doğrudan ilgilenmesine yol açmıştı.

1869'da Süveyş kanalı'nın açılması ile İstanbul'un Hicaz bölgesi'yle doğrudan teması mümkün olmuştu. Şerif Hüseyin Osmanlıların, gereksiz bir şekilde I. Dünya Savaşı'na katılmasının peşinden İngilizlerle işbirliğine girerek Mekke'de bağımsızlığını ilan etti. Şerif Hüseyin daha sonra kendisini halife ilan etmişti. Ancak buna kimse iltifat etmemişti. İngilizlerin, menfaatleri gereği, Hüseyin'i terkedip Abdulaziz bin Suud'a destek vermeleri sonucu Hüseyin yalnız kaldı. Onun 1924'te vefatı üzerine yerine geçen oğlu Melik Hüseyin, tutunamayarak önce Akabe'ye, oradan da Kıbrıs'a kaçtı. Mekke'yi rahat bir şekilde ele geçiren İbn Suud, 1926'da Hicaz kralı ilan edildi. Peşinden de Necid ve diğer bölgeler de buna dahil edildi.

KonumDüzenle

Mekke, Suudi Arabistan'ın batısında, Kızıldeniz'in 80 km. kadar doğusunda yer alır. Coğrafi olarak ise Yengeç dönencesi'nin güneyinde, 21° 30' enlem ve 40° 20' boylamları arasında bulunmaktadır. Şehir, Taif'in 100 km. batısında, Cidde'nin 80 km. doğusunda ve Medine'nin 400 km. güneyindedir.

Nüfus ve idari yapıDüzenle

Mekke'nin 28 Nisan 2010 tarihi itibarıyla resmi nüfusu 1.534.731'dir. Bu nüfusun büyük çoğunluğunu Araplar oluşturmakla beraber özellikle 1950'den sonra petrol gelirlerinin sağladığı refah ile kente özellikle Orta Asya, Güney Asya, Güneydoğu Asya, Orta Doğu ve Afrika'dan işgücü amaçlı göçler olmuştur. Günümüzde özellikle müslüman Güneydoğu Asyalılar ve Afrikalılar kentte hizmet sektörlerinde çalışmaktadır.

Mekke'ye gayrimüslimlerin (müslüman olmayanlar) girişine ve şehirde ikametine izin verilmez. Suudi yasalarına göre bu suçtur. Ama pek çok kişi müslüman olduğunu beyan ederek hac ibadetini izlemek için şehre gelir.

Coğrafi yapı ve iklimDüzenle

Mekke, doğu tarafındaki Ebu Kubeys dağı ile batı yönündeki diğer dağlar arasında güneye meyilli dar bir vadide, adı geçen dağın eteğinde bulunmaktadır. Bu vadi bir yay şeklinde aşağılarda Kızıldeniz'e doğru yönelmektedir. Burası Arabistan'ın Tihame ve Necid bölgeleri arasında bir set oluşturan Hicaz dağları'nın iki boğazının kesiştiği noktadır. Kabe ve onu çevreleyen Mescid-i Haram, şehrin ortasında bulunur. Hemen yanında Safa ve Merve tepeleri bulunmaktadır. Bu vadide şehrin kurulduğu kısım Batın-ı Mekke olarak adlandırılmakta, Mescid-i Haram'ın bulunduğu çukur yere ise el-Batha denilmekteydi.

Mekke oldukça kurak ve sıcak bir çöl iklimine sahiptir. Diğer Suudi Arabistan şehirlerinin aksine kışları sıcaklıklar biraz gerilese de yıl boyunca yüksek değerlerde seyreder. Mekke'nin kış aylarında ortalama sıcaklığı gece 17 °C, gündüz 25 °C'dir. Yaz sıcaklıkları ise ortalama 40 °C ila 45 °C derece arasındadır. Yağmur genellikle Kasım ve Ocak aylarında küçük miktarlarda yağar.

EkonomiDüzenle

Mekkenin dolayısıyla Necd ve Hicaz bölgelerinin ekonomisi yıllık hac ve umre ibadetlerine bağımlıdır. Kentin ekonomisinin çoğunluğunu hizmet sektörleri oluşturmaktadır. Çünkü Mekke'nin iklimi ve toprak yapısı tarım ve hayvancılığa uygun değildir. Hac gelirlerini ise hacılardan alınan vergiler ve onların Mekke'de yaptığı harcamalar oluşturur. Örneğin, ülkenin milli havayolu şirketi Suudi Arabistan Havayolları gelirinin sadece % 12'sini hac faaliyetlerinden kazanır. Kentte hacıların transfer ve konaklama hizmetlerini yürüten pek çok firma bulunur.

Şehirdeki diğer ekonomik faaliyetler genellikle petrol ihracatına dayalıdır. Mekke'de faaliyet gösteren az sayıdaki sanayi kuruluşu tekstil, mobilya, ve mutfak eşyaları üretimi üzerine çalışır.

UlaşımDüzenle

Şehir her yıl dünyanın değişik ülkelerinden milyonlarca hacının ziyaret ettiği büyük bir merkezdir. Bu sebeble havayolu ulaşımı gelişmiştir. Mekke'de havalimanı bulunmaz. Bu sebele tüm havayolu taşımacılığı Cidde'deki Kral Abdulaziz Uluslararası Havalimanı üzerinden yapılır.

Şehrin Kızıldenizi kıyısı da olmadığından tüm deniz ulaşımı yine Cidde'deki denizlimanı üzerinden sağlanır.

Şehrin çevresindeki diğer şehirlerle karayolu bağlantısı iyidurumdadır. Mekke'nin hava ve deniz yoluyla gelen hacıların ulaşımı için Cidde ile, hacıların diğer bir ziyaret noktası olan Medine ile ve başkent Riyad ile gelişmiş otoyol bağlantıları vardır. 5 hatta toplam 18 km. uzunluğundaki Mekke Metrosu ise 2010'da hizmete girmiştir.

Önemli yerlerDüzenle

 
Mescit-el Haram(المسجد الحرام) Kabe'nin görünüşü.

GaleriDüzenle

Ayrıca bakınızDüzenle

NotlarDüzenle

  1. ^ Nasr, Seyyed (2005). Mecca, The Blessed, Medina, The Radiant: The Holiest Cities of Islam. Aperture ISBN 0-89381-752-X
  2. ^ Khan, A M (2003). Historical Value Of The Qur An And The Hadith. Global Vision Publishing Ho. ss. 26–. ISBN 978-81-87746-47-8. 
  3. ^ Al-Laithy, Ahmed (2005). What Everyone Should Know About the Qur'an. Garant. ss. 61–. ISBN 978-90-441-1774-5. 
  4. ^ Taylor, Jerome (24 Eylül 2011). "Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas'". The Independent. London. 16 June 2017 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  5. ^ A Saudi tower: Mecca versus Las Vegas: Taller, holier and even more popular than (almost) anywhere else, The Economist (24 June 2010), Cairo.
  6. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; peters 206 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  7. ^ Esposito, John L. (2011). What everyone needs to know about Islam. Oxford University Press. s. 25. ISBN 978-0-19-979413-3. Mecca, like Medina, is closed to non-Muslims 
  8. ^ Şablon:Cite quran
  9. ^ Kipfer, Barbara Ann (2000). Encyclopedic dictionary of archaeology (Illustrated bas.). Springer. s. 342. ISBN 978-0-306-46158-3. 
  10. ^ Glassé, Cyril; Smith, Huston (2003). The new encyclopedia of Islam (Revised, illustrated bas.). Rowman Altamira. s. 302. ISBN 978-0-7591-0190-6. 
  11. ^ Phipps, William E. (1999). Muhammad and Jesus: a comparison of the prophets and their teachings (Illustrated bas.). Continuum International Publishing Group. s. 85. ISBN 978-0-8264-1207-2. 
  12. ^ Versteegh, Kees (2008). C.H.M. Versteegh; Kees Versteegh (Edl.). Encyclopedia of Arabic language and linguistics, Volume 4 (Illustrated bas.). Brill. s. 513. ISBN 978-90-04-14476-7.  Bilinmeyen parametre |dil_adı= görmezden gelindi (yardım)
  13. ^ Abdullah el-Endelûsî, Mu'cemu Ma İste'ceme, Beyrut 1983, I, 269
  14. ^ Peterson, Daniel C. (2007). Muhammad, prophet of God. Wm. B. Eerdmans Publishing. ss. 22–25. ISBN 978-0-8028-0754-0. 
  15. ^ İbn Kuteybe, Tefsiru Garîbi'l-Kur'an, Beyrut 1978, s.107-108
  16. ^ İbrahim Hasan, Tarihu'l-İslâm, Mısır 1979, I, 45
  17. ^ Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; p. 303: ‘Otherwise, in all the vast corpus of ancient literature, there is not a single reference to Mecca – not one’
  18. ^ The New Encyclopædia Britannica: Micropædia Volume 8: Encyclopædia Britannica, Inc. 1995. p. 473. ISBN 0-85229-605-3
  19. ^ a b Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; p. 471
  20. ^ a b Crone, Patricia; Meccan Trade and the Rise of Islam; 1987; p.7
  21. ^ Holland, Tom (2012). In the Shadow of the Sword; Little, Brown; p. 303
  22. ^ Translated by C.H. Oldfather, Diodorus Of Sicily, Volume II, William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, MA, 1935, p. 217.
  23. ^ Jan Retsö, The Arabs in Antiquity (2003), 295–300
  24. ^ Photius, Diodorus and Strabo (English): Stanley M. Burnstein (tr.), Agatharchides of Cnidus: On the Eritraean Sea (1989), 132–173, esp. 152–3 (§92).)
  25. ^ Morris, Ian D. (2018). "Mecca and Macoraba" (PDF). Al-ʿUṣūr Al-Wusṭā. Cilt 26, s. 1–60, pp. 42–43, n. 200. 
  26. ^ Crone, Patricia (1987). Meccan Trade and the Rise of Islam. Princeton University Press. ss. 134–135. ISBN 978-1-59333-102-3.  Morris, Ian D. (2018). "Mecca and Macoraba" (PDF). Al-ʿUṣūr Al-Wusṭā. Cilt 26, s. 1–60. 
  27. ^ "In the Cave of Hira'". Witness-Pioneer. 18 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  28. ^ Moojan Momen (1985), An Introduction to Shi'i Islam: History and Doctrines of Twelver Shi'ism, Yale University Press, New edition 1987, p. 5.
  29. ^ "Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods", Encyclopaedia of Islam

Dış bağlantılarDüzenle