Akkad alfabesi ile yazılmış bir Guti Tableti (M.Ö.2130)

Gutiler (Guti, Qurti) Zagros Dağlarında yaşayan antik halk. Gutiler hakkında Sümerler, Babiller ve uzun yıllar sonra Asurlular birbirleriyle çelişmeden, Zagros dağlarının Orta ve Kuzey bölgelerinde Guti ya da Qurti adında halkın yaşadiği ve ülkelerine de Gu-ti-um dendiğini yazmışlardır.[1] Sümerler (M.Ö.3.binyıl), Babiller (M.Ö.2.binyıl), Asurlular (M.Ö.1.binyıl) bu bilgiyi kayda geçmişledir.

Gutiler (Sümerce: Gu-ti-um)[2] M.Ö 3.binyılda Akkad İmparatorluğunu yıktılar (M.Ö 2154 yılı). Ardından Zagros Dağlarından inerek Kuzey Mezopotamyada bir kaç kuşak Sümer Hanedanliğina krallık yaptılar. Sümer tabletlerinde Gutiler'in, Zagros dağlarında yaşayan (Babil içinde Elam'ın kuzeyinde günümüz Irak ve İran'ın kesiştiği yerde) barbar bir halk oldukları yazılmıştır. Gutiler, Akkad'ı yıktıktan sonra Sümerliler'e hükmediyorlar ve bu sebeple Sümerler tarafından Sümer Kralları Listesi'ne yazılıyorlar.[3] Uruk'ta vali olan ve daha sonra Gutiler'e karşı isyan başlatan Utu-Hengal tarafından son Guti kralı Tirigan mağlup edilerek Guti hükümdarlığına son veriliyor. İncil bilimcilerine göre Guti halkı Tanah'ta "Koa" ('Qoa) olarak geçiyor. Hezekiel Kitabı'nda ise "Koa" Filistin'in düşmanı olarak geçmektedir.[4]

İçindekiler

Guti-Akkad çatışmalarıDüzenle

 
Naram-Sin, öldürdüğü Lololar'ın (Lullubi) cesetlerine basarak tanri katına veya tahta çıkıyor.Louvre Müzesi

M.Ö.3.binyılın sonlarına doğru Gutiler, birçok şehir-devletini siyasal olarak birleştirmeyi başardılar ve Mezopotamya'dan dışa doğru şiddetli bir fetih hareketine girdiler. Sümer ve Akkad'da (M.Ö.2250 ile 2120 yılları arasında) hüküm süren yeni bir yönetici hanedanlık kurdular.Gutiler tarafından yapılan fetihler arasında, hakkında tarihsel kayıtlar bulunanlar yalnızca ovalık Akadia ve Sümer ülkesidir. Akkad Kralı Naram Sin (M.Ö.2291-2255) Gutiler hakkında şunları yazar: "...onlar dağların arasında büyüdüler, güçlendiler, boy pos kazandılar..."[5] Akkad kralı Naram-Sin, Zagros'lu Guti ve Lulu klanlarını bir tehdit olarak görüyordu. Nitekim bu iki klan aynı dili konuşan aynı ataya sahip iki dağ aşiretiydi.[6] Naram-Sin önderliğinde Akkad, Lolo(veya Lullubi) ve Gutiler'e saldırmaya başladı ve bu iki klandan çok fazla kişiyi öldürdü. Bunu bir başarı olarak gören Naram-Sin başarısını duvar kabartmalarıyla ölümsüzleştirdi. Naram-Sin'in ölümünden 5 yıl sonra taht kavgasına tutulmuş Akkad'ı Zagroslar'dan inerek yıktılar.[7]

Sümerlerin Guti HanedanlığıDüzenle

Akkad ile Gutiler arasındaki çatişmali ortam zamanla Zagros Dağlarından sıyrılıp şehirlere indi. Gutiler'in vur-kaç tekniği ile zamanla önce Akkad'ın gücünü zayıflatırken bununla birlikte Sümer'de ekonomi çökmekteydi. Çünkü saldırılılardan ötürü tarım yapılamaz oldu. Bunun sonucunda kıtlık meydana geldi. Gutiler sonunda Akkad'ı istila etti. Akkad istilasından hemen sonra Elam'a yönelip kralları Kutik-İnshushinak'nın hükümdarlığında istila ettiler (M.Ö 2240-2220).[8] Gutiler'de çağdaşları Akkadlılar'ın yaptiği gibi fethettikleri yerlere yazılı heykeller diktiler. Bir tanesinin üzerinde "Guti kralliği, dört kralliğin kralı" yazılmaktaydı, dört krallık: Sümer, Akkad, Elam ve Guti. Babil Tarih Kronolojisi'ne göre Gutiler 1500 yıl Mezopotamya'ya etki etti.Asur kralı Shalmaneser, Mitanniler'e sefer düzenlemiş ve Mitanniler'i yıkmıştır ve Mitanniler'e karşı zaferini Gutiler'e karşı zafer olarak kabul etmiş ve demiştir ki; "Ararat sınırından Tur Âbidin'e kadar bu ülke içinde su gibi Guti kanı aktı".[9]

 
Shalmaneser,Gutiler için;"Gutiler gökteki sayılamayan yıldızlar kadar çok ve ezilmeleri gereken" demiştir.[10]

Guti halkının fiziksel özellikleriDüzenle

Asurolog Sir Henry Hoyle Howorth, Asurolog Theophilus Pinches, Arkeolog Leonard Wooley, Asurolog İgnace Gelb gibi alanlarında başarılı bilim adamlarının, Guti halkının soluk tenli ve sarışın olduklarına dair iddiada hemfikir olmuşlardır.[11][12][13][14] Ünlü Asurolog Julius Oppert'e göre bazi tabletlerde namrum veya namrûtum kelimeleri "açık tenli" anlamına geliyordu nitekim bu tabletlerde o iki kelimenin Guti ve Subartu'lu köleler için kullanıldığnı iddia etmektedir.[15][16]

Ancak bu iddiaları reddedenlerde oldu,Yahudi-Amerikalı arkeolog Ephraim Avigdor Spesier "namrum" kelimesinin "açık tenli" anlamına geldiği iddiasini reddetmiştir. [kaynak belirtilmeli]

Modern Gutiler hakkında iddialarDüzenle

Gutiler'in modern Kürtler'in ataları olduğu da iddia edilmektedir.[17].[18][19][20][daha iyi kaynak gerekli] Mehrad izady "Kürtler Bir El Kitabı" kitabında Gutiler'in modern Girdi aşireti olduklarını ve son kral Tirigan isminin yine Kürt aşireti olan Tirikan'larla ilişkilendirmektedir[21][daha iyi kaynak gerekli] Bunun aksini söyleyen, Eskiçağ alanında isim benzerliğinin yanlışlığına dikkat çeken bilim insanları da vardır. Prof. Dr. Şeyhmus Recai Tekoğlu Asur kaynaklarında "Gutiler"in savaşçı ve kavgacı özelliklerini nitelemek amacıyla "gurti" sıfatının kullanıldığını belirmekte ve Kürtlerin ataları oldukları iddiaları ile isim benzerlikleriyle yapılan eşleştirmeleri yersiz bulmaktadır. Aynı zamanda bilimsel değeri yüksek Chiago A. Dictionary'de Guti ve Kürt eşleştirmesine yönelik olarak hiçbir içerik bulunmamaktadır.[22]

Guti kralları listesiDüzenle

Sümer Kralları Listesi'nde adı geçen Guti kralları ve kronolojisi. [kaynak belirtilmeli]

Hükümdar Adı Hükmettiği Yıllar (M.Ö)
Erridupizir 2141-2138
Nibia veya İmta 2138-2135
İnkishus 2135-2129
Sarlagab 2129-2126
Shulme 2126-2120
Elulmesh veya Silulumesh 2120-2114
İnimabakesh 2114-2109
İgeshaush veya İgeaus 2109-2103
Yarlagab veya Yarlaqaba 2103-2088
İbate 2088-2085
Yarlagandab veya Yarla 2085-2082
Kurum 2082-2081
Apilkin veya Habilkin 2081-2078
Le-erabum 2078-2076
İrarum 2076-2074
İbranum 2074-2073
Hablum 2073-2071
Puzur-Suen 2071-2064
Yarlaganda 2064-2057
Si-um veya Siu 2057-2050
Tirigan 2050-2050

Kaynakça Düzenle

  1. ^ Egon von Eickstadt,Türkler Kürtler İranlılar,sayfa 57
  2. ^ Sumer King List ( ETCSL. The Sumerian King List. Accessed 19 Dec 2010.)
  3. ^ Eller, Jack David. Kürt tarihi ve Kürt kimliği. sayfa 153
  4. ^ -See, for example, J. D. Douglas & Merrill C. Tenney, 2011, Zondervan Illustrated Bible Dictionary (3rd ed.), HarperCollins, p. 1897.
  5. ^ Mehrdad İzady,Kürtler Bir El Kitabı (Sayfa,73)
  6. ^ Egon von Eickstedt,(Türkler-Kürtler ve İranlılar,Peri yayınları)
  7. ^ Bahar, Hasan (2014). Eskiçağ Uygarlıkları. Konya: Kömen Yayınları. s.44-46. ISBN 9789756527627. Erişim tarihi: 2 Nisan 2016
  8. ^ Martin Sicker, İslamiye öncesi Ortadoğu sayfa.19 Yıl:2000
  9. ^ Mehmet Emin Zeki Beg,Kürtler ve Kürdistan.Nubihar yayınları
  10. ^ Egon von Eickstedt, "Türkler,Kürtler,İranlılar" Peri yayınları sa.60
  11. ^ Erken Dönem Babil Tarihi ", Henry H. Howorth Vol.16, No.61 (OCAK.1901), Sayfa:32
  12. ^ The Old Testament in the Light of the Historical Records and Legends of Assyria and Babylonia, Theophilus Goldridge Pinches, Kessinger Publishing, 2005 (reprint), p. 158
  13. ^ Sümerler, Leonard Woolley,1929, Sayfa.5.
  14. ^ Hurrians and Subarians, Studies in Ancient Oriental Civilization, Gelb, 1944, p.88
  15. ^ Gelb, 1944, p. 43
  16. ^ Gelb, 1944, p. 88 - further translates a tablet passage as "a light (-coloured) slave girl who is pleasing to your eye.
  17. ^ Kurds/History. s. 382. https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false. Afrika ve Ortadoğu halkları ansiklopedisi (Kürt tarihi/Sayfa.382)
  18. ^ Büyük Sovyet Ansiklopedisi, 7. cilt,sf 498
  19. ^ Central Asiatic Journal, 12-13. ciltler,sf 64
  20. ^ Senar Turgut,Mezopotamya'da Kürt Uygarlık Tarihi,Sayfa 31
  21. ^ Mehrdad İzady,Kürtler Doz yayınları
  22. ^ Prof. Recai Tekoğlu," Eskiçağ'da Tarih Metodolojisi/Yöntemleri" Dokuz Eylül Üniversitesi 2017