Medler

antik İran halkı

Medler[not 1] (Eski Farsça: Māda, Yunanca: Μῆδοι, İbranice: מָדַי), İran'ın kuzeybatı bölgesinde yaşayan eski bir İrani Halktır. Yunanlar bu halkın yaşadığı bölgeye Medya adını vermişler. Medler ilk kez Asur kralı III. Salmaneser'in dönemindeki (MÖ 858-824) yazılarda "Mada" adı ile kaydedilmişler.[6] Medler'in şu anki adı antik Yunan dilindeki Mêdos'tan (Μῆδος) gelmektedir. Asuriler "Medyan ülkesi", Kurmada, Mata veya Manda olarak kendilerinden bahsederken, Babilliler onları Ummān-manda olarak adlandırdılar.[7]

Medler
Mādai
MÖ 678[1]-MÖ 549
Medler bayrağı
Herodot'a göre, Med İmparatorluğu'nun Kral Astyages hükümdarlığındaki toprakları.
Herodot'a göre, Med İmparatorluğu'nun Kral Astyages hükümdarlığındaki toprakları.
Başkent Ekbatana
Resmî diller Med dili
Hükûmet Monarşi (Krallık)
Kral, İmparator  
• MÖ 678–665
İlk Diyakes[4]
• MÖ 625–585
Siyaksares
• MÖ 589–549
Son Astyages
Tarihçe  
• Kuruluşu
MÖ 678[1]
• Diyakes Med kabilelerini birleştirmiştir.
MÖ 678
• Büyük Kiros tarafından feth edilmiştir.
MÖ 549
• Dağılışı
MÖ 549
Öncüller
Ardıllar
Asurlular
Urartular
Ahameniş İmparatorluğu
Med erkeği. Persepolis duvar kabartmaları.
Med İmparatorluğu.

TarihçeDüzenle

MÖ 1100-1000 civarında,Kral Diyakes önderliğinde kuzeybatı İran'ın dağlık bölgesini ve Hemedan (Ekbatan) bölgesinde bulunan Mezopotamya'nın kuzeydoğu ve doğu bölgesini ele geçirmişlerdir. İran'da ortaya çıkışlarının MÖ 800 yılları arasında gerçekleştiğine inanılmaktadır.

Medlerin Bölgeye tam olarak hakim olması,Kral Siyaksares döneminde olmuştur, Siyaksares çeşitli Med aşiretleri ile ittifak yapmış, Karmaşık savaşan orduyu, düzene sokmuş ve bir fetih hareketine başlamıştır,Siyaksares Medler'in ve Babası Diyakes'in en büyük arzusu olan Asur'u yıkmayı istiyordu.Çünkü Asur devleti Med halkına eziyet etmişti,MÖ 612 yılında Medler Ninova'yı kuşatmış ve Asur imparatorluğu'nu yıkmıştır.Bin yıllık Asur hegamonyasi biterek Mezopotamya'da bir devir kapanmıştı[8]

Kral Siyaksares, fetihlere devam ederek Mezopotamya, Anadolu,Kafkasya ve İran coğrafyasına egemen olmuştu,Tarihçi Herodot'un aktardıklarına göre Medler,eski dönemlerde diğer halklar tarafından Aryanlar olarak adlandırılmıştır.[9]

Medler yine kendileriyle aynı dönemde var olmuş,Lidyalılar ve Babillerle rekabet edip,savaşmışlardır Lidyayı fethetmek için yola çıkan Siyaksares komutasındaki Med ve II.Alyattes komutasında Lidya ordusu Kızılırmak dolaylarında karşı karşıya geldi savaş büyük bir şiddetle devam ederken tarih 28 Mayıs M.Ö 585'i gösteriyordu, Yunan filozof Thales'in de önceden öngördüğü gibi savaş meydanında Güneş tutuldu (Thales Tutulması)Medler için Güneş kutsal olduğundan bunu Tanrilar'in bir cezalandırması olarak yorumlayıp savaşı bitirdiler ve barış antlaşması yaptılar[10]

Medler,İskit akınları ile karşı karşıya kalmıştır.İskitler tüm Asya'yı istila etmiş, Medler için büyük tehlike arz etmişlerdir.Ancak bir gece Med Kralı Siyaksares,İskitler'i yemeğe davet etmiş ve onları sarhoş edip kılıçtan geçirmiştir. Bu olaydan sonra Medler, Siyaksares önderliğinde tekrar Asya'ya hükmedip,antik çağin en büyük imparatorluğu haline geldi.[11][12]

Herodot tarafından bildirilen Medler ile ilgili hes, MÖ 7. yüzyılın başında bir imparatorluk oluşturacak güçlü bir halk imajını bırakmıştır. Hakim oldukları topraklarda hükümdarlıkları MÖ 550 yılına kadar sürmüştür.Son Med kralı Astyages, Pers Kralı II. Kiros'a karşı yenik düşmesinden sonra, Med İmparatorluğu önemli bir eyalet haline gelmiştir ve art arda egemen olan imparatorluklar tarafından Satraplık şeklinde yönetilmiştir.

Med DiliDüzenle

Medi dilinin kökeni ve özellikleri birçok yönden ihtilaflıdır. Bu dilde bulunan metinlerin azlığı ve var olanların ise çok az ve sadece birkaç kelime, toponimiler'in var olması dilbilgisini keşfetmek adına oldukça zordur. Ancak bununla birlikte, İran dillerinden eski Kürtçe'yi kullanan, Kürtlerin atalarına çok yakın bir dil kullandıkları muhtemeldir.[13] Nitekim Med dili eski bir İran dilidir ve Azari, Gilaki, Mazenderanca, Zaza-Gorani dilleri, Kürtçe ve Baluchi gibi diğer birçok dili içeren Kuzeybatı İran dil ailesine ait olarak sınıflandırılmaktadır.[14] Grameri hakkında fazla bir bilgi mevcut değildir fakat Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avesta ile önemli fonolojik izoglozları paylaşmaktadır.[15]

15. yüzyıldan kalma Ermeni harfleriyle yazılmış bir elyazmasında bulunan Kürtçe dua metni için "Med dili" ile yazıldığı ifadesi vardır. Elyazmasının daha eskiye dayanan orijinalinden kopya edildiği sanılmaktadır.[16]

Herodot'un Altı Med kabilesiDüzenle

Herodot, eserinde altı adet Med aşiretinin isimlerini listeler: "Deiokes'in hükmü altında toplananlar yalnız Media ahalisiydi; Medler çeşitli boylardan oluşmuştu: Buslar, Paretakenler, Strukhatlar, Arizantlar, Budiler, ve Maglar."[17]

Heredot, Medlerin “Pers” kökenli olmadıklarını Medlerin anlatımıyla şu şekilde belirtmiştir; Maglar ‘Medler” dedi: Ey kral! Biz de senin hükümranlığının kalmasıyla çok ilgileniyoruz; çünkü aksi durumda krallığın,Persli olan bu çocuğa (I.Cyrus) geçecektir,Bu durumda biz Medler, köleleştirileceğiz ve biz ayrı kandan olduğumuz için de, Persler tarafından hiç hesaba katılmayacağız.[18]

Herodot aynı zamanda, Medler'in Persler'le kesinlikle aynı aletlere sahip olduğunun ve olağan giyimlerinin birbirinden farksız olduğu söylemiştir. Herodot tarafından aktarılan bilgilerden biride; "Bu Medler eski zamanlarda herkes tarafından Aryanlar olarak anılmış; fakat Kolhisliler, Atina'dan buraya geldiklerinde, onların isimlerini Media olarak değiştirmişlerdir. Haddi zatında bu onların'da kendilerine verdikleri isimdi."[19]Medea Yunan mitolojisi'nde Kolhis kralı Jason'un karısı ve Argonotlar'ın büyücüsüdür.

Medler ve KürtlerDüzenle

Medlerin, Kürtlerin atalarından olduğu konusunda başta erken dönem olmak üzere birçok dönemde tarihçiler ve seyyahlar arasında fikirler vardır. Medler ve Kürtler arasındaki bağı ilk gösteren tarihi belge, Kâr-nâme'de yer almaktadır, I. Erdeşîr'i Papakan (MÖ. 242) Kürtler'e karşı verdiği savaşta, Kürt Med kralı diye bahsetmektedir.[20][21][22][23][24]

Nitekim Orta Çağ dönem kaynaklarında (Hicri-5.Yy)'da yaşamış olan Ermeni tarihçi Heyton (Hethum) şöyle der: ”Sonunda Araplar Mısır’ın yönetimini kaybettiler; ve Medler; “Ki onlara Kürtler deniliyordu.” Mısır’a egemen oldular.”[25]

Orta Çağ'da bazı tarihçiler Kürtlere, Med demiş Kürtlerle yapmış oldukları savaşları, Med işgali olarak yorumlamışlardır.[25][26][27] Med Dili tıpkı Kürtçe gibi Batı İran Dilleri sınıfına girer, 15. yüzyılda 7 dilde yazılmış kutsal bir metinde Medce de yer almaktadır.[28][29] H.W. Bailey, Henning, Shanidze ve David Neil MacKenzie gibi bazı bilim adamları metni incelemiş ve metnin Kürtçe olduğunu iddia etmişlerdir.[30]

18. ve 19. yüzyıllarda birçok tarihçi ve seyyah; kitaplarında, Kürtlerle Medlerin aynı halk olduğunu iddia etmişlerdir. Medleri başta Kürtler olmak üzere tüm İranilerin atası olarak ele alan görüşler de bulunmaktadır.[31][32][33][34][35]

Rus tarihçi ve dilbilimci Vladimir Minorski, şu anda Kürtlerin çoğunluk oluşturduğu topraklarda yaşamış olan Medler'in modern Kürtlerin ataları olabileceğini öne sürdü. MÖ 8. yüzyılda bölgeyi işgal eden Medlerin dilsel olarak Kürtlere benzediğini de belirtir. Bu görüş, yirminci yüzyılda birçok Kürt milliyetçisi tarafından kabul edildi. Ancak Hollandalı bir bilim adamı olan Martin van Bruinessen, Medleri Kürtlerin atası olarak gören görüşlere karşı çıkarak şöyle diyor:Bazı Kürt entelektüeller, halklarının Medler soyundan geldiğini iddia etseler de, Medlerin siyasi egemenliği ile Kürtlerin ilk doğrulanması arasındaki önemli boşlukta böyle bir bağlantıya izin verecek hiçbir kanıt yoktur."[36]

Bazı dilbilimsel araştırmalar, daha önce ileri sürülen Kürtlerin Medlerin torunları olduğu görüşüne meydan okudu.[37][38] İran Araştırmaları profesörü Gernot Windfuhr, Kürt dillerini Medcenin alt katmanları olarak temellendirmiş olsa da daha çok Partça diline benzediğini söylemiştir.[39] Kürtçe konusunda bir otorite olan David Neil MacKenzie, Kürtçenin Farsçaya daha yakın olduğunu söyleyerek, Kürtçenin Farsçadan farklılığı nedeniyle Kuzeybatı İran dili olarak görülmesi gerektiğini savunan "geleneksel" görüşü sorgulamıştır.[40]

California Üniversitesi'nde tarih profesörlüğü yapmış Wadie Jwaideh: "Kürt halkının tanınmış atalarından biri olan Med İmparatorluğu, Kürtler tarafından kurulduğu söylenebilecek harika nasyonal olan, tek devletti"[41]

Kutsal Kitaplar'da MedlerDüzenle

Tevrat Yeramya bölümünden alınma Ayet ve Bablar;

  • (11)"Okları bileyin, Ok kılıflarını doldurun! RAB Med krallarını harekete geçirdi,Amacı Babil'i yok etmek. RAB öcünü, tapınağının öcünü alacak.[42]
  • (12)Babil surlarına karşı sancak kaldırın! Muhafızları pekiştirin, Nöbetçileri yerleştirin, Pusu kurun! Çünkü RAB Babil halkı için söylediklerini Hem tasarladı hem de yerine getirdi.[43]
  • (13)Ey sizler,akarsuların kıyısında yaşayan,Hazinesibol olanlar,Sonunuz geldi,zamanınız doldu.[44]
  • (27)"Ülkeye sancak dikin! Uluslararasında boru çalın! Ulusları Babil'le savaşmaÖn ol hazırlayın. Ararat,Manni,Aşkenaz krallıklarını Ona karşı toplayın. Ona karşı bir komutan atayın, Çekirge sürüsü kadar at gönderin üzerlerine.[45]
  • (28) Ulusları,Med krallarını, valilerini, Bütün yardımcılarını, Yönetimi altındaki bütün ülkeleri- Onunla savaşmaya hazırlayın.[46]
  • (29)Ülke titreyip kıvranıyor! Çünkü RAB'bin Babil diyarını Issız bir viraneye çevirme amacı Yerine gelmeli.[47]

Yeşaya,Daniel ve ester bölümünde ise Medler'den şu şekilde bahsedilmektedir;

  • Gümüşe değer vermeyen,

Altını sevmeyen Medler’i,Onlara karşı harekete geçireceğim[48][48]

  • Büyüklüğü, kahramanlıkları ve Mordekay'ı her bakımdan nasıl onurlandırdığı Med krallarının tarihinde yazılıdır.[48]
  • Gördüğün iki boynuzlu koç Med krallarını simgeler.[48]

Kültür MirasıDüzenle

 
Medleri simgeleyen, altın Boğa
 
Kç başı şeklindeki Rhyton, altın -Medya, MÖ 7. yy sonu - 6. yy
 
Medlerin Başkenti Ekbatana'da kazı çalışmaları.
 
Med Askerleri
 
Med Kralı Kabartması.
 
Büyük Med Kralı Siyaksaresin mezarı

NotlarDüzenle

  1. ^ Oxford English Dictionary'e (Oxford İngilizce Sözlüğü) göre "Mede" kelimesi, eski Farsçadan (Attika ve İyonik) Latinος (arcadochypriote ma-to-"" Μᾶδοι, çoğul) klasik Latincede Mēdus'tan (genellikle çoğul olarak) gelir "[5]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Rawlinson, Prof.George (2006). Medya Krallığı. Doz Yayınlar. s. 159. ISBN 975-6876-73-5. 
  2. ^ https://threader.app/thread/1293982019978919936
  3. ^ https://www.reddit.com/r/vexillology/comments/8fjx64/hypothetical_flag_of_the_median_empire_the_symbol/?utm_source=share&utm_medium=mweb
  4. ^ "Assyrian texts speak of a Kashtariti as the leader of a conglomerate group of Medes". 14 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Aralık 2014. 
  5. ^ Oxford English Dictionary "giriş Mede, n.". Arşiv
  6. ^ "Media" (İngilizce). Encyclopedia Britannica Online. 2009. 9 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2009. 
  7. ^ İngilizce) G. Windfuhr, « Dialectology and Topics », dans G. Windfuhr (dir.), The Iranian Languages, Oxon et New York, 2009, s.5-8. 
  8. ^ "MEDIA – Encyclopaedia Iranica". web.archive.org. 5 Ekim 2018. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  9. ^ Herodotus, The Histories. 7.62.1. "The Medes in the army were equipped like the Persians; indeed, that fashion of armor is Median, not Persian. Their commander was Tigranes, an Achaemenid. The Medes were formerly called by everyone Arians, but when the Colchian woman Medea came from Athens to the Arians they changed their name, like the Persians. This is the Medes' own account of themselves". 
  10. ^ Herodotos, Tarih, s.43, İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  11. ^ Herodotos, Tarih, s.42, İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  12. ^ Herodotos, Tarih, s.61, İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  13. ^ P. Lecoq, Les inscriptions de la Perse achéménide, Paris, 1997, s. 46-49 ve s.150
  14. ^ Schmitt, Rüdiger (1989). Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden: Reichert.
  15. ^ Skjærvø, Prods Oktor (2005). An Introduction to Old Persian 2 Nisan 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (PDF) (2nd ed.). Cambridge: Harvard.
  16. ^ D. N. MacKenzie, "The Language of the Medians", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 22, No. 1/3 (1959), pp. 354-355
  17. ^ Herodotos, Tarih, s.59, Med Boyları İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0
  18. ^ Herodotos, Tarih,Med Boyları İş Bankası Kültür Yayınları, İSBN 978-975-458-721-0. 
  19. ^ Herodotus, The Histories. 7.62.1. "The Medes in the army were equipped like the Persians; indeed, that fashion of armor is Median, not Persian. Their commander was Tigranes, an Achaemenid. The Medes were formerly called by everyone Arians, but when the Colchian woman Medea came from Athens to the Arians they changed their name, like the Persians. This is the Medes' own account of themselves"
  20. ^ Potts, Daniel T. (2014). Nomadism in Iran : from antiquity to the modern era. New York. s. 121. ISBN 978-0-19-936684-2. OCLC 881141443. 
  21. ^ Theodor Noldeke. Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt (Almanca). ss. 48-49. 
  22. ^ Sanjānā, Dārāb Peshotan (1896). The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices (Farsça). Printed at the Education Society's Steam Press. s. 22. 
  23. ^ Askari, Nasrin (2016). The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes. Leiden. s. 114. ISBN 978-90-04-30791-9. OCLC 946967827. 
  24. ^ Ghodrat-Dizaji, Mehrdad (2007). "ADMINISTRATIVE GEOGRAPHY OF THE EARLY SASANIAN PERIOD: THE CASE OF ĀDURBĀDAGĀN". Iran. 45: 87–93. ISSN 0578-6967. 
  25. ^ a b C. Köhler (2014). Hayton - La Flor des estoires de la terre d’Orient (in French). p. 225. Après perdirent les Sarazins la seignorie " , e les Mediens , qui sont dis Cordins , occuperent la seignorie d'Egipte. 
  26. ^ Kapoïan-Kouymjian, Angèle (1988). L'Egypte vue par des Arméniens (XIe-XVIIe siècles) (Fransızca). Editions de la Fondation Singer-Polignac. ISBN 978-2-900927-21-2. 
  27. ^ Chʻamchʻyantsʻ, Mikʻayel (1827). History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall (İngilizce). Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend. s. 310. 
  28. ^ MacKenzie, David Neil (1959). The Language of the Medians (PDF). University of London (PDF). 
  29. ^ Russell, James R. (2004). Armenian and Iranian Studies (İngilizce). Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University. s. 594. ISBN 978-0-935411-19-5. 
  30. ^ Russell, James R. (2004). Armenian and Iranian Studies (İngilizce). Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University. s. 594. ISBN 978-0-935411-19-5. 
  31. ^ Hosten, H. (28 Temmuz 2010). Travels of Fray Sebastien Manrique 1629-1643: A Translation of the Itinerario de las Missiones Orientales. Volume II: China, India etc (İngilizce). Routledge. ISBN 978-0-429-58111-3. 
  32. ^ Arnaduniensis, Elisaeus episcopus (1830). The History of Wartan, and of the Battle of the Armenians: Containing an Account of the Religious Wars Betwen the Persians and Armenians. Transl. from the Armenian by C. F. Neumann (İngilizce). J. Murray. s. 78. 
  33. ^ Mathieu, H. (1857). La Turquie et ses différents peuples (Fransızca). E. Dentu. s. 153. 
  34. ^ Smith Williams, Henry. The Historians' History of the World, 1907, V.2 – P. 584. 
  35. ^ Daryaee, Touraj (2012-02-16). The Oxford Handbook of Iranian History (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-020882-0. 
  36. ^ Hakan Özoğlu, Kurdish notables and the Ottoman state: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries, SUNY Press, 2004, p. 25.
  37. ^ Turkey Foreign Policy and Government Guide. April 2003. ISBN 9780739762820. 
  38. ^ Division, Federal Research (2004). Turkey. ISBN 9781419191268. 
  39. ^ Windfuhr, Gernot (1975), "Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes", Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457–471
  40. ^ Paul, Ludwig. "KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE". Encyclopædia Iranica. Erişim tarihi: 31 Ekim 2016. 
  41. ^ Kürt Ulusal Hareketi: Kökenleri ve Gelişimi”. Sayfa: XV. Syracuse University Press. İlk baskı, 2006.[1]
  42. ^ "İncil: jer 51:11". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  43. ^ "İncil: jer 51:12". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  44. ^ "İncil: jer 51:13". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  45. ^ "İncil: jer 51:27". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  46. ^ "İncil: jer 51:28". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  47. ^ "İncil: jer 51:29". incil.info. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021. 
  48. ^ a b c d "Kutsal Kitap: "Med" için sonuçlar". kutsalkitap.info.tr. Erişim tarihi: 11 Nisan 2021.