Irak Savaşı

(II. Körfez Savaşı sayfasından yönlendirildi)

Irak Savaşı, 20 Mart 2003'te Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık önderliğinde oluşturulmuş Çokuluslu Koalisyon Kuvvetlerinin bir askeri harekâtla Irak'a girmesiyle[13] başlayan ve devam eden[14][15] savaş. Ayrıca İkinci Körfez Savaşı, Irak'ın İşgali[16] ve koalisyon ülkelerince Irak'ı Özgürleştirme Operasyonu[17] olarak da adlandırılır. 21 Ekim 2011 tarihinde ABD Başkanı Barack Obama yaptığı açıklamada, ülkedeki ABD askerlerinin 31 Aralık 2011'e kadar geri çekileceğini açıkladı.[18] 15 Aralık 2011 tarihinde Bağdat'ta bulunan Amerikan Üssü'nden son Amerikan Bayrağı'nın indirilmesiyle savaş resmen sona ermiştir.[19] ABD Dışişleri Bakanı John Kerry savaşın vahim bir hata olduğunu belirtmiştir.[20]

Irak Savaşı
Iraq header 2.jpg
Saat yönünde, ilk karede Amerikan askerleri Samarra'da devriye geziyor, ikinci kare; Bağdat meydanındaki Saddam Hüseyin heykeli yıkılıyor, üçüncüde ise Iraklı askerler direniş esnasında, son karede ise Bağdat'ın güneyinde bir arabaya yerleştirilmiş bomba patlıyor.
Tarih20 Mart 2003-18 Aralık 2011
BölgeIrak
Sonuç
Taraflar

Flag of Iraq (1991–2004).svg Irak


Destekleyen(ler):

  • Flag of Iran.svg İran (Sadece Şii direnişçileri)

Flag of NATO.svg NATO

Komutanlar ve liderler

Flag of Iraq (1991–2004).svg Saddam Hüseyin  (Esir) İdam edildi

Flag of the United States.svg George W. Bush

Flag of the United Kingdom.svg Tony Blair

Flag of Iraq.svg Nuri El Maliki
Güçler

Irak (Saddam Hüseyin yönetimi)
375,000+ Sünni Direnişçiler ~1.790.000, Mehdi Ordusu
~60.000,[3][4]Irak el-Kaidesi

1.300+

Irak Güvenlik Güçleri 631.000 (Asker: 254.000, Polis: 227.000, FPS: 150.000)

Koalisyon Güçleri ~300.000 işgalde ~152.000 güncel

Peşmerge 50.000 işgalde 270.000 güncel

Özel Askeri Birlik*

~182.000 (118.000 Iraklı, 43.000 diğer, 21.000 Amerikalı)[5][6]

Uyanış militanları

65.000-80.000[7]
Kayıplar

Iraklı savaşçı (işgal sırasında): 6,370-10,800 ölü[8][9]
Direnişçiler (işgal sonrası):18,136-23,837 ölü (22 Eylül, 2007 ABD askeri raporları)[10]

Tutuklular: 18,900 (ABD raporları)[11][12]

Irak Güvenlik Güçleri 11,057 polis/asker ölü
Koalisyon Güçleri (ölüler) (4,483 ABD, 179 Birleşik Krallık, 139 diğer): 4,801
Koalisyon Güçleri (yaralılar): 30,852 ABD, ~400 Birleşik Krallık
Koalisyon güçleri hafif yaralılar ve tıbbi muayene olmuşlar:**28,645 US, 1,155 UK.
Özel Askeri Birlik(ölüler): ABD 249, toplam 1,193
Özel Askeri Birlik (kayıp ya da esirler): 18
Özel Askeri Birlik(yaralılar): 10,569
Uyanış Konseyi:

650+ ölü

Tüm Irak'taki şiddet olaylarından ölümler,, Opinion Research Business – Ağustos 2007: 1,033,000 (946,000-1,120,000) (silahlı saldırı 48%, bomba yüklü araçla 20%, hava saldırısı 9%, kaza ile ölümler 6%, diğer 6%)[26] *Özel Askeri Birlik:

Amerikalı ve Irak'lılardan oluşan- ABD ordusunun yükünü hafifletmek için kurulmuş çeşitli tehlikeli görevlerde bulunan bir askeri birlik.

Savaş öncesinde, ABD ve Britanyalı hükümetlerinin Irak'ın kitle imha silahlarına sahip olduğu ve bu silahların koalisyon ülkeleri başta olmak üzere birçok ülkenin güvenliğini ciddi şekilde tehdit ettiği gerekçesiyle[21][22][23]Birleşmiş Milletler Doğrulama ve Teftiş Komisyonu yetkililerinin kimyasal silahların varlığı konusunda kanıtlarının olmadığı,[24][25][26][27] işgal sonrasında, ABD-Iraklı İnceleme Grupları Irak'ın kitle imha silahı programına 1991'de son verdiği fakat ambargo kalkmazsa tekrar faaliyete geçirebileceği belirtti.[28]Polonya Silahlı Kuvvetleri ve Amerika Birleşik Devletleri Ordusu Irakda kimyasal kitle imha silahı buldu[29][30][31]. Buna rağmen terk edilmiş veya konulduğu yerin belirsiz olduğu kimyasal silah kalıntıları olacağı gerekçesiyle koalisyon kuvvetleri harekat düzenlemiştir.[32] Bazı Amerikalı görevliler Saddam Hüseyin'i, el-Kaide'ye destek vermek ve barıdırmakla suçladılar[32] fakat bu ilişkiler hiçbir zaman kanıtlanamadı.[33][34] Bir söylentiye göre dönemin ABD başkanı George W. Bush Filistinli bir görevliye Tanrı'nın kendisine Saddam'ı devirerek Irak'ı baskıdan kurtaracağına yönelik ilham verdiğini söylemiştir. İşgalin diğer sebepleri ise Irak'ın Filistinli intihar bombacılarına parasal destek sağladığı,[35] Irak hükümetinin insan haklarını suistimal ettiği,[36] ve demokrasinin ülkede ve bölgede yaygınlaştırılmasıydı.[37] Bazı görevliler işgal kararında Irak'ın petrol rezervlerinin önemli bir etmen olduğunu belirtmiştir.[37][38] fakat bu görüş Amerikalılarca yalanlanmıştır.[39][40]

İşgalin başlamasından kısa süre sonra düzenli Irak ordusu yenildi, neticede Saddam Hüseyin yakalanarak idam edildi. ABD öncülüğündeki koalisyon güçleri Irak'ta yeni bir demokrasi inşa etme denemelerine başladı. Bazı tarikat ve diğer çeşitli silahlı gruplardan oluşan direnişçilerle koalisyon güçleri arasında bir asimetrik savaş başlamış, Şii ve Sünni gruplar arasında sorunlar çıkmış ve Irak'ta El-Kaide operasyonları başlamıştır.[41][42] 2007 yılında yapılan araştırmalara göre Irak'ta tahmini 1.000.000 sivil yurttaş hayatını kaybetmiştir.[43] UNHCR Nisan 2008 tarihli verilerine göre 4.7 milyon Iraklı yer değiştirdi (Irak nüfusunun %16'sı), bunların iki milyonu komşu ülkelere sığındı [44] Kızıl Haç Mart 2008'de Irak'taki insani durumu "dünyada diğerlerine göre en kritiği" olarak tanılamıştır. Haziran 2008'de ABD savunma resmi kaynakları güvenlik ve ekonomik göstergelerde düzelme işaretleri görüldüğünü açıkladı. Ağustos 2008'de Irak ile ABD arasında SOFA antlaşması tasarlandı. Bu anlaşma ABD'nin beş yıl içinde Irak'tan tamamen çekilerek güvenliği Irak yönetimine bırakacağını belirtiyordu. 2008'in sonlarına doğru SOFA yürürlüğe girdi. Bu anlaşmaya göre ABD askerleri 30 Haziran, 2009 tarihinde Irak şehir merkezlerinden muharip güçlerini çekti[45] ve 30 Haziran Irak'ta resmi tatil ilan edildi. Ancak anlaşma dahilinde 2009 yılını ortalarında bir halk referandumu yapılarak ABD güçlerinin konumu tekrar değerlendirildi. Anlaşmanın maddeleri arasında, Irak mahkemelerinin, Amerikan askeri personel ve ABD ordusuna iş yapan şirketlerin çalışanlarını yargılayamayacağı, 10 yıllığına savunma ve içişleri bakanlığı gibi bazı bakanlıklar ile istihbarat gibi stratejik noktaların, ABD gözetimine bırakılacağı, ABD`nin Irak`ta özel cezaevleri olacağı, Amerikalı askerlerinin, Irak'tan `terörist grupları destekleyen herhangi bir ülkeye operasyon düzenleyebileceği gibi maddeler yer alıyor. Anlaşma çeşitli Iraklı gruplar tarafından protesto edildi. Büyük Ayetullah Ali Hüseyini el-Sistani anlaşmanın yabancı varlığını sona erdirmesi gerektiğini söyledi. Irak Parlamentosu ve ABD, Stratejik Çerçeve Anlaşması imzaladı. Bu anlaşma; ülke içindeki etnik grupların ve siyasi oluşumların haklarının garantiye alınması, öğrenci takasları; eğitim, enerji sahalarının geliştirilmesi, çevresel temizlik, sağlık bakımı, bilgi teknolojisi, iletişim ve infaz hukuku gibi konuları içeriyordu.

Savaşın arka planıDüzenle

Amerika Birleşik Devletleri, Irak'a müdahaleyi 2003'te yapmıştır fakat bu işgale altyapı hazırlayan ve birbirini takip eden birçok olay gerçekleşmiştir.

Irak-İran SavaşıDüzenle

22 Eylül 1980 tarihinde uzun süredir çekişme halinde olan Irak ile İran arasında savaş başladı. Orta Doğu'yu derinden sarsan bu savaş 29 Ağustos 1988'e kadar devam etti. 1,5 milyondan fazla insan hayatını kaybetti. Hem Irak'ta hem de İran'da ekonomik olarak kriz başladı.[46] Savaşın Basra Körfezi'nde gerçekleşmesi bütün dünyanın dikkatini iki ülkeye çevirmişken savaşın başında avantajlı olan Irak, savaş ilerledikçe kazanımlarını kaybetti. Savaş ilerledikçe Irak'ın kuzeyinde çıkan isyanlar ve Irak ordusunun bu isyanlara tutumu da dünya tarafından mercek altına alındı. Irak ordusu bu isyanları El-Enfal Operasyonları ile ağır şekilde bastırarak katliam yaptı. Binlerce insan öldürüldü. Irak'ta yaşanan ekonomik kriz Birinci Körfez Savaşı'na, yapılan katliamlar Birinci Körfez Savaşı sonrası Kuzey Irak'ın uçuşa yasak bölge ilan edilmesine yol açacaktı.

Birinci Körfez SavaşıDüzenle

Birinci Körfez Savaşı 2 Ağustos 1990'da Irak ordusunun Kuveyt'e girmesiyle başlamıştır ve uluslararası toplumun tam anlamıyla Irak hükümetine karşı olmasını sağlamıştır. Birçok ülke bu işgale karşı çıkmış, Irak'ı en kısa sürede Kuveyt'i terk etmesi için uyarmıştır.[47] Saddam'ın uyarılara kulak asmaması, Körfez'in dünya enerji tüketimi açısından önemli olması Amerika Birleşik Devletleri öncülüğünde bir koalisyon kurulmasını sağlamıştır ve bu koalisyon savaşa dahil olmuş, Irak'ı Kuveyt'ten ateş gücüyle çıkarmıştır.

Birinci Körfez Savaşı sonrasıDüzenle

 
Irak'ta bir Birleşmiş Milletler müfettişi, 2002

Savaşı ağır şekilde kaybeden Irak, büyük kayıplar vererek Kuveyt'ten çıkarıldı. Saddam Hüseyin'in otoritesi sorgulanmaya başlandı Irak'ın güneyinde Şiiler, kuzeyindeyse Kürtler isyan başlattı. Saddam Hüseyin'in bu isyanları bastırma girişimleri yeni bir kriz yarattı. 1,5 milyondan fazla insan Türkiye ve İran sınırına göç etti. Yeni bir katliamın olmaması için Huzuru Temin Harekâtı başladı. Uçuşa yasak bölge ilan edildi.[48] İran savaşı sürerken Enfal Operasyonları ile birçok insanın katledilmesi, Kuveyt'in işgali gibi saldırgan eylemler Irak'ın uluslararası arenada elinin güçsüzleşmesini sağladı, Irak'a her yönden yaptırım uygulanmaya başlandı. Her şeyden ötesi Irak tehdit sayılıyordu. Durum böyle olunca Irak'ın kitle imha silahlarına sahip olduğu iddiası başka bir kriz yarattı. Birleşmiş Milletler Özel Komisyonu Irak'ta nükleer, kimyasal, biyolojik silah olup olmadığı konusunda çalışmaya başladı. Ağustos 1998'de bu komisyonun müfettişlerinin ABD ajanı olduğunu iddia eden Irak, tüm araştırmayı durdurdu ve anlaşmaları askıya aldı.[49] Daha sonra Irak'ın şüphelerinin doğru olduğu, müfettişlerin Amerikan istihbaratı ile bağlantılı olduğu kanıtlandı.[50]

Ekim 1998'de Irak Kurtuluş Yasası yürürlüğe girdi, bu yasayla birlikte Amerika Birleşik Devletleri dış politikası bu yasa etrafında şekillenmeye başladı. Yasa, Irak'a demokrasi götürülmesi için Irak muhalefetine 97 milyon dolar sağlıyordu.[51] Yasa yürürlüğe girdikten sadece bir ay sonra Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri ve Birleşik Krallık Hava Kuvvetleri ortak bir hava harekâtı ile Çöl Tilkisi Harekâtı'nı gerçekleştirdi. Irak'ın birçok tesisi "kitle imha silahı" tehlikesiyle vuruldu.[52]

2000 yılında yapılan Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerinde, George W. Bush'un başkan olmasıyla birlikte Amerika Birleşik Devletleri'nin Irak'a uygulamış olduğu baskı artırıldı. Cumhuriyetçiler Irak'ta Saddam'ın devrilmesi için tam anlamıyla harekete geçmeyi savunmaya başladı.[53]

11 Eylül saldırılarıDüzenle

11 Eylül 2001 tarihinde el-Kaide ile bağlantılı 19 hava korsanı kaçırdıkları uçakları intihar saldırısı için kullandılar. Dünya Ticaret Merkezi, 7 Dünya Ticaret Merkezi, Pentagon hedef alındı. Saldırılarda 19 el-Kaide militanı dahil 2996 kişi öldü, 10 milyar doların üstünde hasar oluştu.

11 Eylül sonrasıDüzenle

 
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı Colin Powell açıklama yapıyor, 5 Şubat 2003

Saldırının boyutu Amerika Birleşik Devletleri için epey yıkıcı ve sarsıcı oldu. Saldırıların üstünden bir ay geçmeden 7 Ekim 2001'de Amerika Birleşik Devletleri'nin Afganistan'a müdahalesi başladı. Irak konusunda da Bush yönetimi ile Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanlığı arasında toplantılar yapılmaya başlandı. Toplantıların konusu Irak'ın işgaliydi.[54] 21 Kasım'da Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Bush ile Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanı Rumsfeld arasında yapılan görüşmede Bush, Rumsfeld'ten Irak işgali üstüne planan OPLAN 1003'ü incelemesini istedi. Bunun üstüne Donald Rumsfeld, 27 Kasım'da Amerika Birleşik Devletleri Merkez Komutanlığı Komutanı Tommy Franks ile bir görüşme gerçekleştirdi. İkili işgalin nasıl başlayabileceğini ve işgalin gerekçelerini tartıştı.[55] Afganistan'ın aksine Saddam'ın el-Kaide ile bağlantısı gözükmüyordu, bu durum da birçok sorgulamaya yol açıyordu.[56]

2002 yılına gelindiğinde Başkan Bush, Irak işgali için zemin hazırlamaya başladı. Irak'ı "kötülük ekseni" içinde değerlendirdi ve Irak'ın asla kitle imha silahına sahip olmaması gerektiğini ve Birleşik Devletler'in de buna izin vermeyeceğini söyledi.[57] Saldırıdan bir yıl sonra, 12 Eylül 2002'de Birleşmiş Milletlerde yaptığı konuşmada Irak işgalini resmi olarak dillendirmeye başladı.[58]

Bush'un açıklamaları sonrası NATO müttefikleri fikir ayrılıklarına düştü. Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri'nin endişelerini kabul ederken Fransa ve Almanya işgale karşı olduklarını; diplomasinin sürmesi gerektiğini ve silah denetiminin devam etmesi gerektiğini savundular. Yapılan ciddi tartışmalar sonrası uzlaşı gerçekleşti. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 1441 sayılı kararı geçti. Bu karar öncesi Irak kitle imha silahlarının varlığını keskin şekilde reddetmiş, uzmanların Irak'a inceleme için gelebileceğini söylemişti. Kararla birlikte denetimlerin yeniden başlamasının yolu açıldı ve Irak'ın cayması durumunda ciddi sonuçlarla karşılaşacağı vurgulandı. Buna karşın Rusya ve Fransa, Irak'ın karara uymaması durumunda bu kararın silahlı bir müdahale için yeterli olmadığını savunuyordu.[59]

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 1441 sayılı kararı Saddam tarafından 13 Kasım 2002'de kabul edildi. Böylece müfettişler Irak'a denetleme için dönüş yaptı. Şubat 2003'e gelindiğinde müfettişler Irak'ta nükleer programa dair yeterli delil bulamadı.[60] Bunun aksine 5 Şubat 2003'te dönemin ABD Dışişleri Bakanı Colin Powell Birleşmiş Milletlerde yaptığı konuşmada Irak'ın kitle imha silahlarını sakladığını iddia etti. Powell'ın konuşmasındaki bilgiler Almanya'da yaşayan Iraklı göçmen "Curveball" kod adlı Ahmed Alwan al-Janabi'nin iddialarına dayanıyordu. Daha sonra bu iddiaların mesnetsiz olduğu ortaya çıktı.[61] Powell bununla da kalmayıp, Irak'ın el-Kaide ile ilişkileri olduğunu ileri süren deliller sundu. Bu delillerin ardından Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Polonya, İtalya, Danimarka, Avustralya, Japonya ve İspanya Irak'a karşı askeri güç kullanılmasını önerdi. Bu öneriye karşı çıkan devletler oldu. Rusya'yla birlikte bazı NATO ülkeleri Kanada, Almanya ve Fransa da bu karara karşı çıktı ve diplomasinin sürmesi gerektiğini savundu.[62][63]

Mart 2003'te başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere; Birleşik Krallık, Polanya, Avustralya, İspanya, Danimarka ve İtalya işgal için askeri hazırlık yapmaya başladı. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Bush, 17 Mart 2003'te halka karşı yaptığı konuşmada Irak'a değindi. Saddam Hüseyin'den Bağdat'ı teslim etmesini, iki oğlunu (Uday ve Kusay) alıp Irak'ı terk etmesini istedi. Bu taleplerin yerine getirilmesi için de 48 saat süre verdi.[64]

İşgale hazırlıkDüzenle

Amerikan istihbaratı (CIA) 10 Temmuz 2002'de Irak'a özel eylem bölüğünden oluşan bir ekip soktu. Daha sonra bu ekibe Amerikan ordusundan seçkin askerler katıldı.[65] Bu iki ekip Irak'a girdikten sonra işgalde kullanılabilecek yerel güçleri hazırlamaya başladı. Bu hazırlıkların yanında bazı Iraklı askerler ile iletişime geçtiler. İşgal sırasında oluşabilecek direnişi kırmak için bu askerleri teslim olmaya ikna etmeye çalıştılar. Bununla da kalmayıp keşif görevi icra ettiler ve işgal sırasında vurulacak hedeflerin belirlenmesinde önemli rol oynayarak işgalin iskeletini oluşturdular. Bu hedefler genelde Iraklı generalleri içeriyordu, saldırının ilk günlerinde generaller öldürülemese bile Irak'ta kontrolü kaybetmelerinde bu hedeflerin belirlenmesi önemli rol oynadı.[66]

Amerikan istihbaratı Irak içinde kullanılacak yerel güçlere önem veriyordu, bu yüzden Irak'ın kuzeyindeki peşmergeyi işgalin kuzey cephesini hazırlamak için organize ettiler. Irak'ın kuzeyinde bulunan Ensar el-İslam örgütünü ve bölgede gücü günden güne eriyen Irak ordusunu bölgeden çıkardılar.[67]

Siyasi olarak hazırlık 2002'de başladı. Bush birçok konuşmasında Irak işgaline temel atarken bu siyasi konuşmaların askeri etkileri de yine 2002'de görülmeye başlandı. Kasım 2002'de yapılan NATO zirvesine katılan Başkan Bush, Saddam'ın silah bırakmayı seçmemesi durumunda, uluslararası koalisyonun Saddam'ı silah bırakmaya zorlayacağını açıkladı.[68]

 
Tony Blair (soldaki) ve George W. Bush Camp David'de. Mart 2003

2003 yılına gelindiğinde Irak'a müdahale edecek askeri koalisyon oluşturuluyordu. Mart 2003'te koalisyonda 49 ülke vardı.[69] Bu koalisyonda bulunan ülkelerden altısı işgal anında Irak'a Amerika Birleşik Devletleri ile birlikte asker gönderecekti (Birleşik Krallık, Avustralya, Polonya, İspanya, Portekiz ve Danimarka), bazı ülkelerse Bağdat ele geçirildikten sonra Irak'a asker göndererek koalisyona destek olacaklardı. Amerika Birleşik Devletleri bu işgal için Kara Kuvvetlerinden 336.797 (233.342 piyade, 10.683 yedek piyade; 8.866 ulusal muhafız; 74.405 deniz piyadesi, 9.501 yedek deniz piyadesi) Hava Kuvvetlerinden 64.246 ve Deniz Kuvvetlerinden 63.352 asker olmak üzere toplam 466.985 askerini bu işgal için görevlendirdi. İlk olarak Amerika Birleşik Devletleri'nden 148.000, Birleşik Krallık'tan 45.000, Avustralya'dan 2.000 ve Polonya'dan 194 asker Kuveyt'e gönderildi. Kuzey Irak'ta Amerika Birleşik Devletleri'nin işgaline destek verecek peşmergenin sayısı da 70.000 olarak düşünülüyordu. Iraklı muhaliflerden 620 kişilik bir grup da Güney Irak'ta konuşlandı.[70]

Güneyde Kuveyt'i kullanan Amerika Birleşik Devletleri, Irak'ın kuzeyi için de Türkiye'yi kullanmak istemiş; Türkiye Büyük Millet Meclisinde gerçekleşen büyük tartışmalar sonucu 1 Mart tezkeresi geçmemiş ve NATO müttefiki olan Türkiye, bu işgal için topraklarının kullanılmasını reddetmiştir.[71][72] Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinden aldığı bu cevap sonrası Kuzey Irak'a 173. Hava İndirme Tugayı'ndan birkaç bin paraşütçü indirmekle yetinmiştir. Oysaki Amerika Birleşik Devletleri'nin esas planı 15 bini aşkın piyadeyi Kuzey Irak'a indirmekti.[73]

Irak güçleriDüzenle

Irak ordusunun savaş öncesi yeterli güce sahip olmadığı tahmin ediliyordu. 1980'de gerçekleşen ve 8 yıl süren Irak-İran Savaşı, ardından gelen ve Irak'ın ağır şekilde hezimete uğradığı Birinci Körfez Savaşı Irak ordusunu sarsmıştı. Birinci Körfez Savaşı sonrası Irak'a gelen ambargolar orduyu da etkiledi. 2002 yılında Irak'a giren CIA timinin Irak ordusunun subayları ile iletişime geçmesiyse başka sorunlar yaratıyordu.[74][75][76] Uluslararası kuruluşlara göre Irak ordusu 538.000 askerden oluşuyordu. Ordunun yanında resmi olmayan milis güç "Saddam'ın Fedaileri" vardı. Bu milis gücün 44.000 üyesi olduğu düşünülüyordu. Bunun dışında 80 bin Irak Cumhuriyet Muhafızı olduğu, yedekte de 650 bin asker olduğu tahmin ediliyordu. Bazı kaynaklara göre Irak Cumhuriyet Muhafızları daha fazlaydı. 280.000 ile 350.000 arasında personel olduğu iddia ediliyordu.[77]

Sayılar bununla kalmadı. Amerika Birleşik Devletleri'nin Irak'a müdahalesi başladığı zaman gönüllü olarak Irak kuvvetleri ile birlikte savaşmak isteyen savaşçılar Suriye üstünden Irak'a geçti ve Saddam'ın Fedaileri milis gücüne katılarak işgale karşı savaştı. Hatta Amerikan istihbaratı, direnişlere katılan savaşçıların yarı yarıya yabancı olduğunu düşünüyordu.[78][79]

İşgalDüzenle

 
20-28 Mart arası Amerikan işgalinin ilerleyişi

Bağdat saati ile 20 Mart 2003 saat 5:34'te (9:34, 19 Mart EST) Irak'a askeri işgal başladı. İşgali ABD Ordu Komutanı General Tommy Franks, "Irak Özgürleştirme Operasyonu" kod ismiyle duyurdu. Yaklaşık kırk ülke işgale destek verdi. Irak'ın kuzeyinde de peşmerge kullanılıyordu. İşgalin belirlenen amaçları şu şekildeydi: Saddam Hüseyin rejimini bitirmek, kitle imha silahlarına ulaşmak, bölgedeki terörist grupları tasfiye, petrol altyapısını güvenceye almak, Irak'ı Orta Doğu ülkelerine model yapmak.

İşgalin ilk saldırısı 160. Özel Harekât Havacılık Alayı tarafından gerçekleştirildi. Amerikan ordusu tarafından ilk yedi saatte yetmişten fazla hedef vuruldu. Vurulan hedefler ağırlıkla iletişim ağı hedefleriydi ve Irak ordusunun birbiriyle haberleşmesi engellendi. Ürdün, Suudi Arabistan ve Kuveyt'te bulunan birçok askeri birlik Irak'a giriş yapmaya başladı.[80][81] Bu sırada Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Bush'un Saddam'a verdiği 48 saatlik süre dolmuş ve hatta üstünden 90 dakika geçmişti. Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri Bağdat'ı vurmaya başladı. Bush bu saldırılarla ilgili "askeri hedeflere" saldırı düzenlendiğini açıkladı. Bush bu açıklamayı yaparken Irak'a karadan da girilmişti.[82]

Um Kasr MuharebesiDüzenle

Um Kasr Muharebesi, Irak Savaşı'nda sırasında yaşanan muharebelerin ilkidir. İşgal güçleri Um Kasr Limanı'nı ele geçirmek ve buradan ikmal yapmak istiyordu, bu yüzden işgalin ilk hedefi oldu. ABD Deniz Kuvvetlerine bağlı 15. Alay, İngiltere Deniz Kuvvetlerine bağlı 3. Komando Alayı ve Polonya Silahlı Kuvvetlerine bağlı GROM Özel Kuvvetleri Um Kasr'a çıkarma yaptı.[83] Irak ordusu Um Kasr'da kısıtlı direniş gösterdi, yoğun çatışmalar sonrası Amerikan askerleri şehre girdi. Limana doğru süpürerek ilerleme başladı. Çatışmalarda 200 Irak askeri teslim oldu ve esir alındı. Çatışmalar sürerken Irak keskin nişancısının mermisiyle Amerikan Deniz Kuvvetlerine bağlı bir asker öldürüldü.[84] Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanı Donald Rumsfeld, Um Kasr Limanı'nın ele geçirildiğini duyurdu. Amerikan askerleri şehir taramasına başladı.[85]

23 Mart sabahı devriye gezen bir Amerikan zırhlısına keskin nişancı atışı yapıldı. Irak ordusunun şehre tekrar sızdığı düşünüldü. Amerikan askerleri Irak kuvvetleri tarafından yoğun ateş altına alındı. Ateş altına alınan Amerikan askerlerinin hava desteği istemesiyle birlikte Birleşik Krallık Hava Kuvvetlerine bağlı 2 Harrier II şehirde tekrar bombalama yapmaya başladı. Makineli tüfek ve RPG saldırıları bombalama sonrası dursa bile keskin nişancı atışları devam etti. Amerikan ordusuyla Irak ordusu arasında geceye kadar silahlı çatışma sürdü. Amerika Birleşik Devletleri donanmasından gelen yardımdan sonra direniş sonra erdi. Irak ordusu ve Iraklı direnişçiler şehirden çekildi.

25 Mart günü şehirde işgal kuvvetlerinin kontrolü tamamen sağlamasıyla birlikte deniz mayınları temizlendi ve Um Kasr Limanı kullanıma başlandı. Savaş boyunca Um Kasr Limanı büyük bir ikmal noktası olmuştur. Um Kasr Muharebesi sırasında işgal kuvvetlerinden 14 asker öldürülmüştür. Irak ordusunun kaybının 30-40 ölü asker, 450 esir asker olduğu düşünülmektedir.[86]

Nasıriye MuharebesiDüzenle

1. Amerikan Deniz Piyade Tümeni ilk olarak Rumaila petrol sahalarında çatışmaya girdi ve ilerlemeye başladı. Kısa süre içinde savaş Nasıriye'nin içine taşındı. Şehirde çoğunlukla Şiiler yaşamaktaydı. Şehir ikmal yapılabilecek birçok yolu içinde bulundurduğu için ve havalimanına sahip olduğu için stratejik olarak önemli bir konumdaydı. Bunun yanı sıra Fırat Nehri'nin üzerinde bulunan önemli köprüler bu şehirdeydi. Nasıriye'ye giren Amerikan askerlerini Irak ordusu ve Saddam'ın Fedaileri karşıladı. Şehir içinde yoğun çatışmalar başladı.

 
Jessica Lynch kurtarıldıktan hemen sonra

23 Mart günü Amerika Birleşik Devletleri'ne bağlı 3. Piyade Tümenine ait bir konvoy yanlış yola saparak şehir içinde kayboldu ve pusuya düşürüldü. Konvoy Jessica Lynch, Shoshana Johnson ve Lori Piestewa isimlerini taşıyan kadın askerleri de içeriyordu. Pusuda 11 Amerikan askeri öldürüldü. Aralarında Jessica Lynch ve Lori Piestewa'nın da bulunduğu 7 Amerikan askeriyse esir alındı.[87] Lori Piestewa çatışmada ağır yaralanmıştı ve çatışmadan kısa süre sonra öldü. Jessica Lynch'ın da içinde bulunduğu diğer esirler şehir düştükten sonra 1 Nisan 2003'te kurtarıldı. Amerika Birleşik Devletleri yetkilileri Jessica Lynch'ın tecavüze uğradığını, kötü muameleye maruz kaldığını söylese bile daha sonra Jessica Lynch I Am A Soldier Too: The Jessica Lynch Story adını verip kaleme aldığı biyografi kitabında bunların hepsini reddetti. Irak'taki hastanede kendisine kötü davranılmadığını, aksine iyi davranıldığını açıkladı.[88][89]

3. Piyade Tümenine ait konvoyun pusuya düşürüldüğü gün 2. Amerikan Deniz Piyade Tümeni şehir içindeki iki önemli köprüyü kontrol altına almak isterken ağır bir direnişle karşılaştı ve şiddetli çatışmaların ortasına kaldı. Bu çatışmalarda bazı Amerikan piyadeleri öldürüldü. Köprülerin yanı sıra Saddam Kanalı çevresinde ağır çatışmalar yaşandı. 18 Amerikan askeri Saddam Kanalı çevresindeki çatışmalar sırasında öldürüldü. Şehirdeki kaos ortamında Amerikan Hava Kuvvetlerine bağlı A-10 Thunderbolt II, bir Amerikan amfibi askeri aracını hedef aldı. Aracın içindeki Amerikan askerleri dost ateşi ile öldü.[90] 23 Mart'ın sonunda Amerika Birleşik Devletleri ordusu kayıplara rağmen Fırat Nehri üzerindeki köprüleri ele geçirdi.

24 Mart günü Kut bölgesinden gelen takviye ile birlikte Irak ordusu karşı saldırıya geçti. Saatlerce süren çatışmalar sonrası ancak 25 Mart'ın ilk saatlerinde Irak ordusu saldırısı bastırılabildi. Karşı saldırıda bulunan Irak ordusu 200 ile 300 arasında kayıp verdi. Saatlerce süren çatışmada Amerika Birleşik Devletleri ordusu kayıp vermedi. Şehrin bütün stratejik pozisyonlarını ele geçiren, Irak ordusunun saldırılarını bastıran Amerika Birleşik Devletleri şehri ele geçirmiş oldu fakat Saddam'ın Fedaileri gayrinizami harp uygulayarak çatışmaları sürdürdü. Çatışmalar seyrekleşti. Amerikan ordusu 29 Mart'ta şehri tamamen kontrol altına alıp Saddam'ın Fedaileri'ni de şehirden attı ve şehir üstünden ikmal yapıp Kerbela'ya doğru ilerleyişi kolaylaştırdı. Nasıriye Savaşı'nda toplam 32 Amerikan askeri öldürüldü ve şehir istenilen hızda ele geçirilemedi. Bu yüzden saldırıyı yöneten askerlerden Albay Joe Dowdy görevinden alındı. Irak tarafı da 400'ün üzerinde kayıp verdi.[91]

Bush'un yeni Irak stratejisiDüzenle

43. ABD Başkanı George W. Bush, 11 Ocak 2007 sabahı Türkiye saati ile 04.00'te ABD'nin yeni Irak stratejisini açıkladı. Bush, ABD halkına ve dünyaya seslendiği konuşmasında Irak Savaşı'nda birtakım hataların yapıldığını kabul ederek, "Hataların yapıldığı yerlerde sorumluluk bana aittir." dedi. Bush, direnişle mücadele ve mezhep çatışmalarının önlenmesi konusunda başarısız olmalarının sebebi olarak asker sayısını daha önce artırmamayı gösterdi. Bush'un itirafının ardından açıkladığı yeni Irak stratejisinin temel unsuru asker artırımı. Bu strateji çerçevesinde Irak'a 21.500 Amerikan askeri daha gönderilecek. Bunların 17.500'ü Bağdat'a, 4000'i de Sünni direnişin kalesi El Anbar eyaletine konuşlandırılacak. Bu askerlerin Irak'ta ne kadar süre kalacağı belli değil. Yapılan açıklamaya göre ilk birlikler 15 Ocak'tan itibaren yola çıkacak. ABD'nin yeni Irak stratejisi ulusal uzlaşıyı sağlaması için Irak hükümetine daha fazla baskı yapılmasını da içeriyor. Sünnilerin siyasi sürece katılımının artırılması için bir an önce eyalet seçimlerinin yapılması, petrol yasasının çıkarılması, eski Baasçılar'ı yasaklayan kanunun yumuşatılması isteniyor.

Bush, konuşmasında Irak Başbakanı Nuri El-Maliki'yi uyararak "Irak hükümeti verdiği sözleri tutmazsa, Amerikan halkı ve Irak halkının desteğini kaybeder. Amerika'nın Irak için taahhütleri açık uçlu değildir." dedi. Yeni strateji uyarınca, Irak'a 1,2 milyar dolar ekonomik yardım yapılacak. Bush, ayrıca Irak hükümetinin de toplam 10 milyar doları kalkınma projelerine ayırmayı kabul ettiğini açıkladı. Bush yeni stratejisini açıklarken Suriye ve İran'ı da ağır şekilde suçladı. İran'ın Irak'taki mezhep çatışmalarını körüklediğini ileri süren Bush Suriye'nin de yabancı direnişlerin Irak'a geçmesine izin verdiğini savundu. Bush, Irak hükümetini desteklemeleri için Suudi Arabistan, Ürdün ve diğer Körfez ülkelerine de çağrıda bulunarak onları "Bizim başarısızlığımız sizin için de tehdit oluşturur." diyerek uyardı. Bush konuşmasında sınırdaki sorunların çözülmesi konusunda PKK sorununa atıfta bulunarak Türkiye ve Irak ile birlikte çalışacaklarını söyledi ancak ayrıntı vermedi. Ancak PKK ile mücadelenin yoğunlaştırılması ve Kerkük konusunda Türkiye'nin hassasiyetlerinin dikkate alınmasının da ABD'nin yeni Irak stratejisinin bir parçası olduğu belirtiliyor.[92]

Savaş ve çevreDüzenle

  • Birleşmiş Milletlere göre ‘Bugün yaşanan hava kirliliği, toprak kirliliği, yer altı ve yerüstü su kaynakları kirliliği, tehlikeli atıklar gibi çevre sorunlarının %34’ü savaşlar, yeni silah sistemlerinin geliştirilmesi çalışma ve harcamalarından kaynaklanmaktadır.
  • Halen silahlanma için 2 gün içinde harcanan para 5 milyar ABD dolarını geçmektedir. Bu rakam BM'nin 3. Dünya ülkelerindeki çölleşmeyi önleme programı için 20 yılda harcadığı paraya eşittir.

Savaşın Çevreye EtkisiDüzenle

  • Körfez savaşında Kuveyt’te yakılan petrol kuyuları 600 milyon ton petrolü tüketerek havada is, gazlar ve tehlikeli kimyasallardan oluşan bir battaniye meydana getirmiştir.
  • Çıkan duman güneşten gelen ışınları engellemiş; bölge ülkelerinde ısı yaklaşık 10 °C düşmüştür.
  • Petrol dumanı içindeki CO² bölge ülkelerinde sera etkisi ve asit yağmurlarına neden olmuştur.
  • Bugün Bağdat’ta yaşayanların büyük çoğunluğu Dicle’nin kirli sularını içiyor. Kanalizasyon atıkları; arıtma tesisleri tahrip olduğu için kontrolsüz şekilde Dicle’ye akıyor.
  • Dicle nehrine akan kanalizasyon atıklarının içinde Amerikan Ordusunun atıkları da var. Bu atıklar son derece tehlikeli ağır metalleri de kapsıyor.
  • Dicle sularının içme suyu olarak kullanıldığı bölgelerde sinir sistemi hastalıkları, doğum anomalileri ve kanserlerin görülme sıklığı arttığı Irak’lı uzmanlar tarafından belirtiliyor.

Alt yapıya etkisiDüzenle

  • 1. Körfez savaşı sırasında başta içme suyu sistemleri, kanalizasyon yapıları ve barajlar olmak üzere Irak’ın tüm alt yapısı bombalanmıştır.
  • 1. Körfez savaşında Bağdat’ta temiz su taşıma kanallarının % 40’ından fazlası tahrip olmuştur. 2. Körfez savaşında ise sistemin tamamı tahrip olmuştur.
  • Irak’ın temiz su ve kanalizasyon sistemlerinin tekrar yapılandırılması için tahminen 11 milyar ABD doları gerekmektedir.

Chilcot raporuDüzenle

Chilcot raporu, Irak Savaşı'nın ardından hazırlanmış en kapsamlı rapordur. Yedi yılda hazırlanan ve 2,6 milyon kelimeden oluşan 12 ciltlik bu rapor, 6 Temmuz 2016 tarihinde emekli bürokrat John Chilcot tarafından Londra'da yayınlandı. Komisyonu başkanı John Chilcot, İngiltere başbakanı olan Tony Blair'e karşı "Askeri harekat son seçenek değildi" ifadelerini kullanmış ve  Saddam Hüseyin'in o dönem için tehdit olmadığını söylemiştir.[93]

İlgili filmlerDüzenle

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ ABD Savunma Dairesi: "DoD News Briefing with Secretary Gates and Gen. Pace from Pentagon" (İngilizce)
  2. ^ "Sectarian divisions change Baghdad’s image" XGG34XEXEXEXE17CVB haberi, XGG36XEXEXEXE18CVB XGG38XEXEXEXE19CVB(İngilizce)
  3. ^ Nasrawi, Salah (8 Aralık 2006). "Saudis reportedly funding insurgents". Seattle Times.  Bilinmeyen parametre |coauthors= görmezden gelindi (yardım)
  4. ^ Ricks, Thomas E. (11 Ocak 2007). "Intensified Combat on Streets Likely". Washington Post.  Bilinmeyen parametre |coauthors= görmezden gelindi (yardım)
  5. ^ Contractors outnumber troops in Iraq, By T. Christian Miller. Los Angeles Times. 4 Temmuz, 2007(İngilizce)
  6. ^ Contractor deaths add up in Iraq, Michelle Roberts, Cumartesi, 24 Şub., 2007(İngilizce)
  7. ^ A Dark Side to Iraq 'Awakening' Groups, 4 Ocak, 2008(İngilizce)
  8. ^ The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict, 20 Ekim 2003
  9. ^ New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-combatants, XGG130XEXEXEXE65CVB XGG132XEXEXEXE66CVB
  10. ^ "19,000 insurgents killed in Iraq since '03". By Jim Michaels. 26 Sept. 2007. USA Today.(İngilizce)
  11. ^ yahoo araması
  12. ^ "US says 11,000 Iraq detainees freed this year - Yahoo! News". News.yahoo.com. 2008-09-10.(ingilizce)
  13. ^ BBC
  14. ^ Fox News: 6 Yıl Sonra Irak Savaşı: Başarıldı Fakat Zafer Yok
  15. ^ Las Vegas Sun: Biden visits Iraq, as bombs highlight ongoing war
  16. ^ http://books.google.com/books?id=ptqgNq8xnOAC&
  17. ^ ABD Personel Müdürlüğü Bürosu (İngilizce)
  18. ^ Hürriyet gazetesi, "Bir dönemin sonu"
  19. ^ Milliyet gazetesi, "Irak'ta bir dönem resmen son buldu!"
  20. ^ http://www.aljazeera.com.tr/haber/abdnin-son-irak-pismanligi
  21. ^ "In Their Own Words: Iraq's 'Imminent' Threat" (İngilizce)
  22. ^ "BM Güvenlik Konseyi kararı ve raporu"
  23. ^ "Irak'ın Kitle İmha Silahları üzerine Yeni Bilgi" (İngilizce)
  24. ^ http://www.cnn.com/2003/US/03/07/sprj.irq.un.transcript.blix/index.html
  25. ^ http://www.newyorker.com/archive/2003/05/12/030512fa_fact
  26. ^ http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/08/AR2007020802387.html
  27. ^ http://intelligence.senate.gov/press/record.cfm?id=298775
  28. ^ http://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/2004/isg-final-report/isg-final-report_vol1_rsi-06.htm
  29. ^ http://www.nti.org/gsn/article/poland-announces-iraqi-chemical-weapons-find
  30. ^ https://www.opcw.org/news/article/status-of-chemical-demilitarisation-as-at-21-april-2009
  31. ^ https://lenta.ru/news/2006/06/29/chemical
  32. ^ a b http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/22/AR2006062201475.html
  33. ^ "Saddam and Terrorism: Emerging Insights from Captured Iraqi Documents," vol. 1
  34. ^ "Intelligence and Analysis on Iraq: Issues for the Intelligence Community,"Institute for Defense Analyses IDA Paper P-4287, pp. ES-1
  35. ^ "White House spells out case against Iraq"
  36. ^ http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/02/20030226-11.html
  37. ^ a b http://www.cbsnews.com/stories/2004/01/09/60minutes/main592330.shtml
  38. ^ http://www.judicialwatch.org/maps-and-charts-of-iraqi-oil-fields/
  39. ^ http://www.guardian.co.uk/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline
  40. ^ http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000087&sid=ahJS35XsmXGg&refer=to
  41. ^ http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=3879
  42. ^ http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/26/eveningnews/main886305.shtml
  43. ^ http://www.opinion.co.uk/Newsroom_details.aspx?NewsId=88
  44. ^ http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/iraq?page=briefing&id=4816ef534
  45. ^ ABD askerleri şehirlerden tamamen çekildi. ntvmsnbc.com, 30-06-2009, Salı(Türkçe dilinde)
  46. ^ "İran-Irak savaşının üzerinden 38 yıl geçti". Anadolu Ajansı. 23 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  47. ^ "World Acts Against Iraqi Invasion of Kuwait". GlobalSecurity.org. 25 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  48. ^ "The Iraqi no-fly zones". BBC. 26 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  49. ^ The great war for civilisation : the conquest of the Middle East. Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-307-42871-4. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  50. ^ "Washingtonpost.com: U.S. Spied on Iraq Via U.N." www.washingtonpost.com. 30 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  51. ^ "Search Results - THOMAS (Library of Congress)". 11 Temmuz 2008. 23 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  52. ^ "Washingtonpost.com: Desert Fox Special Report". washingtonpost.com. 9 Eylül 2006. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  53. ^ "CNN/AllPolitics.com - Election 2000 - The Republican National Convention". web.archive.org. 21 Nisan 2006. 13 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  54. ^ "Plans For Iraq Attack Began On 9/11". www.cbsnews.com. 5 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  55. ^ "'Building momentum for regime change': Rumsfeld's secret memos". MSNBC. 16 Şubat 2013. 18 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  56. ^ Smith, R. Jeffrey (6 Nisan 2007). "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted". www.washingtonpost.com. 25 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  57. ^ "No, really, George W. Bush lied about WMDs". www.vox.com (İngilizce). 10 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  58. ^ "President's Remarks at the United Nations General Assembly". georgewbush-whitehouse.archives.gov. 28 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  59. ^ "France threatens rival UN Iraq draft". news.bbc.co.uk. 26 Ekim 2002. 21 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  60. ^ "The Status of Nuclear Inspections in Iraq: An Update". www.iaea.org (İngilizce). 7 Mart 2003. 17 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  61. ^ News, A. B. C. "Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S." ABC News (İngilizce). 13 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  62. ^ "US, Britain and Spain Abandon Resolution". www.globalpolicy.org. 7 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  63. ^ "CNN.com - Bush: Iraq is playing 'willful charade' - Mar. 7, 2003". CNN. 4 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  64. ^ "President Says Saddam Hussein Must Leave Iraq Within 48 Hours". georgewbush-whitehouse.archives.gov. 6 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2020. 
  65. ^ Plan of attack. Simon & Schuster. ISBN 978-0743255486. 
  66. ^ Plan of attack. Simon & Schuster. ISBN 978-0743255486. 
  67. ^ Plan of attack. Simon & Schuster. ISBN 978-0743255486. 
  68. ^ "CNN.com - Bush: Join 'coalition of willing' - Nov. 20, 2002". CNN. 9 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  69. ^ "Coalition Members". georgewbush-whitehouse.archives.gov. 11 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  70. ^ "usnews.com: Conflict With Iraq: Deploying the "Free Iraqi Forces" (4/7/03)". web.archive.org. 4 Şubat 2004. 4 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  71. ^ "1 Mart tezkeresinin reddedilişinin 16. yıl dönümü". İstanbul Gerçeği. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  72. ^ "[ Yeni Safak Online - Politika - 26.2.2003 ]". Yeni Şafak. 29 Aralık 2016. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  73. ^ "A weak northern front could lengthen Iraq war". Christian Science Monitor. 3 Nisan 2003. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2020. 
  74. ^ "Saddam's Last Line Of Defense". www.cbsnews.com. 5 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  75. ^ "Saddam counts on Republican Guard as last chance for defending Baghdad". www.globalsecurity.org. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  76. ^ "friendly printed version:CDI Primer: Iraqi Military Effectiveness". web.archive.org. 30 Kasım 2005. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  77. ^ "Iraqi Ground Forces Organization". www.globalsecurity.org. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  78. ^ Generation kill : Devil Dogs, Iceman, Captain America, and the new face of American war. G.P. Putnam's Sons. ISBN 978-0-399-15193-4. 
  79. ^ Thunder run : the armored strike to capture Baghdad (1st grove press bas.). Grove Press. ISBN 978-0-8021-4179-8. 
  80. ^ The SAS 1983-2014. ISBN 978-1472814036. 
  81. ^ Special Forces in the War on Terror. ISBN 978-1-4728-0790-8. 
  82. ^ "President Bush Addresses the Nation". georgewbush-whitehouse.archives.gov. 29 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  83. ^ "The Battle for Umm Qasr". www.hartford-hwp.com. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2020. 
  84. ^ Target Basra. Corgi. ISBN 0552157007. 
  85. ^ Target Basra. Corgi. ISBN 0552157007. 
  86. ^ Target Basra. Corgi. ISBN 0552157007. 
  87. ^ "Attack on the 507th Maintenance Company". web.archive.org. 10 Ağustos 2009. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  88. ^ "CNN.com - Lynch: Military played up rescue too much - Nov. 7, 2003". edition.cnn.com. 11 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  89. ^ The terror dream : fear and fantasy in post-9/11 America (1st bas.). Metropolitan Books. ISBN 9780805086928. 
  90. ^ "Stopping Blue-on-Blue". web.archive.org. 23 Ekim 2006. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  91. ^ "Key Marine Commander Is Removed; No Explanation Given for Decision". www.globalsecurity.org. 26 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020. 
  92. ^ CNN International- Bush: 'We need to change our strategy in Iraq'
  93. ^ "Chilcot raporunda Blair'e sert eleştiriler". BBC Türkçe. 7 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2016.