Askerî darbe

Bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması
(Darbe sayfasından yönlendirildi)

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası, cuntacılar tarafından askerî darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir.[1] Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir.

Darbeciler genellikle ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilerek iktidarı ele geçirerek, lideri devirir; radyo, TV gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar; elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır.

Askerî darbe sonrası hükûmet şekilleriDüzenle

Darbe sonrasında ordu, kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika'da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika'da ve Türkiye'de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 Darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Millî Birlik Komitesi ve Millî Güvenlik Konseyi ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş, aynı zamanda Kurucu Meclis ve Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ve MGK karşısında bir hayli zayıf meclisler oluşturulmuştur.

Dünyada darbelerDüzenle

Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799'da Napolyon da Fransa'da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı.

Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika'da Arjantin, Şili, Asya'da Birmanya (Myanmar),[2] Afrika'da ve Avrupa'da Yunanistan, Asya'da Türkiye[3] gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlemlenmiştir.

20. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yaygınlaştı: Latin Amerika'da, Asya'da, Afrika'da, Avrupa'da. 1980'lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır.

ŞiliDüzenle

Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili'de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende'nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir.

VenezuelaDüzenle

2002'de Venezuela'da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez'e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bunun gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez'e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu.

TürkiyeDüzenle

TSK, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir.[4][5] Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesinde yer alan "Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır."[6] hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi'nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.[7]

Türkiye 1950 yılındaki demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yaptığı dönemden sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen[4] neredeyse her on yılda bir askerî müdahalelerle kesintiye uğradı.[5] 27 Mayıs 1960'ta ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde ordu darbe ile yönetime el koyarken, 12 Mart 1971 ve 28 Şubat 1997'de hükûmeti istifaya zorladı. Ayrıca sonuncusu 15 Temmuz 2016'da olmak üzere pek çok başarısız darbe girişimi ve ayaklanma da yaşandı.

Şimdiki durumDüzenle

Ülke Yönetim Şekli Askerî Müdahale Tarihi Olay
  Fiji Parlamenter cumhuriyet 5 Aralık 2006 2006 Fiji Darbesi
  Kuzey Kore Tek Parti Rejimi 5 Eylül 1998 Kuzey Kore Ulusal Savunma Komisyonu kendisini yüksek makam ilan etti
  Tayland Krallığı Meşruti monarşi 22 Mayıs 2014 2014 Tayland Darbesi

Tarihte darbe yaşanmış ülkelerDüzenle

AfrikaDüzenle

Kuzey ve Güney AmerikaDüzenle

  •   Arjantin:1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983
  •   Bolivya:1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982,1998-2002
  •   Brezilya:1889-1891,1930-1946,1964-1985
  •   Şili:1924-1925,1927-1931,1973-1990
  •   Kolombiya:1953–1958
  •   Kosta Rika:1868-1870,1876-1882,1917-1919
  •   Küba:1933,1952-1959
  •   Dominik Cumhuriyeti:1899,1930-1961
  •   Ekvador:1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979
  •   El Salvador:1885-1911,1931-1979
  •   Guatemala:1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986
  •   Haiti:1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994
  •   Honduras:1956-1957,1963-1971,1972-1982
  •   Meksika:1876,1877-1880,1884-1911
  •   Nikaragua:1937-1956,1967-1979
  •   Panama:1968-1989
  •   Paraguay:1940-1948,1954-1989
  •   Peru:1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980
  •   Surinam:1980-1988
  •   Uruguay:1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985
  •   Venezuela:1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958

Asya, Pasifik ve OrtadoğuDüzenle

AvrupaDüzenle

Yakın tarihte darbeyle işbaşına gelen darbecilerDüzenle

Yıl Ülke Darbeci
1960   Türkiye Cemal Gürsel
1960   Güney Kore Hoe Jeong
1963

  Suriye

Luay el-Attasi
1967   Yunanistan Yorgo Papadopulos
1968   Irak Saddam Hüseyin
1969   Libya Muammer Kaddafi
1970   Umman Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd
1970   Suriye Hafız Esad
1973   Şili Augusto Pinochet
1978   Pakistan Ziya ül Hak
1979   Ekvator Ginesi Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
1980   Türkiye Kenan Evren
1980   Güney Kore Chun Duhwan
1984   Gine Lansana Conté
1985   Uganda İdi Amin
1987   Burkina Faso Blaise Compaoré
1987   Tunus Zeynel Abidin Bin Ali
1988   Myanmar Than Shwe
1989   Sudan Ömer el-Beşir
1991   Gürcistan Tengis Kitovani
1994   Gambiya Yahya Jammeh*
1994   Sırbistan Ratko Mladiç*
1995   Katar Hamad bin Halife es-Sani
1999   Pakistan Pervez Müşerref
2003   Orta Afrika Cumhuriyeti François Bozizé*
2006   Fiji Frank Bainimarama
2008   Moritanya Muhammed Veled Abdül Aziz
2009   Madagaskar Andry Rajoelina
2009   Honduras Roberto Micheletti
2013   Mısır Abdülfettah El Sisi
2014   Tayland Prayuth Chan-ocha
2019   Venezuela Juan Guaido
2020   Mali Asimi Goita
2021   Sudan Abdülfettah el-Burhan
2021   Myanmar Min Aung Hlaing

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2008. 
  2. ^ "STAR - Haberler, Son Dakika, Haber, Son Dakika Haberleri". Star.com.tr. 13 Şubat 1998 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2021. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 14 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2009. 
  4. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 26 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2009. 
  5. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 23 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2008. 
  6. ^ "TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ İÇ HİZMET KANUNU, Kabul Tarihi: 04/01/1961". 26 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2012. 
  7. ^ Kanlı 1 Mayıs, Maraş ve Çorum darbe için yapıldı[ölü/kırık bağlantı]