Pîr Sultan Abdal

Türk halk şairi, ozan
(Pir Sultan Abdal sayfasından yönlendirildi)

Pîr Sultan Abdal (Banazlı aşık Pîr Sultan), 16. yüzyılda Anadolu'da yaşadığı varsayılan Alevi-Bektaşi Türk[2][3][4]/Türkmen[1]:58 âşık, sözlü Türkçe[5] ve âşık halk edebiyatının[6], Alevi inancının en önemli temsilcilerinden Yedi Ulu Ozan'dan biri, zakir ve dede.[7]:82-83

Pîr Sultan Abdal
Pir Sultan Abdal heykeli.jpg
Pîr Sultan Abdal'ın yaşadığı Banaz köyündeki Pîr Sultan heykeli.
Doğum Haydar[1]:54
16. yüzyıl
Sivas
Ölüm 1547-1590 arası
Sivas, Osmanlı İmparatorluğu
Takma ad Pîr Sultan
Meslek Şair, mutasavvıf
İkamet Anadolu
Dönem Halk Edebiyatı
Tür Tasavvuf

YaşamıDüzenle

TarihsellikDüzenle

Yazılı kaynaklarda Pir Sultan Abdal'ın gerçekliği veya hayatı üzerine doğrudan bir kayıt bulunmamaktadır.[8][9] Hayatına dair bilgilerin dört kaynağı vardır: kendisine atfedilen deyişler ve nefesler, kendisi hakkındaki başkalarınca söylenen deyiş ve nefesler, sözlü menkıbeler[9] ve döneme ait ve anlatışlara parallellik arzeden Osmanlı Devleti'ne ait emir ve yazışmalar.[1]

Sheridan'a göre Pir Sultan Abdal, "birincil sözlü kültür" çağında yaratılmış bir sözlü kültür tiplemesidir; tarihi gerçek bir kişi olmaktan ziyade edebi bir kahramandır.[10]

Buna karşın, Pir Sultan Abdal, tarihsel bir kişilik olarak da ele alınmaktadır.[1][11] Fakat, bu çalışmalarda, Pir Sultan Abdal mahlasının farklı dönemlerde yaşamış birden çok aşıkça kullanıldığı not edilir ve her bir aşık kendi dönemine izole edilerek değerlendirilmeye çalışılır.

Pir Sultan ya da Pir Sultan Abdal mahlasını kullanmış altı aşık olduğu düşünülmektedir: III. Murat (1574-1595) döneminde Sivas valisi olan Deli Hızır Paşa tarafından idam ettirilen Banazlı aşık Pir Sultan[12], Merzifon ve Çorum yöresinden Pir Sultan’ım Haydar, Artova'nın Daduk köyünden Abdal Pir Sultan, aruz vezni ile yazılmış deyişlerin sahibi Pir Sultan Abdal, Banazlı Pir Sultan’dan sonra yaşayıp, onun asılmasına dair deyişler söyleyen Pir Sultan Abdal ve asıl adının Halil İbrahim olduğunu belirten Pir Sultan Abdal'dır.[11] Kaya-Çetin`e göre bu mahlası kullanan aşık sayısı ondur;[13] Bezirci`ye göre ise sekizdir.[14][1]

Erken yaşamıDüzenle

Pir Sultan'ın 16. yüzyıl başında Sivas'ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğduğu varsayılmaktadır.[8] Pir Sultan'ın soyunun ise, kendisine atfedilen "Benim aslım Horasan'dan Hoy'dandır," deyişine dayandırılarak İran'ın Batı Azerbaycan eyaletindeki Hoy kenti bölgesinden geldiği düşünülmektedir.[8][1]

I. Süleyman ile İran Şahı I. Tâhmasb zamanında yaşadı. İran şahının tahriki ile Osmanlı Devleti aleyhine olan isyana katıldığı ve İran lehine casusluk yaptığı gerekçesi ile Hızır Paşa tarafından Sivas'ta asıldı. İdam edilerek ölen Pîr Sultan Abdal'ın ölümünün, 1547-1551 ya da 1587-1590 yılları arasındaki bir tarih olduğu sanılmaktadır.[15] Ayrıca Pîr Sultan Abdal, şiirlerinde Allah, İslam Peygamberi Muhammed, Ali, On İki İmam ve Ehl-i Beyt sevgisini sıkça işlemiştir. Ayrıca sosyal konulara da yer vermiş ve bunları birer sosyal uyarı niteliğinde işlemiştir. Çoğu şiirini nefes tarzında yazmıştır.[15] Alevi bir şair olduğundan Hak-Muhammed-Ali motifini kullanmıştır. Alevi geleneklerine bağlı bir dergâh ortamında yetişmiştir. Alevi ekolü tekke eğitiminin etkisiyle insanlar arasında bu yola çağıran bir şahıs olmuştur. Medrese öğrenimini Erdebil'de görmesine rağmen, diğer bazı halk şairlerinin tersine, Divan Edebiyatı'ndan hiç etkilenmemiştir.[16]

Pîr Sultan Abdal, Aleviler arasında Yedi Ulular olarak bilinen Yedi Ulu Ozan'dan birisidir. Genellikle Osmanlı bürokrasisine karşı tutumuyla bilinir.[17] Deyişlerinde eski Türk kültürünü ve Alevi inancını yansıtır.[4] Ölümünün ve deyişlerinin etkisiyle kolektif bir bilinç oluşmuş, onun adına birçok şiir, söz, anı oluşturulmuştur. Anadolu halk kültürünün yaşayan bir ögesi olarak görülmüştür.[17]

GörüşleriDüzenle

''İmam Cafer mezhebine uyarız'', ''Kabe'nin yapısı bina yapısı / İman etse asilerin hepisi / Beş vakit okunur Ayetü'l-kürsi'' , ''Kur'an'ın kilidi İhlas-ı şerif'' , ''Şeriat göğe çekildi / Alem zulm ile yıkıldı.'' gibi mısralarından inancına dair görüşleri anlaşılmaktadır.[8]

"Çeke sancağı götüre / Şah İstanbul'a otura / Frenk'ten yessir getire / Horasan'da sala bir gün" beytiyle Safevî şahı taraftarı olduğunu dile getirmiştir. "Kangı kitapta var ol Ömer Osman / Kur'an'da okunan Ali değil mi?" mısralarıyla Ömer ve Osman'ın kitapta yeri olmadığını ifade etmiştir.[8]

İdamıDüzenle

Sivas'ın Hafik ilçesinin Sofular köyünde yaşayan Pir Sultan'ın adını duyup ondan feyiz alan daha sonra Sivas Valisi olan Hızır Paşa tarafından idam edilmiştir.[18] "Çeke sancağı götüre, Şah İstanbul’a otura" mısralarıyla Safevî Devleti taraftarlığı yapması ve bu yöndeki çabalarının idam edilmesine sebep olması muhtemeldir.[8]

Hakkında yapılan araştırma ve çalışmalarDüzenle

Pir Sultan hakkında yayınlanan en eski yazı, Mehmet Fuad Köprülü'nün 1928'de Hayat Mecmuası isimli bir dergide Osmanlı alfabesi ile yayımlanan kısa makalesidir. Ertesi yıl ise, Köprülü'nün öğrencisi Sadettin Nühzet Ergun, Türk alfabesi ile ilk kapsamlı Pir Sultan çalışmasını yayımlar.[19]

  • Sadeddin Nüzhet Ergun, Pîr Sultan Abdal (1929)
  • Abdülbaki Gölpınarlı ve Pertev Naili Boratav, Pîr Sultan Abdal (1943)
  • Ali Balım, Pîr Sultan Abdal, Hayatı ve Şiirleri (1957)
  • Cevdet Kudret, Halk Şiirinde Üç Büyükler II: Pîr Sultan Abdal (1965)
  • Erol Toy, Pîr Sultan Abdal adlı tiyatro oyunu (1969)
  • Cahit Öztelli, Pîr Sultan Abdal - Bütün Şiirleri (1971)
  • Memet Fuat, Pir Sultan (1977)
  • Sabahattin Eyüboğlu, Pîr Sultan Abdal (1977)
  • Asım Bezirci, Pir Sultan - Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Etkisi, Bütün Şiirleri (1986)
  • Mehmet Bayrak, Pîr Sultan Abdal (1986)
  • Muzaffer Uyguner, Pîr Sultan Abdal - Yaşamı, Sanatı, Şiirlerinden Seçmeler (1989)
  • Orhan Ural, Pîr Sultan Abdal (1990)
  • Battal Pehlivan, Pîr Sultan Abdal (1993)
  • Zeki Büyüktanır, Pîr Sultan Abdal Destanı (1994)
  • Memet Fuat, Pîr Sultan Abdal Yaşamı Sanatçı Kişiliği Yapıtları (2001)
  • Esat Korkmaz, Pîr Sultan Abdal - Üçüncü Ölmem Bu Hain (2005)
  • Gürbüz Şimşek Pîr Sultan Abdal Ocagı ve Savunması (2012)
  • Ali Haydar Avcı, Osmanlı Gizli Tarihinde Pîr Sultan Abdal ve Bütün Deyişleri (2006)
  • Ali Haydar Avcı, Bize de Banaz'da Pir Sultan Derler
  • Öner Yağcı, Pîr Sultan Abdal - Yaşamı ve Bütün Şiirleri
  • Haydar Kaya, Pîr Sultan Abdal - Yaşamı, Sanatı, Yapıtları
  • Aytekin Özen, Susmayan Nefes - Pîr Sultan Abdal adlı tiyatro oyunu (2007-2008) (2008-2009 sezonunda sahnelenmeye devam etmektedir)
  • İbrahim Aslanoğlu, Pir Sultan Abdallar
  • Ahmet Özdemir, Pîr Sultan Abdal (2008)
  • Hasan Aktaş, Yeni Türk Şiirinde Pîr Sultan Abdal Okulu ve Misyonu, Yort Savul Yayınları, Edirne, 2006
  • Hasan Aktaş, Çağdaş Türk Şiirinde Mutasavvıflar, Yort Savul Yayınları, Rize, 2009

Ayrıca, opera sanatçısı ve halk müziği araştırmacısı ve icracısı Ruhi Su, Pir Sultan'ın eserlerinden bazılarını bir albümde toplayarak yorumlamıştır.

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b c d e f Bezirci, Asım (2010). Pir Sultan: yaşamı, kişiliği, sanatı, etkisi, sözlük, kaynakça ve bütün şiirleri (6. bs bas.). İstanbul: Evrensel Basım Yayın. ss. 25, 54, 58, 63-64. ISBN 9789757837411. 
  2. ^ Halman, T. S. (2009). Popular Turkish love lyrics & folk legends (Syracuse University Press bas.). Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press. s. 29. ISBN 9780815650980. In the sixteenth century, Pir Sultan Abdal emerged as a folk hero who raised his poetic voice against oppression and injustice. Among many generations of Turkish rebel poets, he stands as a towering figure. 
  3. ^ Koerbin, Paul V (July 2011). ‘I am Pir Sultan Abdal’ A Hermeneutical study of the self-naming tradition (Mahlas) in Turkish Alevi lyric song (Deyiş). University of Western Sydney - College of Arts. s. 1. Erişim tarihi: 24 Aralık 2021. ...when I first encountered the songs of the Turkish Alevi poet Pir Sultan Abdal and other Turkish Alevi aşık-s... 
  4. ^ a b Gülseren Özdemir. "Pîr Sultan Abdal Animizm İnançlar" (PDF). Çukurova Üniversitesi. 2 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2008. 
  5. ^ Koerbin, Paul V (2011). "Pir Sultan Abdal: Encounters with persona in Alevi lyric song". Oral tradition. 1 (26). ss. 191-192. Pir Sultan Abdal dominates the Turkish Alevi-Bektaşi oral lyric tradition in his influence through text and persona and is counted as one of the seven great bards, the yedi ulu ozan, of Alevi-Bektaşi ritual tradition. His deyiş, along with those of Yunus Emre and Karacaoğlan, are commonly regarded as the epitome of the genre and together form the most significant and influential canon of Turkish folk literature. 
  6. ^ Mark, Soileau (2017). "Hızır Pasha Hanged Us: Commemorating Martyrdom in Alevi Tradition". The Muslim World. 107 (3). s. 563. At the same time, the nationalist emphasis on Turkish cultural heritage granted Alevis recognition for their contributions in this regard, especially their tradition of Turkish poetry and asiks (baglama-playing poet-singers), and Pir Sultan Abdal was certainly one of its shining examples. 
  7. ^ Avcı, Ali Haydar (2008). "Pir Sultan Ocağı". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Cilt 46. ss. 82-83. Erişim tarihi: 1 Ocak 2022. Pir Sultan Ocağı'nın yapısına baktığımızda, Pir Sultan Abdal'ın aşıklığı/cem törenlerinde zakirliği yanında, aynı zamanda 'dedelik' gibi bir işlevinin bulunduğu da açıkça anlaşılmaktadır. 
  8. ^ a b c d e f Albayrak, Nurettin (2007). PÎR SULTAN ABDAL. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi. s. 277. Erişim tarihi: 1 Ocak 2022. Pîr Sultan Abdal hakkında tarihî kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. 
  9. ^ a b Kudret, Cevdet (1985). Halk Şiirinde Üç Büyükler 2: Pîr Sultan Abdal. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. Yazılı kaynaklarda Pir Sultan Abdal’ın hayatı üzerine bilgi yoktur. Onun hayatı ile ilgili bilgiler ya kendi şiirlerinden, ya başkalarının söylediği şiirlerden, bir de, halk arasında anlatılagelen menkıbelerden ve söylentilerden öğrenilebilmektedir. 
  10. ^ Sheridan Aksoy, R. Aslıhan (2008). "Köroğlu, Karacaoğlan ve Pir Sultan Abdal şiirine birincil sözlü kültür bağlamında bakmak: tarihsel kişiler mi sözlü kültür tiplemeleri mi?". Millî Folklor. 20 (79). ss. 50-58. Erişim tarihi: 1 Ocak 2022. ... ve Pir Sultan Abdal’ın “birincil sözlü kültür” çağında yaratılmış sözlü kültür tiplemeleri olarak değerlendirilmeleri gerektiği fikri savunulacak ve bu sözlü kültür tiplemelerinin içinde doğdukları sözlü kültürel bağlamlar ile bu bağlamlarda karşıladıkları işlevlere yönelik bir önermede bulunulacaktır... Bu bağlamda bu figürleri tarihi olmaktan ziyade ede- bi kahramanlar olarak yorumlamak daha yerinde olacaktır. 
  11. ^ a b Kuzu, Fatma Pınar (2018). "Pir Sultan Abdal'ın Şiirlerinde Turna Motifi". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 88. s. 112. Erişim tarihi: 1 Ocak 2022. Eldeki kayıtlara göre, Pir Sultan veya Pir Sultan Abdal tapşırmalı altı şairin olduğu bilinmektedir. Bunlar Banazlı şair Pir Sultan, Merzifon ve Çorum yöresinden “Pir Sultan’ım Haydar” tapşırmalı şair Pir Sultan, Artova’nın Daduk köyünden “Abdal Pir Sultan”, aruz ölçüsüyle yazılmış deyişlerin sahibi “Pir Sultan Abdal”, Pir Sultan’dan sonra yaşayıp, onun asılmasına dair deyişler söyleyen “Pir Sultan Abdal”, asıl adının Halil İbrahim olduğunu belirten “Pir Sultan Abdal”dır (Aslanoğlu, 2016: 29). Asım Bezirci bu sayıyı sekize çıkarır (Yıldırım, 2017:78). 
  12. ^ Bezirci, Asım (2010). Pir Sultan: yaşamı, kişiliği, sanatı, etkisi, sözlük, kaynakça ve bütün şiirleri (6. bs bas.). İstanbul: Evrensel Basım Yayın. s. 76. ISBN 9789757837411. Onunla ilgili olan Hızır Paşa, III. Murat (1574-1595) dönemi paşalarındandır. Divane/Deli Hızır Paşa diye anılır. 
  13. ^ Kaya, Hasan; Çetin, Necat (2016). "Pir Sultan Abdalın Bir Mecmuada Yer Alan Şiirleri III". Journal of Turkish Studies. 11 (20). s. 357. Erişim tarihi: 1 Ocak 2022. Özellikle Anadolu’da Pir Sultan Abdal geleneği oluşmuş ve sayıları 10’a yaklaşan şairin Pir Sultan mahlasını kullandığı tespit edilmiştir. 
  14. ^ Yıldırım, Ali (2016). Pir Sultan Abdal. İstanbul: Siyah Beyaz Yayınları. s. 78. ISBN 9786059598453. 
  15. ^ a b "Pîr Sultan Abdal Kültür Derneği Genel Merkezi". 8 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ekim 2006. 
  16. ^ Pîr Sultan Abdal 17 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. biyografi incelemesi, Edebiyat Fakültesi
  17. ^ a b Gülseren Özdemir. "İki Devlet Karşısında Pîr Sultan Abdal" (PDF). Çukurova Üniversitesi. 2 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2008. 
  18. ^ Yaşar İliksiz (14 Ağustos 2006). "Pîr Sultan Abdal'ın Hızır Paşa'sı bulundu". Haber7.com. 10 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2016. 
  19. ^ Koerbin, Paul (25 Mart 2022). "About Pir Sultan Abdal and me". web.archive.org. Erişim tarihi: 25 Mart 2022. 

AraştırmalarDüzenle


Dış bağlantılarDüzenle