Gergedan

Gergedangiller (Rhinocerotidae) familyasına ait tek toynaklılar

Gergedan, Gergedangiller (Rhinocerotidae) familyasından, ağır ve hantal gövdeli, burun kemiğinin üstünde derisine yapışık bir veya iki boynuzu bulunan, kalın derili otçul memelilerin genel adı. Atgiller ve tapir gibi tek toynaklılar (Perissodactyla) takımına dahildir.

Gergedan
Yaşadığı dönem aralığı: 40,4-0 Ma
Bartoniyen-Günümüz[1] 
White rhinos.jpg
Beyaz gergedan (Ceratotherium simum)
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Takım: Perissodactyla
Üst familya: Rhinocerotoidea
Familya: Rhinocerotidae
J. E. Gray, 1821[2]
Cinsler
Metne bakınız.

ÖzelliklerDüzenle

Bugünkü gergedanların, üçü Asya'da, ikisi Afrika'da yaşayan beş türü vardır. Bunların hepsi iri yapılı, kısa ve kalın bacaklı hayvanlardır. Ayaklarında tek bir toynakla (geniş ve kalın tırnakla) çevrili üçer parmak bulunur. Kafaları iri ve ağır, kulakları geniş, ucu püsküllü olan kuyrukları ince ve oldukça kısadır. Son derece kalın olan derileri, kulaklarının tepesindeki tüy tutamları ile kuyruk püskülleri dışında tümüyle çıplaktır. Türleri ayıran en önemli fark burunlarının üstündeki boynuzların bir ya da iki tane olmasıdır. Asya'da yaşayan üç türden ikisi tek boynuzlu, öbür Asya türü ile iki Afrika gergedanı çift boynuzludur. İçlerinde en irisi olan Beyaz gergedanın ağırlığı beş tonu bulur. Gergedanların boynuzu öbür hayvanlarınki gibi kemikten değil, saç, kıl ve tırnakların yapısındaki (keratin) denen lifsi bir proteinden oluşmuştur. Bazı Asya ülkelerinde bu boynuzların doğaüstü güçler taşıdığına inanılır.

DavranışDüzenle

Otçul hayvanlar olan gergedanlar genellikle tek başlarına ya da aile grupları hâlinde geniş otlaklarda, çalılık ve bataklık bölgelerde yaşarlar. Yalnız Sumatra gergedanı sık ormanlarda yaşar. Görme duyularının zayıf olmasına karşılık koku alma ve işitme duyguları çok gelişmiştir. Hayvanlar arasında kendilerinden daha güçlü düşmanları olmayan gergedanlar insanla karşılaştıklarında da genellikle kaçarlar.

Ama bazen kızgın bir erkeğin ya da yeni doğum yapmış bir dişinin alışık olmadığı bir koku ya da sesle uyarıldığında körlemesine saldırdığı olur. Gergedan bütün iriliğine karşın hiç de hantal bir hayvan değildir. Saatte 45 km hızla koşabilir ve bu körlemesine koşu sırasında koca gövdesinden hiç beklenmeyen bir çeviklikle bir anda yönünü değiştirebilir.

Soyunun tükenme riski ve türün azalan sayısıDüzenle

Günümüzde yalnız 5 türü kalmış olan Gergedanın geçmişte, özellikle 19. ve 20. yüzyılda yapılan aşırı avlanma sonucunda türün büyük kısmı yok edildi. Öyle ki 1960'lı yıllarda 70.000 civarında olan siyah gergedan türünün,[3] 20 yıllık bir süre içerisinde %96'sı tükenmiştir. Fakat 1995 yılında 2.410'a inmiş olan siyah gergedan sayısı, sonrasında alınan önlem ve avlanma yasaklanmaları ile son yıllarda tekrar yükselmiş ve 2007 rakamlarına göre 4.180'e ulaşmıştır.[4]

Gergedan boynuzunun avlanmadaki etkisiDüzenle

Genelde boynuzlarının ticareti için avlanan Gergedan, boynuzunun özellikle Yemen ve Çin'deki talep sebebiyle, avcıların hedefi olmakta. Yemen'de hançer sapı olarak kullanılan Gergedan Boynuzu,[5] Çin'de ise geleneksel tıpta kullanılmaktadır. Ayrıca Gergedan Boynuzunun cinsel gücü artırıcı (afrodizyak) etkisi olduğuna inanıldığından,[6] Gergedanlar avcıların hedefi olmayı sürdürüyor.[6]

YayılışDüzenle

At ve eşek gibi tek toynaklılardan olan bu memeli hayvan günümüzde yalnızca Afrika, Hindistan, Malezya ve Endonezya'da yaşar. Ama fosillerden anlaşıldığı kadarıyla tarih öncesi çağlarda Avrupa'da da gergedanlar varmış. Bu soyu tükenmiş türlerin daha soğuk olan Avrupa iklimine uyum sağlayabilmek üzere yumuşak tüylü bir postla örtünmüş olduğu da gene fosillerden anlaşılmaktadır.

Bugün doğada yabani yaşamlarını sürdüren gergedanların sayısı iyice azalmıştır. Bunun nedeni bir yandan insanların yerleşmesi sonucunda doğal yaşam alanlarının daralması, bir yandan da özellikle boynuzları için gergedanların kaçak olarak avlanmasıdır.

SınıflandırmaDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Rhinocerotidae". paleobiodb.org. Erişim tarihi: 27 Eylül 2021. 
  2. ^ "Rhinocerotidae". Mindat.org. 
  3. ^ "WWF Factsheet; Black Rhinoceros Diceros Bicornis" (PDF). World Wide Fund for Nature. 19 Kasım 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2011. 
  4. ^ "IUCN2008/IUCN SSC African Rhino Specialist Group". 
  5. ^ "Esmond Bradly Martin Reports From Yemen". Gcci.org. 7 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2011. 
  6. ^ a b Chinese Herbal Medicine: Materia Medica, Third Edition,, Dan Bensky, Steven Clavey, Erich Stoger & Andrew Gamble. Eylül 2004
  7. ^ Haraamo, Mikko (15 Kasım 2005). "Mikko's Phylogeny Archive entry on "Rhinoceratidae"". 27 Kasım 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2008. 
  8. ^ Deng, T. (November 2004). "A new species of the rhinoceros Alicornops from the Middle Miocene of the Linxia Basin, Gansu, China". Palaeontology. 47 (6): 1427-1439. doi:10.1111/j.0031-0239.2004.00420.x. 
  9. ^ a b c Handa, N.; Nakatsukasa, M. (2015). "New specimens of Chilotheridium (Perissodactyla, Rhinocerotidae) from the Upper Miocene Namurungule and Nakali Formations, Northern Kenya". Paleontological Research. 19 (3): 181-194. doi:10.2517/2014PR035. 
  10. ^ Giaourtsakis, I.X. (2003). "Late Neogene Rhinocerotidae of Greece: distribution, diversity and stratigraphical range". Deinsea. 10 (1): 235-254. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2020. 
  11. ^ Barasoain, D.; Azanza, B. (September 2017). "Geoheritage and education: a practical example from the rhinoceros of Toril 3 (Calatayud-Daroca Basin, Spain)". Geoheritage. 10 (3): 364-374. doi:10.1007/s12371-017-0258-8. 
  12. ^ Lu, X.; Ji, X. (2019). "Palaeoenvironment examination of the terminal Miocene hominoid locality of the Zhaotong Basin, southwestern China, based on the rhinocerotid remains". Historical Biology. 31 (2): 234-242. doi:10.1080/08912963.2017.1360294. 
  13. ^ Deng, T. (2013). "Incisor fossils of Aprotodon(Perissodactyla, Rhinocerotidae) from the Early Miocene Shangzhuang Formation of the Linxia Basin in Gansu, China" (PDF). Vertebrata PalAsiatica. 51: 131-140. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2020. 
  14. ^ Mörs, T. (April 2016). "Biostratigraphy and paleoecology of continental Tertiary vertebrate faunas in the Lower Rhine Embayment (NW-Germany)". Netherlands Journal of Geosciences. 81 (Sp2): 1771-1783. doi:10.1017/S0016774600022411.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  15. ^ Khan, A.M.; Cerdeno, E. (June 2014). "New fossils of Gaindatherium (Rhinocerotidae, Mammalia) from the Middle Miocene of Pakistan". Turkish Journal of Earth Sciences. 23: 452-461. doi:10.3906/yer-1312-24.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  16. ^ Geraads, Denis (2010). "Chapter 34: Rhinocerotidae". Werdelin, L.; Sanders, W.J. (Edl.). Cenozoic Mammals of Africa. University of California Press. ss. 675-689. ISBN 978-0-520-25721-4. 
  17. ^ Pandolfi, L.; Rivals, F.; Rabinovich, R. (January 2020). "A new species of rhinoceros from the site of Bethlehem: ‘Dihoplus’ bethlehemsis sp. nov. (Mammalia, Rhinocerotidae)". Quaternary International. 537: 48-60. doi:10.1016/j.quaint.2020.01.011. 
  18. ^ Pandolfi, L. (2018). "Evolutionary history of Rhinocerotina (Mammalia, Perissodactyla)". Fossilia. 2018: 26-32. doi:10.32774/FosRepPal.20.1810.102732. ISBN 9791220034081.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  19. ^ Becker, Damien; Pierre-Olivier, Antoine; Maridet, Olivier (22 Mart 2013). "A new genus of Rhinocerotidae (Mammalia, Perissodactyla) from the Oligocene of Europe" (PDF). Journal of Systematic Palaeontology. 11 (8): 947-972. doi:10.1080/14772019.2012.699007. 
  20. ^ Geraads, Denis; McCrossin, Monte; Benefit, Brenda (2012). "A New Rhinoceros, Victoriaceros kenyensis gen. et sp. nov., and Other Perissodactyla from the Middle Miocene of Maboko, Kenya". Journal of Mammalian Evolution. 19: 57-75. doi:10.1007/s10914-011-9183-9. 
  21. ^ Deng, Tao (2008). "A new elasmothere (Perissodactyla, Rhinocerotidae) from the late Miocene of the Linxia Basin in Gansu, China" (PDF). Geobios. 41 (6): 719-728. doi:10.1016/j.geobios.2008.01.006. 
  22. ^ Deng, T. (2007). "Skull of Parelasmotherium (Perissodactyla, Rhinocerotidae) from the Upper Miocene in the Linxia Basin (Gansu, China)". Journal of Vertebrate Paleontology. 27 (2): 467-475. doi:10.1671/0272-4634(2007)27[467:SOPPRF]2.0.CO;2. 
  23. ^ Antoine, P. (February 2003). "Middle Miocene elasmotheriine Rhinocerotidae from China and Mongolia: taxonomic revision and phylogenetic relationships". Zoologica Scripta. 32 (2): 95-118. doi:10.1046/j.1463-6409.2003.00106.x. 

KitapDüzenle