Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi

Türkiye'de en yüksek anayasal organ

Anayasa Mahkemesi (kısaca AYM), Türkiye'deki en yüksek anayasal yargı organıdır. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Görevleri, Türkiye Anayasası'nın 152. ve 156. maddeleri arasında belirtilmiştir.[2]

Türkiye Cumhuriyeti
Anayasa Mahkemesi
AYM
Anayasa Mahkemesi.gif
Kuruluş 25 Nisan 1962 (58 yıl önce) (1962-04-25)[1]
Yer Ahlatlıbel Mahallesi, İncek Şehit Savcı Mehmet Selim Kiraz Bulvarı, 06805 Çankaya, Ankara
Slogan "Haklar ve özgürlükler, insanlığın onuru ve erdemidir."
Oluşum türü Yüksek mahkeme
Yetki Anayasal yargı
Yıllık bütçe ₺73.607.000 (2020)
Website anayasa.gov.tr
Başkan
Mevcut Zühtü Arslan
Görev başı 10 Şubat 2015
Başkan Vekili
Mevcut Hasan Tahsin Gökcan
Görev başı 17 Mart 2014
Başkan Vekili
Mevcut Kadir Özkaya
Görev başı 18 Aralık 2014

TarihiDüzenle

9 Temmuz 1961 tarihinde halk çoğunluğu tarafından kabul edilen Anayasa gereğince; 22.4.1962 tarih ve 44 sayılı "Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun" 25.4.1962 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmasıyla, Yasa'nın yürürlük tarihini düzenleyen 59. maddesinde belirtilen, "Bu Kanun 25 Nisan 1962 tarihinde yürürlüğe girer" ifadesine göre, 25 Nisan 1962 tarihinde kuruldu.[1]

1961 Anayasası ile sağlanan 'hukuk devleti' 'yargı bağımsızlığı' ilkeleri ile güvence altına alınan Anayasa Mahkemesi'nin temel görevleri anayasa ile belirlendi. Daha sonrasında 1982 Anayasası'nda da biraz daha daraltılarak korundu. 12 Eylül 2010'da yapılan Türkiye anayasa değişikliği referandumunun kabul edilmesi ile Mahkeme üye sayısı artırıldı ve bireysel başvuru yapma hakkı verildi.

2010 Türkiye anayasa değişikliği referandumuDüzenle

12 Eylül 2010'da yapılan Anayasa değişikliği referandumu'nun kabul edilmesi ile aşağıdaki değişiklikler yürürlüğe girdi.

  • Anayasa Mahkemesi'nde yedek üyelik sistemi kaldırıldı. Mahkeme, "11 asıl 4 yedek" üye yerine "17 asıl" üyeden oluşacak. Mevcut yedek üyeler asıl üye sıfatını kazandı.
  • Anayasa Mahkemesi üyelerinin görev süresi 12 yıl olarak belirlendi.
  • Vatandaşlara, anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki birinin ihlâli hâlinde, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapma hakkı verildi.[3]
  • Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan "Yüce Divan" yargılamaları için Yargıtay'a temyize gidilebilecek.
  • Anayasa Mahkemesi üç daireye bölünmüştür. Daireler, daire başkanı başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanacak. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise Genel Kurul bakacak.
  • Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin 3/5'i yerine 2/3'ünün oyu aranacak.
  • Mahkemenin üye yapısı aşağıdaki gibi değişti:
    • 3 üye Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 2 üye Danıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 1 üye Askerî Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 1 üye Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nin kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday arasından Cumhurbaşkanınca
    • 3 üye Yükseköğretim Kurulu'nun kendi üyesi olmayan hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından göstereceği üçer aday içinden Cumhurbaşkanınca
    • 4 üye üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hakim ve savcılar veya Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından Cumhurbaşkanınca
    • 2 üye Sayıştay'ın kendi üyeleri arasından önereceği üçer aday içinden TBMM tarafından
    • 1 üye baro başkanlarının avukatlar arasından gösterecekleri üçer aday içinden TBMM tarafından

2017 Türkiye anayasa değişikliği referandumuDüzenle

16 Nisan 2017'de yapılan Anayasa değişikliği referandumunun kabul edilmesi ile askeri mahkemeler kaldırıldığı için, Anayasa Mahkemesinin üye sayısı 17'den 15'e indi. Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin kaldırılmasıyla birlikte Cumhurbaşkanının Anayasa Mahkemesine seçtiği üye sayısı 14'ten 12'ye düşerken, Türkiye Büyük Millet Meclisinin halihazırda bulunan üç üye atamasında değişiklik yapılmadı.

Anayasa Mahkemesinin YapısıDüzenle

 
Anayasa Mahkemesi 45. yıl logosu

Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, gizli oylamayla;

  • iki üyeyi Sayıştay'ın kendi üyeleri arasından, her boş yer için gösterecekleri üçer aday içinden,
  • bir üyeyi ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterecekleri üç aday içinden seçer.

Meclisteki ilk oylamada üçte iki ve ikinci oylamada salt çoğunluk aranır. Üçüncü oylamada, ikinci oylamada en çok oy alan iki adaydan en fazla oy alan aday seçilmiş olur.

Cumhurbaşkanı;

  • üç üyeyi Yargıtay'ın kendi üyeleri arasından her boş yer için gösterecekleri üçer aday içinden,
  • iki üyeyi Danıştay'ın kendi üyeleri arasından her boş yer için gösterecekleri üçer aday içinden,
  • üç üyeyi (en az ikisi hukukçu olmak üzere) Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından göstereceği üçer aday içinden,
  • dört üyeyi üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından seçer.

Anayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için, kırkbeş yaşın doldurulmuş olması kaydıyla; yükseköğretim kurumları öğretim üyelerinin profesör veya doçent unvanını kazanmış, avukatların en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış, üst kademe yöneticilerinin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış, birinci sınıf hâkim ve savcıların adaylık dahil en az yirmi yıl çalışmış olması şarttır.

Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğu ile dört yıl için bir Başkan ve iki başkanvekili seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Anayasa Mahkemesi iki bölüme ayrılır ve bu bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Bölümler yalnızca bireysel başvurulara bakmaktadır. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davalarına ve Yüce Divan sıfatıyla görülecek yargılamalara ise tüm üyelerden oluşan Genel Kurul bakar. Anayasa değişikliğinin iptali ve siyasi parti kapatma davalarında üyelerin beşte üçü yerine üçte ikisinin oyu aranır. Üyeler çekimser oy kullanamazlar. Anayasa Mahkemesi üyeleri aslî görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar. Yargılamanın aleniyeti ilkesi Anayasa Mahkemesi davalarında geçerli değildir.

Görev ve Yetkileri[4]Düzenle

Yasaların Anayasaya Uygunluğu Denetimi

Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler.

Ancak, olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa Mahkemesine dava açılamaz. Ayrıca usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar hakkında da Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.

Yüce Divan

Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divanda yargılanırlar.

Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar.

Partilerin Kapatılması Davaları

Siyasî Partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının açacağı dava üzerine Anayasa Mahkemesi tarafından karara bağlanır. Anayasa Mahkemesi, temelli kapatma yerine, dava konusu fiillerin ağırlığına göre ilgili siyasî partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebilir.

Partilerin Mali Denetiminin yapılması

Siyasî partilerin mali denetimi Anayasa Mahkemesi tarafından yerine getirilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim görevini yerine getirirken Sayıştaydan yardım sağlar.

Uyuşmazlık Mahkemesinin Başkan ve başkanvekilini seçmek

Uyuşmazlık Mahkemesinin Başkanlığını Anayasa Mahkemesince, kendi üyeleri arasından görevlendirilen üye yapar.

Bireysel Başvuru

Türkiye Cumhuriyeti Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne 1954 yılında taraf olmuş; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkını 1987’de, zorunlu yargılama yetkisini ise 1990 yılında kabul etmiştir. 2004 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle de başta Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi olmak üzere, Türkiye’nin taraf olduğu temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmelere, kanunların üzerinde bir değer atfedilmiştir. Temel haklarla ilgili “evrensel ölçütlere” atıf yapan değişikliklerin son halkasını ise, 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun açılması oluşturmuştur.

Bireysel başvurunun uygulamaya geçirilmesiyle, kamu gücünü kullanan kişi ve kurumların sebep olduğu hak ihlallerine karşı 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren anayasal yargı denetimi başlatılmıştır. Buna göre, 23 Eylül 2012 tarihi itibarıyla herkes, Anayasa’mızda güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilmektedir.

Yasama Dokunulmazlığı İşleri

Türkiye Büyük Millet Meclisince yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düştüğüne karar verilmesi durumunda, bu karar tarihinden başlayarak yedi gün içerisinde ilgili üye ya da milletvekillerinden herhangi biri tarafından bu karara karşı iptal istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulabilir. Anayasa Mahkemesi bu iptal istemini onbeş gün içinde kesin olarak karara bağlar.

Milletvekilliğinin Düşmesi İşleri

Milletvekilliğinin düşmesine Anayasa’nın 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar.

ÜyeleriDüzenle

Anayasa Mahkemesi toplam 16 üyeden oluşmaktadır.

# Adı Görevi Görev başlangıcı Görev bitişi Kontenjan Seçen
1 Zühtü Arslan Başkan 17 Nisan 2012 17 Nisan 2024 Yükseköğretim Kurulu Abdullah Gül
2 Hasan Tahsin Gökcan Başkanvekili 17 Mart 2014 17 Mart 2026 Yargıtay Abdullah Gül
3 Kadir Özkaya Başkanvekili 18 Aralık 2014 18 Aralık 2026 Danıştay Recep Tayyip Erdoğan
4 Serdar Özgüldür Üye 21 Haziran 2004 2020-12-22 22 Aralık 2020 Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Ahmet Necdet Sezer
5 Burhan Üstün Üye 30 Mart 2010 10 Ocak 2021 Yargıtay Abdullah Gül
6 Engin Yıldırım Üye 9 Nisan 2010 9 Şubat 2031 Yükseköğretim Kurulu Abdullah Gül
7 Hicabi Dursun Üye 6 Ekim 2010 6 Ekim 2022 Sayıştay TBMM
8 Celal Mümtaz Akıncı Üye 13 Ekim 2010 31 Ocak 2022 Baro Başkanı TBMM
9 Muammer Topal Üye 29 Ocak 2012 29 Ocak 2024 Danıştay Abdullah Gül
10 Mehmet Emin Kuz Üye 8 Mart 2013 12 Mayıs 2024 Üst Düzey Yönetici veya Avukat Abdullah Gül
11 Rıdvan Güleç Üye 13 Mart 2015 13 Mart 2027 Sayıştay TBMM
12 Recai Akyel Üye 25 Ağustos 2016 25 Ağustos 2028 Üst Düzey Yönetici veya Avukat Recep Tayyip Erdoğan
13 Yusuf Şevki Hakyemez Üye 25 Ağustos 2016 25 Ağustos 2028 Yükseköğretim Kurulu Recep Tayyip Erdoğan
14 Yıldız Seferinoğlu Üye 25 Ocak 2019 25 Ocak 2031 Üst Düzey Yönetici veya Avukat Recep Tayyip Erdoğan
15 Selahaddin Menteş Üye 5 Temmuz 2019 5 Temmuz 2031 Üst Düzey Yönetici veya Avukat Recep Tayyip Erdoğan
16 Basri Bağcı Üye 2 Nisan 2020 4 Nisan 2032 Yargıtay Recep Tayyip Erdoğan

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 29 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2018. 
  2. ^ https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf
  3. ^ EKİNCİ-SAĞLAM, Hüseyin-Musa. "Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru" (PDF). Ankara Barosu. 6 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2020. 
  4. ^ https://www.anayasa.gov.tr/tr/mahkeme/gorev-ve-yetkileri/norm-denetimi/

Dış bağlantılarDüzenle