Türkiye'de Liberalizm

Bu makale Türkiye'deki liberalizme dair genel bir bakış sunmaktadır. Liberalizm Osmanlı İmparatorluğu'na Tanzimat döneminde gelmiştir.

TarihDüzenle

30 Mayıs 1876'da V. Murad, amcası Abdülaziz görevden alındıktan sonra sultan oldu. Fransız kültüründen oldukça etkilenen ve liberal biriydi.[1][2][3] 31 Ağustos 1876'da zihinsel olarak hasta olduğu gerekçesiyle görevden alınana kadar 93 gün hüküm sürdü; ancak muhalifleri demokratik reformların uygulanmasını durdurmak için bu temelleri kullanmış olabilir. Sonuç olarak, destekçilerinin aradığı anayasayı yerine getiremedi.[4]

Meşrutiyet dönemiDüzenle

Meşrutiyet, Osmanlı İmparatorluğu'nda kalkınma, ilerleme ve liberal değerleri teşvik ederek toplumlarını modernleştirmeye çalışan liberal aydınlar tarafından tanıtıldı.[5]

TanzimatDüzenle

Tam anlamıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun yeniden örgütlenmesi anlamına gelen Tanzimât (bakınız Nizam ), 1839'da başlayan ve 1876'da Birinci Meşrutiyet ile sona eren bir reform dönemiydi.[6] Tanzimât'ın uygulanmasına yönelik sebepler bürokratik olmasına rağmen, Dimitrios Zambakos Paşa, Kabuli Mehmed Paşa, gizli toplum Genç Osmanlılar,[3][7] ve Osmanlı Parlamentosu'nun kurucularından biri olan Midhat Paşa gibi liberal bakan ve entelektüeller tarafından da etki edildi.[8][9][10][11] Sivil özgürlükleri iyileştirmek için birçok değişiklik yapıldı, ancak birçok Müslüman bu değişiklikleri İslam dünyası üzerinde yabancı etkisi olarak gördü. Bu algı, devletin reformist çabalarını karmaşıklaştırdı.[12] Osmanlıcılık adı verilen bir politika, "Müslüman ve gayrimüslim, Türk ve Yunan, Ermeni ve Yahudi, Kürt ve Arap" olmak üzere, Osmanlı topraklarında yaşayan tüm farklı insanları birleştirmekti. Politika resmen 1839 Gülhane Fermanı ile başladı ve hem Müslüman hem de gayrimüslim Osmanlılar için kanun önünde eşitlik ilan edildi.[13]

Tanzimât reformları Sultan II. Mahmud yönetiminde başladı. 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecid, Gülhane veya Tanzimât Fermânı adlı bir hatt-i şerif çıkardı. Bunu politikalarını yürürlüğe koyan birkaç tüzük izledi. Fermanda Sultan, "yeni kurumlar aracılığıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun illerine iyi bir idarenin faydalarını getirmek" istediğini söyledi. Reformlar arasında kölelik ve köle ticaretinin kaldırılması; eşcinselliğin suç olmaktan çıkarılması ; siviller için yüksek öğrenim kurumu olan Kamu Hizmeti Okulu'nun kurulması [14] Basın ve Gazetecilik Yönetmeliği; ve dini veya etnik bölünmelerden bağımsız olarak ortak bir Osmanlı vatandaşlığı yaratan 1869 Milliyet Kanunu gibi reformlar vardı. Ahmet Reşat Paşa gibi Batılı eğitimli iktisatçılar ekonomik liberalizmi savundular.[15]

Genç OsmanlılarDüzenle

Genç Osmanlılar, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Tanzimat reformlarından memnun olmayan ve imparatorluktaki otokrasiyi sona erdirmek isteyen bir grup Osmanlı Türk aydını tarafından 1865 yılında kurulan gizli bir toplumdu.[16][17] Genç Osmanlılar, imparatorluğu koruyarak ve Avrupa tipi anayasal hükümeti kabul etme geleneği boyunca modernleşerek Osmanlı toplumunu dönüştürmeye çalıştılar.[18] İslam idealizmini modern liberalizm ve parlamenter demokrasiyle birleştirmeye çalıştılar. Onlar için Avrupa parlamenter liberalizmi İslam'ın ilkelerine uygun olarak takip edilecek bir rol modeliydi. Topluluğun oluşumunda etkili olan Namık Kemal, Üçüncü Fransız Cumhuriyeti'nin anayasasına hayran kaldı ve Genç Osmanlıların siyasi ideallerini "ulusun egemenliği, güçler ayrılığı, yetkililerin sorumluluğu, kişisel özgürlük, eşitlik, düşünce özgürlüğü, basın özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü, mülkiyetten yararlanma, vatanın kutsallığı" olarak özetledi.[19][20][21] Genç Osmanlılar, imparatorluğun çöküşünün temel nedenlerinden birinin, devletin ve halkın Avrupa modernliğini taklit etmek için İslami prensiplerden vazgeçmesi olduğuna inandılar. Halk ve devlet için en iyisinin modernite ve İslam'ın uyumu olduğuna inandılar.[22] İmparatorluğun kurulduğu İslami temelleri korurken, bazı Avrupalı hükümet modellerini uygulayarak imparatorluğu canlandırmaya çalıştılar.[23] Bu toplumun önde gelen üyeleri arasında İbrahim Şinasi, Namık Kemal, Ali Suavi, Ziya Paşa ve Agah Efendi gibi yazarlar ve yayıncılar vardı.

1876'da II. Abdülhamid'in 1876 Osmanlı Anayasasını gönülsüzce ilan etmesi sonrası Genç Osmanlılar ilk belirgin isteklerini elde ettiler. Kanun-i Esasi, Birinci Meşrutiyet dönemini başlattı. Abdülhamid'in 1878'de mutlak monarşiye dönüş lehine anayasayı ve parlamentoyu askıya alması sebebiyle bu dönem kısa ömürlü olmasına rağmen Genç Osmanlıların mirası ve etkisi imparatorluğun çöküşüne kadar devam etti.[24] Birkaç on yıl sonra, başka bir reform düşüncesine sahip Osmanlı grubu, yani Jön Türkler, Genç Osmanlıların çabalarını tekrarladılar ve 1908'de Jön Türk Devrimi'nei ve İkinci Meşrutiyet'in başlamasını sağladılar.

Hürriyet ve İtilaf FırkasıDüzenle

Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası / Serbest Cumhuriyet FırkasıDüzenle

  • 1918: Fethi Okyar 1918'de Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası'nı kurdu.
  • 1920: Parti kapatıldı.
  • 1930: Hukuki muhalefet partisine izin vermek amacıyla Atatürk, Okyar'ı Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurmaya teşvik etti.
  • 1930: Parti, Kemalist bürokrasinin sert politikalarına muhalif çok sayıda insanı kendine çekti. Partinin kurucusu Okyar, laik cumhuriyete karşı olan antireformcuların toparlanması için bir zemin oluşturduğu korkusuyla kendi partisini feshetti.

Hürriyet PartisiDüzenle

Yeni Türkiye PartisiDüzenle

  • 1961: Eski Demokrat Parti'nin ılımlıları partilerinin yasaklanmasından sonra Yeni Türkiye Partisi'ni.kurdu.
  • 1973: İlk başarıdan sonra parti başarısız oldu ve feshedildi.

Liberal Demokrat PartiDüzenle

  • 1994: 26 Temmuz'da eski Demokrat Parti üyeleri ve ilk başkan Besim Tibuk tarafından Liberal Parti olarak kuruldu
  • 1996: Liberal Parti adını Liberal Demokrat Parti olarak değiştirdi
  • 2002: Besim Tibuk 25 Kasım'da başkanlıktan istifa etti.
  • 2005: Cem Toker 20 Temmuz'da parti başkanı seçildi.

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ The History of Turkey. Greenwood Publishing Group. 2001. s. 66. ISBN 0313307083. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  2. ^ Essentials of World History. Barron's Educational Series. 1980. ISBN 0812006372. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  3. ^ a b The Making of the Modern Near East 1792-1923. Routledge. 9 Ocak 2014. s. 119. ISBN 1317871073. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  4. ^ Palmer, Alan.
  5. ^ The Modernist World. Routledge. 2015. s. 440. ISBN 1317696166. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  6. ^ Cleveland, William L & Martin Bunton, A History of the Modern Middle East: 4th Edition, Westview Press: 2009, p. 82.
  7. ^ The Modernist World. Routledge. 2015. ISBN 1317696166. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  8. ^ The Young Turks in Opposition. Oxford University Press. 1995. ISBN 0195358023. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  9. ^ The Syrian Land: Processes of Integration and Fragmentation : Bilād Al-Shām from the 18th to the 20th Century. Franz Steiner Verlag. 1998. s. 260. ISBN 3515073094. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  10. ^ Introduction to the Modern Economic History of the Middle East. Brill Archive. 1980. ss. 36-37. ISBN 978-90-04-06061-6. Erişim tarihi: 9 Haziran 2013. 
  11. ^ Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923. John Murray. 19 Temmuz 2012. ss. 6-7. ISBN 978-1-84854-785-8. Erişim tarihi: 11 Haziran 2013. 
  12. ^ Roderic.
  13. ^ The Invention of Tradition as Public Image in the Late Ottoman Empire, 1808 to 1908, Selim Deringil, Comparative Studies in Society and History, Vol. 35, No. 1 (Jan. 1993), pp. 3-29
  14. ^ Cleveland & Bunton, A History of the Modern Middle East, Chapter 5 pg.84 of 4th edition
  15. ^ https://www.biyografya.com/biyografi/14145
  16. ^ Ottoman History: Misperceptions and Truths. IUR Press. 2011. s. 318. ISBN 9090261087. 
  17. ^ Turkey: The Quest for Identity. Oneworld Publications. 2014. ISBN 1780743025. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  18. ^ A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. 2002. s. 496. ISBN 0521779332. 10 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2020. 
  19. ^ Nationalizing Empires. Central European University Press. 2015. s. 447. ISBN 9633860164. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  20. ^ The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present. Edinburgh University Press. 2011. ISBN 0748688781. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. 
  21. ^ Hanioğlu, M. Şükrü (2008).
  22. ^ Zürcher 2004, p. 78.
  23. ^ A History of the Modern Middle East.
  24. ^ Finkel 2006, p. 489-490.