General Dynamics F-16 Fighting Falcon

Amerikan menşei savaş uçağı.
(F-16 sayfasından yönlendirildi)

F-16 Savaşan Şahin Lockheed Martin üretimi çok amaçlı, tek motorlu jet savaş uçağı. General Dynamics şirketi tarafından, ABD Hava Kuvvetleri için geliştirilmiştir. Hafif avcı olarak tasarlanmış, başarılı birçok amaçlı avcı uçağıdır. Geniş kullanım alanı, olağanüstü manevra kabiliyetiyle kendini kanıtlamış ve başarısıyla birçok ülkeye ihraç edilmiştir. F-16 büyük Batı kökenli avcı projesi sonucunda üretimi 1976 yılında onaylanmıştır. II. Dünya Savaşı sonrası uçaklar içinde MiG-21'den (10,000+) ve F-4 Phantom_II'den (5195) sonra en çok üretilen 3. savaş uçağıdır. Temmuz 2016 itibarıyla 4.573 adet üretilmiştir.[1]

F-16 Fighting Falcon
Danimarka Kraliyet Hava Kuvvetleri ait F-16A savaş uçağı havada yakıt ikmali almak için KC-135 tanker uçağına yaklaşırken
Danimarka Kraliyet Hava Kuvvetleri ait F-16A savaş uçağı havada yakıt ikmali almak için KC-135 tanker uçağına yaklaşırken
Türü Çok Amaçlı Savaş Uçağı
Ulusal köken  ABD
Üretici General Dynamics
Lockheed Martin
Tasarımcı General Dynamics
İlk uçuş

30 Ocak 1974 (Resmi Olmayan)

2 Şubat 1974
Hizmete giriş 17 Ağustos 1978-günümüz
Durumu Etkin hizmette
Ana kullanıcı ABD Hava Kuvvetleri
Diğer kullanıcılar Türk Hava Kuvvetleri
İsrail Hava Kuvvetleri
Mısır Hava Kuvvetleri
Üretim aralığı 1972- 21 Ekim 2017
Üretim sayısı 4,573 (Temmuz 2016)[1]
Program maliyeti US $18,7 Milyar
Birim maliyeti F-16A/B: US$ 14.6 milyon (1998)
F-16C/D: US$ 18.8 milyon (1998)
Gelişimi YF-16 (General Dynamics Model 401)
Değişimleri General Dynamics F-16XL
Mitsubishi F-2

Genel bilgilerDüzenle

1960'ların sonunda başlatılan LWF (Lightweight Fighter yani Düşük ağırlıklı savaş uçağı projesi) projesi kapsamında General Dynamics firmasının ürettiği ve LWF Projesini kazanan uçaktır. Bugün dünyada 29 ülkenin hava kuvvetleri F-16 savaş uçağının değişik modellerini kullanmaktadır.[2] Günümüzde ABD Hava Kuvvetleri için olmasa da ihracat için geliştirilmiş sürümleri üretilmektedir. 1993 yılında General Dynamics uçak üretim hakkını Lockheed firmasına satmış, Lockheed firması, Martin Marietta firması ile birleşerek Lockheed Martin adını almıştır.

Türk Hava Kuvvetlerine ait Solotürk adlı F-16 gösteri uçağı uçuş esnasında

F-16 it dalaşı için sayısız yenileştirmeye girmiş, daha iyi bir görüş için kanopi su damlası şeklinde yapılmış, yüksek G kuvvetiyle yapılan dönüşlerde pilota kolaylık sağlaması için kontrol kolu sağa alınmış ve pilota etki eden G kuvvetini azaltmak için pilot koltuğu arkaya doğru eğik yapılmıştır. Silahları gövde içindeki M61 Vulcan top ve on bir yükleme noktasına takılabilen çeşitli füzelerden oluşmaktadır. Ayrıca 9G'ye dayanabilen ilk avcı uçağıdır. İtiş-ağırlık oranı 1'den yüksek olmamak koşuluyla güçlü tırmanabilmekte ve gerektiğinde dik olarak da hızlanabilmektedir. F-16'nın resmi adı Savaşan Şahin olmasına rağmen, pilotlar ondan Viper diye bahsederler.

F-16'nın ABD Hava Kuvvetleri'nde 2025 yılına kadar serviste kalması düşünülmektedir. F-16'lar ile değiştirilecek F-35 Lightning II uçakları 2011'de servise girmeye başlayacak ve kademeli olarak F-16'lar, F-35 Lightning II uçaklarıyla yer değiştirecektir.

Sovyet Hava Kuvvetleri'ne bağlı Su-27 Flanker, bir hava şovuna katıldıktan sonra ABD'nin Montana Hava Ulusal Muhafızı'na bağlı F-16C Fighting Falcon tarafından refakat edilerek Kanada sınırına doğru uçarken (Washington eyaletinin Paine Field Havaalanı üzerinde, 1 Ağustos 1990)

F-16 çok amaçlı bir av-bombardıman uçağıdır. Silahlarını hava ve kara hedeflerine çok yüksek hassasiyetle sevk edebilir. F-16 nın yapımında F-15 ve F-111 gibi kendini ispatlamış uçakların teknolojilerinden yararlanılmıştır. F-16 güçlü radarı sayesinde alçaktan uçan uçakları bile tespit edebilir. F-16 dünyada ilk Elektronik Kumandalı Uçuş (İngilizce: Fly By Wire) yani uçuş kontrol mekanik aksamı elektronik sistemlerle yönetilen ilk savaş uçağıdır. F-16'nın manevra kabiliyeti çok yüksek ve atiktir. Bu da F-16'yı kullanımı zor uçaklar kategorisine sokar. F-16'da HUD, HOTAS, "Damla" Kanopi gibi özellikler de kullanılmıştır. F-16 tam yüklü olarak yaklaşık 9g'ye dayanabilir (hava yer görevlerinde azami 5.5g).

Çok yönlü taktik ve avcı uçağı olan F-16 uçakları havadan havaya ve havadan yere savaş kabiliyetine sahiptir. F-16A/C/E serisi tek kişilik F-16B/D/F/I serisi ise çift kişiliktir. F-16 uçağında General Electric (Blok 30 40 50 60) ve Pratt & Whitney (Blok 1 5 10 15 20 25 32 42 52) firmalarının ürettiği turbofanlı tek motor mevcuttur. Hava alığı yere çok yakın olduğu için YAMAHA (motora giren yabancı maddelerin yarattığı hasar) alması çok kolaydır. Bu nedenle uçağın bulunduğu ve taksi yaptığı yerlerin en ufak maddelerden dahi arındırılması gerekir. Ayrıca bu hava alığı uçak üzerinde çalışan personel için son derece tehlikelidir. Uçak en düşük seviyede çalışırken bile motor bir insanı çekebilecek kadar emiş gücü oluşturup bir kazaya neden olabilir. Bu tür kazalar Türkiye'de de yaşanmıştır ve maalesef ölümle sonuçlanmıştır.

F-16 uçağının tek motorlu olması nedeniyle uçağa elektrik ve hidrolik takat gelmediği zamanlarda acil olarak elektrik gücü sağlayan ünite (EPU) devreye girer. Bu sistemde yakıt olarak kullanılan Hidrazin insan vücuduna temas ettiğinde veya buharına maruz kalındığında sağlık açısından zararlı etkilere sahiptir. Bundan dolayı kaza/kırım olaylarında ya da acil durumlarda uçağa yaklaşmadan önce uçağın sağ yan tarafında bulunan gösterge ve dedektörler iyice kontrol edilir, uçağa herhangi bir müdahelede bulunmadan önce EPU sistemi emniyet pimi takılarak ve pilot kabininden OFF edilerek devreden çıkartılır.

Türkiye ve F-16Düzenle

 
Türk Hava Kuvvetleri'ne ait bir F-16 Fighting Falcon
 
Türk Hava Kuvvetleri'ne ait bir F-16D savaş uçağı

Türk Hava Kuvvetleri'nde C ve D serisi kullanılmaktadır. C serisi tamamen av ve bombardıman görevleri için imal edilmiştir. D serisi ise av ve bombardıman görevleri yanında eğitim amacıyla da kullanılmaktadır.

Türkiye'nin F-16 macerası 1980'lerin başında Hava Kuvvetlerinde bulunan av/önleme görevlerinde kullanılan Lockheed F-104 Starfighter ve Northrop F-5 Freedom Fighter'ların değiştirilmesi amacıyla başlamış ve günümüzde de devam etmektedir. Dönemin hükümeti Eylül 1983'te[3] Peace Onyx I (Öncel Barış I) Programı kapsamında Amerika'dan Foreign Military Sales (Yurtdışı Askeri Satış) yöntemiyle General Dynamics tasarımı F-16 alınacağını duyurmuştu. Bu F-16'lardan 8 tanesi (bunlardan 6'sı F-16D Block 30 2 tanesi F-16C Block 30) Birleşik Devletler'de bulunan General Dynamics'in Fort Worth tesislerinde üretilecekti[4].Bu sekiz uçaktan iki tanesi demonte edilip Ankara Akıncı'da kurulan TAI tesislerinde montajı gerçekleştirilecekti.1987 yılının 14 Ekim’inde test pilotu Şener Koltuk tarafından TAI tesislerinde montajı gerçekleştirilen ilk F-16'nın (86-0068) ilk uçuşunu yaptı. Öncel Barış-I Programı kapsamında sipariş edilen 160 uçaktan 34 tanesi F-16C Block 30, 8 tanesi F-16D Block 30, 102 tane F-16C Block 40, ve 15 tane F-16D Block 40'dır ve bu uçaklardan 154[5] tanesinin montajı TAI tesislerinde yapılmıştır.

Mart 1992'de Peace Onyx II (Öncel Barış II)[6] ile birlikte 34 adet F-16C Block 50 ve 6 adet F-16D Block 50 olmak üzere toplamda 40 adet ve 40 tane de opsiyon olmak üzere siparişi verildi ve 1995-1999 yılları arasında bu uçakların teslimatı tamamlandı. Bu uçaklar yerine McDonnell Douglas F-15 Eagle ve McDonnell Douglas F/A-18 Hornet'de düşünülmüştü ancak böyle bir alım gerçekleşmedi. Opsiyon olarak eklenen 26 F-16C Block 50 ve 14 F-16D Block 50'den 6 tanesi iptal edildi. Bu uçaklarda kullanılacak olan General Electric F110-GE-129 motorunun üretimi için Eskişehirde TEI kuruldu.

Aradan geçen yıllarda yaşanan F-16 kayıplarından sonra Türkiye hükümeti 2007 yılında gelişmiş yeni bir radara ve uçağın menzilini arttıran ek yakıt tanklarına sahip gelişmiş F-16 Block 50+'dan 16 tanesi D ve 14 adedi ise C tipi olmak üzere toplam 30 adet uçağı Peace Onyx IV (Öncel Barış IV) programı ile TAI Tesislerinde montajları gerçekleştirilmiş olup son uçağın 11 Aralık 2012'de tamamlanmış olup 1.72(ABD)$ Milyar Dolarlık bir bütçe ile üretilmiştir.

Türk Hava Kuvvetlerinde F-16 Modernizasyonları:Düzenle

Peace Onyx III:Düzenle

1995 yılında Peace Onyx III (Öncel Barış III)[7] Programıyla birlikte bütün F-16 filosuna modernize edildi. Block 30 ve 40'a gövde içi dahili ALQ-178(v)3 Rapport III ECM sistemi ve ASELSAN'ın lisanslı ürettiği GPS sistemi yerleştirildi, radar güdümlü AIM-120 atma ve Block 40 uçaklara Lantirn podu taşıma kabiliyeti kazandırıldı. Block 50'lere de AGM-88 HARM Anti Radyasyon Füzesi atma kabiliyeti kazandırıldı.

CCIP Programı:Düzenle

2000'li yılların ortasında Block 40 ve 50 modelleri için CCIP "Common Configuration Implementation Program" (Ortak Yapılandırma Uygulama Programı) olarak adlandırılan ve maliyetinin 3,9 Milyar ABD Doları olarak öngörülen bir moderizasyon anlaşması imzalandı.Bu modernizasyon kapsamında F-16 Block 40 ve 50'lere AIM-9X, AIM-120C7, Kaska Monte Hedefleme Sistemi, Link-16, AGM-154A, AGM-154C, AGM-84K füzeleri, AselPod hedefleme podu, LOROP-IR gözlem podu, Sniper hedefleme podu ve JDAM bombalarını taşıma kapasitesi kazandırıldı. Block 50+'larda kullanılan APG-68[V9] radar, ALQ-178 V(5) Elektronik harp sistemi entegrasyonu sayesinde Block 40 ve 50 F-16'lar da modernizasyonla Block 50+'seviyesine yükseltildi. Modernizasyon çalışmaları 10 Nisan 2015'te tamamlanmıştır[8]. Bu modernizasyondan sonra uçaklar F-16 Block 40TM ve F-16 Block 50TM olarak adlandırılmaktadır.

Özgür Projesi[9]:Düzenle

Diğer filoya kıyasla teknolojik açıdan biraz daha geride olan Block 30 uçakları geliştirmek üzere TUSAŞ ve ASELSAN ortaklaşa olarak Özgür Modernizasyon Programı kapsamında yerli atış kontrol sistemi , aviyoniklerle ve cam kokpitle donatması planlanmaktadır.[10]

FiyatıDüzenle

Birim Maliyeti: 1,976,428. Bakım masrafı uçuş saati başına 22,500 ABD Doları'dır.[11]

  • F-16A/B: US$14.6 milyon (1992)
  • F-16C/D: 28.520 milyon TL(1998)
  • F-16E/F: 26.9 milyon US$ (2005)
  • F-16I (F-16D Blok 52+ modelinin sadece İsrail'e özgü modifiye edilmiş modeli): $45 Milyon (2006)[12]
  • F-16V (F-16 Blok 70-72): 57 milyon US$ (2019)[13]

Kullanan ülkelerDüzenle

 
  F-16'yı üreten ülkeler
  F-16'yı kullanan ülkeler
  F-16'nın türevleri üreten ülke (Japonya, Mitsubishi F-2).
 
  50 adetten fazla F-16'ya sahip ülkeler
  50 adetten az F-16'ya sahip ülkeler
  F-16 siparişi vermiş, verecek veya iptal etmiş ülkeler
 
Japonya'nın Hava Öz Savunma Kuvvetleri'ne ait Mitsubishi F-2 (Hyakuri Hava Üssu)ssü, 30 Ocak 2009)

Eski kullanıcılarDüzenle

Teknik özellikleri (F-16C Blok 40)Düzenle

 
ABD ve Güney Kore F-16'ları pist üzerinde fil sürüsü formasyonunda.
 
Hollanda Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin akrotimi Solo Display Team'e ait F-16, Polonya'nın Radom şehrinde düzenlenmiş Air Show 2009 öncesindeki eğitim uçuşu sırasında iniş yaklaşımında.
 
Polonya Hava Kuvvetlerine ait bir F-16C Block 52+
  • Boyut doneleri
    • Uzunluk: 15.03 m (49.31 ft)
    • Kanat genişliği: 9.45 m (31.00 ft)
    • Yükseklik: 5.09 m (16.70 ft)
    • Kanat alanı: 27,88 m² (300 ft²)
  • Ağırlık doneleri
    • Boş ağırlık: 8.495 kg (18.725 lb)
    • Tipik yükleme: 10.780 kg (23.765 lb)
    • Azami ağırlık: 17.010 kg (37.500 lb)
    • Yakıt kapasitesi :
      • Dahili: 3.105 kg (6.846 lb)
      • Harici: 3.066 kg (6.760 lb)
    • Azami faydalı yük: 7.800 kg (17.200 lb)
  • Güç kaynağı
    • Motor: 1 x General Electric F110-GE-100
    • Motor gücü: 17.155 lbf (76.3 kN)
  • Performans
    • Azami hız:
      • 12.000 metrede 2.175 km/s (1.350 mph) - 2.05 Mach
      • Deniz seviyesinde 1.460 km/s (915 mph) - 1.2 Mach
    • Tırmanma hızı: 254 m (834 ft) /sn
    • Servis tavanı: 15.240 m (50.000 ft)
    • Menzil:
      • Yüksüz ve azami yakıt ile 3.890 km (2.100 nm)
      • Tipik yükleme ile 1.000 km (540 nm)
    • Kanat hücum açışı: 40°
    • Kanat Açıklık Oranı: 3.0
    • G Limitleri: +9 -3
  • Personel
    • F-16A/C/E: 1 pilot
    • F-16B/D/F: 2
    • F-16I : 1 pilot + 1 silah/radar sistem operatörü

Silah sistemleriDüzenle

KaynakçaDüzenle

Dış bağlantılarDüzenle