Sadeddin Köpek

Türk devlet adamı

Sadeddin Köpek (Arap harfleriyle: سعد الدين كوبك بن محمد) (ö. 1239) Anadolu Selçuklu Devleti devlet adamı ve baş mimarı. I. Alaeddin Keykubad ve II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemlerinde görev yapmış ve devlet yönetiminde büyük söz sahibi olmuştur.

Pervane kısa adlı Sa'd al-din Kopek ile Cacaoğlu Nureddin'in eski Zazalar ve Deylemlilerle ilişkisi olduğu görüşü bulunmaktadır.Çok etkili rol üstlenmesinden ötürü döneme Pervane Dönemi adı verilmiştir.Doç. Dr. Nejat Kaymaz tarafından Pervane Mu’-inü’d-Din Süleyman adındaki yapıtı, özellikle işlediği bu dönemi, dönemin bir numaralı ismi Daylam kökenli Pervane’yi merkeze koyarak ele almaktadır. Adı geçen bu dönem, Selçuklu Devleti’nin iplerini elinde tutan Pervane Dönemi’dir. Sinop ve havalisinde egemen olan Pervaneoğulları Beyliği, isminden de anlaşılacağı üzere Pervane ve ailesinin elinde bulunuyordu.Hz. Muhammed'in amcası Abbas'ın soyundan gelenlerce kurulan ve 750-1258 arasında egemen olan Abbasiler Devleti vezirleri Bermekiler örneğinin bir benzeri ile Selçuklularda karşılaşmaktayız. Zira 1238-1244/1245 tarihleri arasındaki dönemde Sahib Mühezzibü’d-Din Ali adındaki Anadolu Selçuklu veziri Pervane’nin babasıdır. Moğollarla yapılan barış görüşmelerinde çalışmaları yürüten kişi de odur. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yönetim birimlerinde bu aileden ve bunlar gibi Daylam ve İran kökenli olan çok sayıda önemli görevler üstlenen isimler bulunmaktadır.[1]

Sadeddin Köpek' in hayatının ilk yılları hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Ancak baba ve annesinin Konya' nın saygın ailelerine mensup olduğu ve annesinin adının Şehnaz Hanım olduğu yönünde iddialar bulunmaktadır.[2] Gerçek adı "Köpek bin Muhammed", lakabı ise Sadeddin'dir.[3] I. Alaeddin Keykubad döneminde emirlik görevinde bulunmuştur. Tarihçi İbn Bîbî tarafından emîr-i şikâr, nakkaş ve mimar olarak bahsedilmiştir. 1226 yılında I. Alâeddin Keykubad’ın Harput civarında Eyyûbîlerle yaptığı savaşta Selçuklu ordusunun sol kanat kuvvetlerinin kumandanlığını yaptı. Beyşehir Gölü yakınlarındaki Kubadabad Sarayı'nın mimarı olan Sadeddin Köpek, 1235-1236 yılları arasında Konya ve Aksaray şehirleri arasında bulunan ve günümüze kadar ulaşabilen Zazadin Hanı'nı da inşa etmiştir. I. Alaeddin Keykubad'ın ânî ölümünden (1237) sonra oğulları arasında çıkan taht kavgalarında II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in tarafını tutarak onun tahta çıkmasını sağladı. İbn Bîbî gibi dönemin tarihçilerine göre I. Alaeddin Keykubad'ın zehirlenerek öldürülmesinde ve veliahdı İzzeddin Kılıç Arslan'ın tahta çıkmasının engellenmesinde önemli rol oynadığı belirtilmektedir.[2][4]

II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in tahta çıkmasından sonra Sadeddin Köpek tarafından sultanın kardeşinin tarafını tuttuğu gerekçesiyle Anadolu'ya yerleşmiş olan Harzemşahların önemli liderlerinden Kayır Han'ı tutuklatıp ve sonrasında öldürtmesiyle Harzemşah beyleri Anadolu'da geçtikleri yerleri yağmalayarak Harran, Urfa, Rakka ve Suruç gibi yerleri ele geçirerek buralara yerleştiler. Daha sonra devlet yönetiminde iyice güçlenen Sadeddin Köpek, kendisi için tehdit gördüğü önemli devlet adamlarını ve kişileri çeşitli sebeplerden öldürtmeye başladı. Atabey Şemseddîn Atunapa, Tâceddîn Pervâne, saltanat naibi Kemâleddîn Kâmyar gibi önemli devlet adamlarını öldürttü ve Hüsâmeddîn Kaymerî, Celâleddîn Karatay gibi devlet adamlarını da görevlerinden uzaklaştırttı. Saltanat naipliği ve pervanecilik görevlerine getirildi. Gücünü kanıtlamak amacıyla Melikü’l-Ümerâ unvanıyla çıktığı seferde Eyyubiler'in denetiminde olan Samsat kalesi ile diğer bazı kaleleri ele geçirdi ve bütün bu başarılarından sonra Anadolu Selçuklu tahtına geçmeyi düşünen Sadettin Köpek, tahtta hak iddia edebilmek için I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in gayrimeşru çocuğu olduğu yönünde hikâye ortaya attı. Kendisini Selçuklu şehzadesi olarak kabul ettirmeye çalışan Köpek, isyan etti. Çıkan isyanda birçok devlet adamı Sadettin Köpek tarafından öldürtüldü.[5] Saadeddin Köpek'in gücünün aşırı derecede artmasından endişelenen II. Gıyaseddin Keyhüsrev, 1238 yılının sonbaharında Sadeddin Köpek'le birlikte Kubadabad Sarayı'na geldi. Sultan Keyhüsrev burada verdiği bir ziyafet sonrasında Sivas subaşısı Hüsamettin Karaca'nın yardımıyla Sadeddin Köpek'i 1239 yılında öldürttü. Cesedi demir bir kafes içerisine konulup kale duvarına asılarak halka gösterildi.[4]

Popüler Kültürdeki YeriDüzenle

2014-2019 yılları arasında TRT 1 de yayınlanan Diriliş: Ertuğrul dizisinde Murat Garipağaoğlu tarafından canlandırılmıştır.

KaynakçaDüzenle