New York (eyalet)

ABD'nin eyaleti

New York, ABD'nin Orta Atlantik ve Kuzeydoğu bölgesinde bulunan eyaletlerinden birisidir. Başkenti Albany, en büyük şehri New York'tur. 62 vilayete sahiptir. 20,2 milyon kişilik nüfusu ile ülkenin nüfusu en yüksek dördüncü eyaletidir. Nüfusun üçte ikisi New York metropoliten alanında yaşamaktadır. Vermont, Massachusetts, Connecticut, New Jersey ve Pensilvanya ile karadan, Rhode Island ile de sudan komşudur. Ayrıca Kanada'nın Québec ve Ontario bölgelerine uluslararası sınırı vardır.

New York
New York bayrağı
Bayrak
New York mührü
Mühür
New York in United States.svg
Ülke Amerika Birleşik Devletleri Amerika Birleşik Devletleri
Başkent Albany
En büyük şehir New York
İdare
 • Vali Kathy Hochul (D)
 • Vali vekili Antonio Delgado (D)
 • Üst meclis New York Senatosu
 • Alt meclis New York Temsilciler Meclisi
 • Senatörler Chuck Schumer (D)
Kirsten Gillibrand (D)
Yüzölçümü
 • Toplam 141,300 km² (54,556 mil²)
Rakım 300 m (900 ft)
En yüksek nokta 1,629 m (5,344 ft)
En alçak nokta 0 m (0 ft)
Nüfus
 (2020)[1]
 • Toplam 20,215,751
 • Yoğunluk 159/km² (410/mil²)
Zaman dilimi UTC-05.00
 • Yaz (YSU) UTC-04.00
ISO 3166 kodu US-NY
Resmî site
NY.gov

Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en büyük şehir olan, ülkenin finans, kültür, ulaşım ve üretim merkezi New York burada bulunmaktadır.

CoğrafyaDüzenle

 
New York'un iklimleri

New York genellikle coğrafi açıdan Downstate ve Upstate New York olmak üzere ikiye ayrılır. Downstate, New York şehrini, güney Hudson Vadisi'ni ve Long Island adasını kapsar ve eyaletin nüfus merkezini oluşturur. Çok daha büyük olan Upstate ise eyaletin New York metropoliten alanı dışında kalan kısımlarını belirtir. Kuzeydoğuda Apalaş Dağları devamı olan Adirondack Dağları, güneyde ise Catskill Dağları ile bilinmektedir. Hudson Nehri ve en büyük kolu olan Mohawk Nehri eyaletin en önemli nehirleridir. Bu nehirler dağlık araziyi keserek oluşturdukları vadiler ile eyaletin güney ve kuzeyini birbirine bağlamakta ve New York şehrinde okyanusa dökülmektedir.

New York'un batısı Büyük Göller bölgesine dahil edilmektedir. Ontario ve Erie Gölü'nün bir kısmı New York'a aittir. Niagara Şelaleleri de eyalette bulunmaktadır. Champlain Gölü eyaletteki diğer önemli göldür.

İklimDüzenle

Eyaletin nüfusunun çoğunun yaşadığı Downstate kısmı Köppen iklim sınıflandırmasına göre ılıman dönencealtı iklim (Cfa) etkisi altındadır. Buna karşın eyaletin yüzölçümü açısından büyük çoğunluğunu oluşturan Upstate New York'da karasal iklim (Dfa ve Dfb) hakimdir. Eyaletin Upstate'de yer alan en büyük şehri Buffalo bölgenin ger kalanına göre daha ılımandır. Eyaletin kuzeyinde ve batısında Büyük Göller nedeniyle yoğun göl etkenli kar yağışı gözlemlenir. Bu özellikle Tug Hill adlı bölgede belirgindir.

DemografiDüzenle

2020 verilerine göre New York toplamda yaklaşık 20,2 milyon kişilik bir nüfusa sahiptir.[1] Eyaletin nüfusunun büyük çoğunluğu Downstate bölgesinde yoğunlaşmıştır. New York'un en büyük şehri New York City'dir. Şehrin şehir sınırları içerisindeki nüfusu 8,8 milyon olmakla birlikte komşu bölgelere dağılmış metropoliten nüfusu incelendiğinde 20,2 milyona çıkmaktadır. New York metropolitan alanı, Hudson Vadisi ve Long Island başta olmak üzere New York'taki diğer bölgelerin yanı sıra New Jersey, Connecticut ve Pensilvanya'nın bazı kısımlarını da kapsamaktadır. Eyalet içerisindeki metropolitan nüfus 12 milyon civarıdır.

Buffalo şehri çevresinde gelişmiş ve Eire ile Niagara Falls kontluklarını kapsayan 1,1 milyon kişilik nüfuslu Buffalo-Niagara Falls metropolitan alanı, Rochester ver çevresindeki kontlukları kapsayan 1 milyonu aşkın nüfuslu bölge, Albany ve çevresini kapsayan 900 bin nüfusa sahip Capital District[2] ve 600 bin kişinin yaşadığı Syracuse metropolitan alanı eyaletteki diğer önemli şehirleşmelerdir.[3]

New York büyük şehir ve merkezleri
2020 ABD nüfus sayımı [4]
Sıra Şehir ismi Kontluk Nüfus
 
New York City

 
Buffalo

1 New York City Kings, Queens, New York, Bronx, Richmond 8,804,190  
Yonkers

 
Rochester

2 Buffalo Erie 278,349
3 Yonkers Westchester 211,569
4 Rochester Monroe 211,328
5 Syracuse Onondaga 148,620
6 Albany Albany 99,224
7 New Rochelle Westchester 79,726
8 Mount Vernon Westchester 73,893
9 Schenectady Schenectady 67,047
10 Utica Oneida 65,283

DinDüzenle

Pew Research Center'ın 2014 araştırmasına göre dini açıdan eyaletin %60'ı Hristiyan, %27'si dinsiz, %7'si Yahudi, %2'si Müslüman, %1'i Budist, %1'i Hindu ve %0,5'i diğer dinlere mensuptur.[5] Katolikler ve Protestanlar hemen hemen aynı oranda olup Hristiyanların neredeyse tamamını oluşturmaktadır. İsrail'den sonra dünyanın en büyük Yahudi nüfusu New York şehri ve komşu bölgelere dağılmış bi şekilde New York eyaletinde bulunmaktadır. Protestan nüfusunun hemen hemen yarısı Amerikan Methodist Kilisesi'ne bağlıdır. Amerikan Baptist Kilisesi'ne resmen bağlı Protestan sayısı 203.495 kişi olarak açıklanmıştır. Ayrıca Amerikan Müslümanlar Derneği'ne ait Fatih Camii bulunur. Bunun yanında her dinden ibadethaneler önceden izin alınmaksızın inşa edilebilir.

Politika ve yönetimDüzenle

New York Anayasası'na göre eyalet birbirlerinden bağımsız yargı, yasama ve yürütme organlarınca yönetilmektedir.[6] Valilik ana yürütme organıdır ve vali ile yardımcısı halk tarafından seçilmektedir. 2021'den beri eyaletin valisi Demokrat Kathy Hochul'dur. Eyaletin yasama organı çift meclisli New York Genel Kurulu'dur ve New York Senatosu ile New York Temsilciler Meclisi'nden oluşmaktadır. Meclis 150, senato ise 63 koltuğa sahiptir. Yargı organın başında başsavcı bulunur ve 2019'dan beri Demokrat Letitia James'dir. Ayrıca eyaletin mali işlemleri ve hazinesinden sorumlu saymanı da seçimle gelmektedir. Demokrat Thomas DiNapoli 2007'den beri eyaletin saymanıdır.

Tarihi açıdan New York eyaleti genellikle sosyal konularda ilerici bir tutum izlemiştir. Göçmen hakları, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi ve LGBT hakları gibi konularda dünya ve ABD'de öncü bir konumda yer almıştır. Buna ek olarak New York metropolitan alanı ve Albany'nin çevresinde gelişen Capital District bölgesi eyaletin geri kalanına göre çok daha liberaldir. 2011'de eyalet eşcinsel evliliği yasallaştırmıştır.[7]

20. yüzyılın ortasından itibaren New York ulusal seçimlerde genellikle Demokrat Parti adaylarına oy vermiştir. Barack Obama girdiği iki seçimde de rakiplerine karşı New York'da %25 oydan fazla farkla kazanmıştır. Özellikle eyaletin şehirleşmiş bölgeleri Demokrat Parti'nin kaleleri olarak nitelendirilmektedir. Upstate bölgesindeki kırsal alanlar daha çok Cumhuriyetçi Parti'yi tercih etmektedir. Eskiden şehirlerin hemen dışında yer alan banliyö bölgelerindeki halkın da Cumhuriyetçi ağırlıklı olmasına rağmen 1990'lardan beri bu bölgelerde de Demokratlar çoğunluk kazanmıştır.

Senato'da DP üyeleri Chuck Schumer ve Kirsten Gillibrand tarafından temsil edilmektedir. Temsilciler Meclisi'nde 27 koltuk hakkı bulunan eyalette 2021 itibariyle 19 Demokrat ve 8 Cumhuriyetçi milletvekili bulunmaktadır.

İdari yapılanmaDüzenle

 
Eyaletteki kontlukların haritası

New York 62 kontluğa (county) bölünmüştür. New York şehrini oluşturan 5 kontluk dışında diğer kontluklar daha küçük "kasaba" (town) ve "şehirlere" (city) bölünmüştür. Kasabalar ayrıca kendilerini yöneten "köyler" (village) ile yönetimi kasabadan yapılan "mezralar" (hamlet) olmak üzere daha küçük idari yapılanmalar içerebilmektedir. New York şehri kontlukları ise genellikle İngilizce borough olarak adlandırılır. 2009 itibariyle eyalette 933 kasaba ve 61 şehir vardır. Eyaletteki toplam yerel belediye sayısı 3.400'ü aşkındır.[8]

SporDüzenle

New York, Lake Placid'de 1932 ve 1980 Kış Olimpiyatları'na ev sahipliği yapmıştır. National Football League'de mücadele eden New York Giants, New York Jets ve Buffalo Bills New York kökenlidir. Ayrıca Major League Baseball liginde yer alan New York Yankees ve New York Mets de eyalete özgüdür. National Hockey League'de New York Rangers, New York Islanders ve Buffalo Sabres yer almaktadır. New York Knicks ve Brooklyn Nets NBA'de mücadele etmektedir.


KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b "2020 Census Apportionment Results". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Nüfus Sayım Bürosu. 26 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2021.  Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "PopHousingEst" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  2. ^ "Albany-Schenectady-Troy, NY Metro Area: 2020 DEC Redistricting Data (PL 94-171)". U.S. Census Bureau. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2022. 
  3. ^ "County and Metro Area Population Estimates". U.S. Census Bureau. Erişim tarihi: 19 Ekim 2019. 
  4. ^ "U.S. Census Bureau QuickFacts: New York". www.census.gov/. 
  5. ^ "Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2020. 
  6. ^ "Branches of Government in New York State". New York State Senate. 25 Mart 2009. Erişim tarihi: 28 Kasım 2022. 
  7. ^ Nicholas Confessore; Michael Barbaro (24 Haziran 2011). "New York Allows Same-Sex Marriage, Becoming Largest State to Pass Law". The New York Times. 6 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Kasım 2013. 
  8. ^ Governor Eliot Spitzer (2007). "Executive Order No. 11: Establishing the New York State Commission on Local Government Efficiency and Competitiveness" (PDF). State of New York. s. 1. 12 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: April 3, 2009. 
NEW YORK'tan yönler
Québec,  
 
Ontario,  
  K  
B   D
  G  
Vermont
Massachusetts
Connecticut
Pensilvanya / New Jersey
 
Atlas Okyanusu