Lockheed Martin F-35 Lightning II

ABD yapımı 5. Nesil savaş uçağı
(F35 sayfasından yönlendirildi)

F-35 Lightning II (Türkçe: Şimşek II) (Joint Strike Fighter / Müşterek Saldırı Uçağı), savaştaki her amaç için farklı uçak geliştirmenin masraflı olmasından dolayı tek bir uçağın tüm görevleri yerine getirmesi amacıyla tasarlanan bir savaş uçağıdır.

F-35 Lightning II
F-35A Lightning II
F-35A Lightning II
Türü Çok maksatlı
Ulusal köken  ABD
Üretici Lockheed Martin Havacılık
İlk uçuş 15 Aralık 2006
Hizmete giriş F-35B: 31 Temmuz 2015[1]
F-35A: 2 Ağustos 2016[2]
F-35C: 2018[3]
Durumu Aktif hizmette
Ana kullanıcı

Birleşik Devletler Hava Kuvvetleri
Birleşik Devletler Donanması

Birleşik Devletler Deniz Piyadeleri
Diğer kullanıcılar Kraliyet Hava Kuvvetleri
Japonya Hava Öz Savunma Kuvvetleri
Üretim aralığı 2006 - günümüz
Üretim sayısı 500+ (Mart 2020 itibarı ile)[4]
Birim maliyeti

F-35A: 98 milyon $ (Amerikan doları)[5]
F-35B: 104 milyon $ (Amerikan doları)[5]

F-35C: 116 milyon $ (Amerikan doları)[5]

ABD deniz ve hava kuvvetlerindeki F-16, A-10, F/A-18 (yeni olan E/F "Super Hornet" varyantları hariç), AV-8B'leri İngiltere ise Harrier'ları bu uçak ile değiştirecektir. Uçak F-22'de kullanılan teknolojilerden faydalanılarak üretilmiştir. Radardaki izi F-22 kadar küçük olamasa bile günümüz uçaklarından düşüktür. Bunu sağlamak için silah istasyonları gövdenin içine saklanmış, daha keskin geometriye sahip bir gövde tasarımı yapılmış, kompozit malzemelerin kullanım oranı artmış ve özel RAM (Radar Absorbing Material) boyama yapılmıştır. . Dikine inip kalkabilmesi için bir modeli de vardır, bu sayede uçak gemilerine ve elverişsiz yerlere rahatlıkla inebilecektir. Uçak gemisine inip kalkarken mancınık ile fırlatılabilmesi ve kanca ile yakalanabilmesi için gövde altı sağlamlaştırılmıştır. Tek kişilik ve tek motorludur.

ABD, 17 Temmuz 2019'da Türkiye'nin F-35 programına katılımını durdurma planlarını açıkladı.[6]

GeliştirilmesiDüzenle

GerekliliğiDüzenle

F-35 2040'lı yıllarda dünyanın en önde gelen avcı uçağı olması için tasarlanmıştır. Ayrıca havadan-havaya yeteneği olarak F-22'den sonra gelen tek uçak olarak da planlanmıştır. F-35 tasarlanırken istenilen özellikler ise şunlar olmuştur: Geçmişteki avcılardan dört kat daha fazla etkili havadan havaya mücadele, sekiz kat daha etkili karaya saldırı, üç kat daha etkili stratejik keşif ve hava savunması. Manalı olarak bu yetenekleri geçmişte kalan uçaklardan daha küçük ayak izi (radar izi) ve daha uzun menzille yerine getirmelidir. Ayrıca NATO ülkelerindeki F-16'ların yerini doldurabilecek yeni bir ticari savaş uçağına ihtiyaç vardı. Diğer ülkelere F-22 satışı olmadığından doğal olarak talep bu uçağa yönlenecektir.

 
Rüzgâr tünelinde teste hazırlanan bir F-35 modeli

Doğuşu ve SeçilmesiDüzenle

JSF (Joint Strike Fighter / Müşterek Saldırı Uçağı) projesi birçok ihtiyacın dışında var olan genel avcı tiplerini değiştirmek için geliştirildi. Güncel JSF projesi kontratı 16 Kasım 1996'da imzalandı. Lockheed Martin X-35 prototipi diğer aday uçak olan Boeing X-32'ye karşı üstünlük sağladığı için 26 Ekim 2001'de "Sistem Geliştirme ve Gösterim(SDD)" tarafından ödüllendirilmiş ve kontrat bu uçak için imzalanmıştır. Seçilen uçağın ismi Lockheed'in kendi içinde "F-24" düşünülmesine rağmen atanan isim "F-35" olunca Lockheed'e bir sürpriz olmuştur.

İsimlendirilmesiDüzenle

Lockheed'in II. Dünya Savaşındaki P-38 Lightning ve Soğuk Savaş döneminde İngiliz Uçak Kurumu'nun(BAC) ürettiği "Electric Lightning" uçaklarının onur ve şerefine, Birleşik Devletler Hava Kuvvetleri (USAF) tarafından 7 Temmuz 2006'da resmi olarak uçağın ismi F-35: Lightning-II olarak açıklanmıştır. Seçim listesinde bulunmuş diğer isimler Kestrel, Phoenix, Piasa, Black Mamba ve Spitfire II'dir.

TasarımDüzenle

 
F-35B atlantik okyanusundaki amfibi taarruz gemisi (USS Wasp) uçuş güvertesi üzerine ilk dikey inişini yaparken. (3 Ekim 2011)

F-35, çift motorlu kardeşi Lockheed Martin F-22 Raptor'dan benzer ana unsurları almakla beraber, daha küçük görünmekle, biraz daha geleneksel ve daha şıktır. Egzoz kanalı tasarımı, ABD'de Deniz Kontrol Gemisi projesi için ihtiyaç duyulan süpersonik VTOL avcı uçağı için teklif edilmiş General Dynamics Model 200(1972) tasarımından ilham alınmıştır.[7] Daha ileri seviyede gelişmiş bir STOVL (F-35B) için Loockhed, Yakovlev'e danışmış ve Yak-141'in tasarım verilerini satın almıştır.[8][9] ABD Deniz Kuvvetleri'nin başarısız Rockwell XFV-12 dahil olmak üzere 1960'lardan beri denediği çeşitli deneysel tasarımlar üretilmiş ve test edilmiş olmasına rağmen, F-35B ABD için ilk operasyonel bir süpersonik STOVL ve görünmez avcı uçağıdır.[10]

F-35, 31.000 kg maksimum kalkış ağırlığı ve 1.6 Mach üzerinde bir azami hıza sahiptir. Lightning II, yerini alacağı hafif avcılara göre oldukça ağırdır. Boş ve maksimum brüt ağırlıkları, Vietnam savaşı dönemindeki tek motorlu en büyük avcı uçağı olan tek kişilik F-105'e oldukça yakın ve benzerdir. Ancak F-35 sahip olduğu modern motor sayesinde %60 daha fazla itici güç sağlar, böylece güç/ağırlık oranı ve kanata yükleme, göreceli olarak donanımlı bir F-16'ya çok daha yakındır.

Farklı YapılanmalarıDüzenle

 
(üstten itibaren) F-35A, F-35B ve F-35C Valparaiso (Florida) civarında uçarken (Mayıs 2014)

Uçağın parçalarının %80'ini paylaşan üç farklı yapılanması üretilmektedir:

  • F-35A, Geleneksel kalkma ve inme (CTOL)
  • F-35B, Kısa kalkış dikey iniş (STOVL)
  • F-35C, Uçak gemileri için tasarlanmış (CV) versiyon.

İhracat edilecek ülkelere yönelik degiştirilmiş iki farklı versiyonu bulunmaktadır:

  • F-35I, Israil modifikasyonlarıyla değiştirilmiş F-35A`dır
  • CF-35, Kanada için "yavaşlatma paraşütü" ilave edilip, F-35B/C tipinde "yakıt ikmali sondası" takılmış F-35A`dır.[11]

Uluslararası KatılımlarDüzenle

 
Katılım ülkeleri:
  Birincil müşteri: ABD
  1. seviye: Birleşik Krallık
  2. seviye: İtalya ve Hollanda
  Güvenlik işbirlik katılımcıları (SCP): İsrail ve Singapur
 
X-35 prototipi yakıt ikmali yaparken

ABD programın birincil müşterisi ve destekçisidir. Türkiye, İtalya, Hollanda, Kanada, Norveç, Danimarka, Avustralya ve Birleşik Krallık programa toplam 4.375 milyar $(Amerikan doları) katkıda bulunmuştur. Programın toplam maliyeti yaklaşık olarak 40 milyar $(ABD Doları) olarak tahmin edilmektedir(ABD tarafından genellikle saklı tutulur).

Uluslararası katılımlarda 3 seviye vardır ve katlımcılar bulundukları finansal katkıya göre seviyelendirilir. Birleşik Krallık "1. seviye" partnerdir ve 2.5 milyar $ (ABD Doları)'lık katkıda bulunmuştur. "2. seviye" partnerler ise 1 milyar $ (ABD Doları) katkı yapan İtalya ve 800 milyon $ (ABD Doları) ile Hollanda'dır. "3.seviye" partnerler ise Kanada - 440 milyon $ (ABD doları); Türkiye - 175 milyon $ (ABD Doları); Avustralya - 144 milyon $ (ABD Doları); Norveç - 122 milyon $ (ABD Doları) ve Danimarka - 110 milyon $ (ABD Doları).

İsrail ve Singapur ise güvenlik yardımına katılmışlardır.

HollandaDüzenle

Hollanda JSF'nin ilk ortaklarından olmasına rağmen 2009 Nisan ayında F-35 alımı konusunda ciddi tartışmalar sahne olmuş bir ülkedir. Ülkedeki işçi partililer F-35'in maliyetinin artması ve henüz birim fiyatının belli olmaması sebebiyle alımın iptal edilmesi fikrini öne atmış, ancak koalisyonun diğer ortağı olan Hristiyan Demokratlar projenin devamından yana olmuşlardır. Mecliste süren uzun tartışmalar sonucunda Hollanda meclisten kendi lehine önemli bir karar çıkarttırmış ve Lockheed Martin'e kabul ettirmiştir: İlk F-35 test uçağı temin edilecek ve Hollanda eğer bu uçağı kendi ihtiyaçlarına uygun bulmayıp anlaşmadan vazgeçerse 113 milyon avronun sadece 20 milyon avrosunu ödeyecek. Kalan maliyet ise Lockheed Martin‘in sorumluluğunda karşılanacak.[12]

TürkiyeDüzenle

Türkiye JSF (Joint Strike Fighter) Projesine 12 Temmuz 2002'de yedinci uluslararası partner olarak katılmıştır. Ayrıca Türkiye yapacağı F-35 üretimi ile ilgili olarak karşılıklı anlayış muhtırası imzalamıştır. Türkiye 116+18 adet F-35A "CTOL/Hava Kuvvetleri (geleneksel kalkma ve inme) versiyonu" siparişinde bulunmuş ve bu uçaklar için 11 milyar Amerikan doları ödeyeceği bildirilmişitir. Türkiye'deki uluslararası üretime katkıyı Tusaş Havacılık ve Uzay Sanayi tarafından lisanslı olarak yapılması planlanmaktadır. Üretilen bütün uçakların motor bölümü ve diğer kısımlardan bazılarının parçaları Türkiye'de üretilecektir. Uçağın elektronik kablo tesisatını üreten Hollandalı firma dördüncü fabrikasını Türkiye'de açmıştır. Pentagon uçaklara ait yazılım ve şifreleri vermemektedir. Milli savunma bakanı İsmet Yılmaz, 100 adet F-35 alınacağını, bunların ikisinin 2017'de teslim edileceğini ve uçaklar için 25 milyar dolar ödeme yapılacağını açıkladı. Türkiye, S-400 Hava Savunma Sistemlerini alması sonrası projeden aşamalı bir şekilde çıkartıldı.[13]

AvustralyaDüzenle

Hollanda'dan sonra Avustralya'da da projenin maliyetleri konusunda soru işaretleri oluşmuş ve bazı iddialar basına yansımıştır ancak Avustralya Savunma Bakanlığı bürokratlarının 2009 Mayıs ayında kaleme aldığı Beyaz Kitap’ın yazarlarının yorumunda, Avustralya için 2030 yılına kadar beşinci nesil savaş uçağı alternatifinin sadece F-35 olduğu, zira 20 yıl boyunca F-35'ten daha üstün bir uçak olmayacağı iddia edilmiştir. Yapılan yorumda, F-35'in stealth özelliği ve modern aviyoniği ile her türlü tehdite cevap verebilecek bir uçak olacağı dile getirildi.

Avustralya, 100 adet F-35A (CTOL) tipi taarruz uçağı tedarik etmeyi planlıyor. Bu uçaklar, F/A-18A/B Hornet’lerin yerine geçerek F/A-18F Super Hornet uçaklarını tamamlayacaklardır.[14]

KullanıcılarDüzenle

 
Havada yakıt ikmali için yaklaşan bir F-35A

F-35`in faaliyet gösterdiği ve uçak teslim almış ülkeler:

  Avustralya
  ABD
  Birleşik Krallık
  Güney Kore
  Hollanda
  İsrail
  İtalya
  Japonya
  Norveç
  Türkiye
  • Türk Hava Kuvvetleri: 6 adet F-35A teslim edilmiş olup, "Luke Askeri Hava Üssü"(Arizona,ABD)'de konuşlandırılmıştır. S-400 Krizi nedeniyle bu uçaklar Türkiye'ye gönderilmemiştir ve Türkiye F-35 programından çıkarılmıştır.
  Polonya
  • Polonya Hava Kuvvetleri 32 adet F-35A planlanmaktadır. MiG 29 felaketlerine ilişkin sekiz aydır toplanan raporlara göre Polonya, MiG-29 ve SU-22'nin yerine F-35 alıyor, ilk F-35 2026'da Polonya'ya gidecek.

Genel ÖzelliklerDüzenle

PerformansDüzenle

 
F135 Motoru (solda) ve kaldırma fanı (sağda)
  • Azami hız: 1,6+ Mach (1.932 km/h)
  • Menzil: A: 2.200 km; B: 1.667 km; C: 2.593 km (Dahili yakıt ile birlikte)
  • Servis Tavanı (Azami irtifa): 60,000 ft (18,288 m) [17]
  • Tırmanış değeri: 40.000 fit/dak. (200 m/sn). (tahmini)
  • Muharebe yarıçapı:
    • F-35A: 1.081 km (584 deniz mili)[18]
    • F-35B: 868 km (469 deniz mili)
    • F-35C: 1.138 km (615 deniz mili)
  • Kanat yüklemesi: 446 kg/m²
  • İtici Güç/Ağırlık oranı:
    • Tam dolu yakıt ile: A: 0.89; B: 0.92; C: 0.81
    • %50 Yakıt ile: A: 1.12; B: 1.10; C: 1.01
  • G Limiti:
    • F-35A: 9 G
    • F-35B: 9 G
    • F-35C: 9 G

Silah SistemleriDüzenle

 
F-35A gösteri uçuşunda, tüm dahili silah bölmesi kapakları açık iken (16 Ocak 2019 / Arizona,ABD )

AviyoniklerDüzenle

 
AN/APG-81 Aktif Faz Dizinli Radar anteni
 
F-35 üzerindeki elektro-optik hedefleme sistemi(EOTS) sensörü

İlgili İçerikDüzenle

Benzer tasarım ve gelişimdeki uçaklar

Benzer rolde, dönemde ve yetenekte olan uçaklar

DipnotlarDüzenle

  1. ^ F-35B ve F-35C harici pod ile beraber 220 mermili topa sahiptir

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "U.S. Marines Corps declares the F-35B operational" (İngilizce). marines.mil. 31 Temmuz 2015. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  2. ^ "Air Force lifts F-35A stealth fighter to 'combat-ready' status" (İngilizce). cnbc.com. 2 Ağustos 2016. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  3. ^ "The Current Status of the F-35, in Three Charts" (İngilizce). defensenews.com. 19 Eylül 2014. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  4. ^ https://www.f35.com/assets/uploads/documents/F35FastFacts3.4_2020.pdf
  5. ^ a b c "FY 2013 Budget Estimates" 11 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., p. F-3. U.S. Air Force, February 2012.
  6. ^ "F35.com Partnership Turkey". 
  7. ^ "Vertiflight". Journal of the American Helicopter Society, January 2004.
  8. ^ Hayles, John. "Yakovlev Yak-41 'Freestyle'." Aeroflight, 28 March 2005. Retrieved: 3 July 2008.
  9. ^ "Joint Strike Fighter (JSF)." 26 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Jane's. Retrieved: 3 July 2008.
  10. ^ Kent, John R. and Chris Geisel. "F-35 STOVL supersonic." lockheedmartin.com. Retrieved: 16 November 2010.
  11. ^ "Canadian DND Reinforces Its Estimates for F-35 Acquisition." 29 Temmuz 2012 tarihinde Archive.is sitesinde arşivlendi Department of National Defence (Canada), 21 March 2011.
  12. ^ SavunmaSanayi.NET 64. Sayısı: F-35 projesinde çatırdamalar, Tevfik Uyar
  13. ^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2012. 
  14. ^ SavunmaSanayi.NET 66. Sayısı: Avustralya F-35'in arkasında durduğunu açıkladı.
  15. ^ "Third Joint Strike Fighter for the UK arrives". RAF. 28 Haziran 2013. 1 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ağustos 2013. 
  16. ^ [1]
  17. ^ "LockheedMartin F-35B JSF." Airtoaircombat.com. Retrieved: 15 August 2009.
  18. ^ "Şimdiye kadar imal edilen en pahalı 'çok uluslu' uçak: F-35". KT10 Yapım Prodüksiyon Tic. Ltd. Şti., kokpit.aero. 31 Mart 2013. 16 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2013.  (Türkçe)
  19. ^ "F-35 Joint Strike Fighter Media Kit Statistics." 26 Haziran 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. JSF.mil August 2004.
  20. ^ "F-35 Program Özeti". Davis, Brigadier General Charles R. 26 Eylül 2006.  (İngilizce)
  21. ^ "F-35 Joint Strike Fighter Media Kit Statistics". JSF. Ağustos 2004..  Tarih değerini gözden geçirin: |erişimtarihi=, |tarih= (yardım); (İngilizce)
  22. ^ "F-35A Conventional Takeoff and Landing Variant". Lockheed Martin. 17 Mart 2011.  (İngilizce)