Tifinag

Tifinag (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ Yeni Tifinag yazısı ile) başta Tuaregler olmak üzere bazı Berberiler tarafından dillerini yazmak için kullanılan yazıdır. Berberiler Kuzey Afrika'da Nil Vadisi'nin batısında yaşayan yerli halktır. Günlük iletişimde kullanılacak kadar yaygın değildir ancak genellikle politik ve sembolik olarak Berberi kimliğini vurgulamak için kullanılır. Tifinag Ircam adı verilen biraz değiştirilmiş şekli Fas ilkokullarında çocuklara Berberi dilini öğretmek için kullanılır.

Kidal'a giriş. Kasabanın adı geleneksel Tifinag ve Latin yazısı ile yazılmış.

Tifinag veya Neo-Tifinag?Düzenle

Dilbilimciler ve tarihçiler bin yıllık Berberi ebcedi olan Tifinagi bu ebcedden türetilmiş, seslileri gösteren ve daha fazla sessiz içeren Neo-Tifinag'dan ayırmaya özen göstermektedirler. Eski Tifinag yazısı kuzey Cezayir, Tunus ve Afrika Sahrası'ndaki Tuareg bölgelerinde taşlara ve mezar taşlarına kazınmış olarak bulunmuştur.

Neo-Tifinag ise 20. yüzyılda bir kısmı Avrupa'da bulunan Fas ve Cezayirli araştırmacılar tarafından geliştirilip bilgisayarlaştırılmıştır.

TarihçeDüzenle

Eski bir Tifinag versiyonu Kuzey Afrika'da yaşayan Berberi toplulukları tarafından daha yaygın olarak kullanılmakta idi. MÖ 300 ile MS 300 arasından kalmıştır.

Geleneksel TifinagDüzenle

Geleneksel olarak bu yazı son nida hariç hiçbir sesli içermez. Ancak sessizleri göstermek için bazı öneriler sunulmuştur. Bazı bölgelerde seslileri göstermek için Arapça sesli değişim işaretleri Tifinag karakterleri ile birleştirilmektedir. Nadiren bu yazı Tagdal (Songay dilleri) gibi diğer komsu dilleri yazmak için de kullanılmıştır.

  • İki varyantı vardır: doğu ve batı
  • Doğu varyantı bugün Cezayir ve Tunus olan bölgede kullanılmıştır. Fenike dili ve Libyaca olarak iki dilli yazıların keşfedilmesi yüzünden bugün en iyi çözülmüş varyanttır.
  • 24 harfin 22'si çözülmüştür.
  • Batı varyantı daha ilkeldir (Février [1964–1965]). Akdeniz sahilleri boyunca Kabiliden Kanarya Adalarına kadar bir bölgede kullanılmıştır. 13 ek harf içermektedir.
  • Libya-Berberi yazısı saf bir ebceddir, hiç sesli harf yoktur.
  • Ünsüz İkizleşmesi (Geminasyon) göstermez.
  • Aşağıdan yukarı doğrudur, sağdan sola hatta diğer sıralarda yazıldığı bulunmuştur.

Neo-Tifinag yazısıDüzenle

INALCO'de profesör olan Salim Çakır, Neo-Tifinag'da bir değişim önermiştir (Tafsut 1990 #14).

Son yıllara kadar Latin alfabesini veya Arap alfabesini tercih eden aktivistler yüzünden bu alfabeyi kullanan ne bir kitap ne de bir web sitesi yayınlanmıştır. Ancak web siteleri logoları ve kitap kapaklarında sembolik olarak Neo-Tifinag kullanımı oldukça popülerdir. Ancak Fas'ta Latin ve Arap yazısı arasında 'tarafsız' bir tutum alan kral 2003 yılında Tifinag yazısını kabul etmiştir. Bunun sonucu olarak okul kitapları bu yazı ile yazılmaya başlamış ve bazı okullarda eğitime başlanılmıştır. Fas dışında hiçbir remsi statüsü yoktur. İronik olarak Fas hükûmeti 1980'lerde ve 1990'larda bu yazıyı kullananları tutuklayıp hapse atmıştır.[1]

Libya'da yetkililer, kararlı olarak Neo-Tifinag yazısını dükkanlar, ilanlar gibi halka açık yerlerde kullanımını ve gösterimini yasaklamaktadır.[2]

Neo-Tifinag yazısı kod haritasıDüzenle

Neo-Tifinag, versiyon 4.1.0 dan itibaren Unicode U+2D30 ile U+2D7F arasında kodlanmıştır. 55 karakter tanımlanmıştır ancak tanımlanandan daha fazlası kullanılmaktadır. ISO 15924'te Tfng Neo-Tifinag'a atanmıştır.

Unicode karakterleri (soldan saga)
Code +0 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 +9 +A +B +C +D +E +F
U+2D30                                
U+2D40                                
U+2D50                                
U+2D60                                
U+2D70                                

Çeşitli versiyonlar arası karakter karşılaştırma tablosu:

Renk anahtari
Renk Anlam
  Temel Tifinag (IRCAM)
  Geliştirilmiş Tifinag (IRCAM)
  Diğer Tifinag alfabeleri
  Modern Tuareg harfleri
  Kullanılmayacak
Basit harfler (ve değistirici harf)
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D30   a ا ya
U+2D31   b ب yab
U+2D32   b ٻ yab fricative
U+2D33   g گ yag
U+2D34   g ڲ yag fricative
U+2D35   dj ج Berber Academy yadj
U+2D36   dj ج yadj
U+2D37   d د yad
U+2D38   d د yad fricative
U+2D39   ض ya
U+2D3A   ض ya fricative
U+2D3B   e ه yey
U+2D3C   f ف yaf
U+2D3D   k ک yak
U+2D3E   k ک Tuareg yak
U+2D3F   ⴿ k ک yak fricative
U+2D40   h
b
ھ
ب
yah
= Tuareg yab
U+2D41   h ھ Berber Academy yah
U+2D42   h ھ Tuareg yah
U+2D43   ح ya
U+2D44   [ˤ] (ε) ع yaε
U+2D45   kh (x) خ yax
U+2D46   kh (x) خ Tuareg yax
U+2D47   q ق yaq
U+2D48   q ق Tuareg yaq
U+2D49   i ي yi
U+2D4A   j ج yaj
U+2D4B   j ج Ahaggar yaj
U+2D4C   j ج Tuareg yaj
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D4D   l ل yal
U+2D4E   m م yam
U+2D4F   n ن yan
U+2D50   ny ني Tuareg yagn
U+2D51   ng ڭ Tuareg yang
U+2D52   p پ yap
U+2D53   u
w
و
ۉ
yu
= Tuareg yaw
U+2D54   r ر yar
U+2D55   ڕ ya
U+2D56   gh (γ) غ yaγ
U+2D57   gh (γ) غ Tuareg yaγ
U+2D58   gh (γ)
j
غ
ج
Aïr yaγ
= Adrar yaj
U+2D59   s س yas
U+2D5A   ص ya
U+2D5B   sh (š) ش yaš
U+2D5C   t ت yat
U+2D5D   t ت yat fricative
U+2D5E   ch (tš) تش yatš
U+2D5F   ط ya
U+2D60   v ۋ yav
U+2D61   w ۉ yaw
U+2D62   y ي yay
U+2D63   z ز yaz
U+2D64   z ز Tawellemet yaz
= Harpoon yaz
U+2D65   yaẓ
U+2D6F   +w ۥ+ Dudak işareti
= Tamatart
= <super> 2D61
Çift şekilli harfler
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D5C U+2D59    ⵜⵙ ts تس yats
U+2D37 U+2D63    ⴷⵣ dz دز yadz
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D5C U+2D5B    ⵜⵛ ch (tš) تش yatš
U+2D37 U+2D4A    ⴷⵊ dj دج yadj

KaynakçaDüzenle

  1. ^ (Fransızca)Rapport sur le calvaire de l’écriture en Tifinagh au Maroc
  2. ^ (Arapça)[1] 15 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.