Yehova

İsrailoğullarının, Tanrı'ya atıfta bulunmak için kullandıkları isim

Yehova/Yehovah (יְהֹוהYHVH kökünden gelir), Tanah'ta (Eski Ahit'te) bahsi geçen Tanrı'nın adının (יְהֹוה) olası bir telaffuzundan elde edilen bir terimdir (YeHoVaH). Orijinal İbranice metinlerde 6 bin 828 defa YHVH kullanımı yer alır.[1] Birçok dilbilimciye göre tanrısal isim "Yehova" yerine "Yahve" telaffuz edilmeli.

Tetragrammaton, Ibranice

Aşera'nın YHVH'nin eşi olarak kaydedildiği arkeolojik kayıtlar bulunmaktadır.[2]

Yehud Medinata'nın Pers bölgesinden bir drahmi, Yehova'yı kanatlı ve tekerlekli bir taht üzerinde resmediyor.[3]

EtimolojiDüzenle

Tanah'taDüzenle

Tanah'a göre Yaradan YHVH, tüm evrenin yaradanıdır.[4] Bazı bölümde YHVH için "İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı, Yakup'un Tanrısı" olarak bahsedilse de Yeremya 32:27'ye göre aslında O bütün insanlığın tanrısıdır.[5] İnanca göre bu ad insanoğlu tarafından değil, bizzat tanrı tarafından kendi için tercih edilmiş bir addır.[6]

Tanah'ta bu ad ilk olarak Yaratılış 2:4'te geçer. Âdem ve Havva hakkındaki anlatılara göre Havva, Tanrı'nın adını kullandı. Musa ise yanan bir çalının ardında beliren bir melek tarafından Tanrısal adın anlamını öğrendi:

וַיֹּ֤אמֶר אֱלֹהִים֙ אֶל־מֹשֶׁ֔ה אֶֽהְיֶ֖ה אֲשֶׁ֣ר אֶֽהְיֶ֑ה וַיֹּ֗אמֶר כֹּ֤ה תֹאמַר֙ לִבְנֵ֣י יִשְׂרָאֵ֔ל אֶֽהְיֶ֖ה שְׁלָחַ֥נִי אֲלֵיכֶֽם׃
"İsrailliler'e de ki: Beni sizlere 'Ben Benim' diyen gönderdi." (Çıkış 3:14)

Ayet 14'te geçen 'eyéh 'aşér 'eyéh „Ben olmak istediğimi olacağım“ (S. R. Hirsch, 1920) anlamına gelir. 'ehyéh İbranice fiil hayáh'tan (olduğunu kanıtlamak) türemektedir [7] ve sadece Tanrı'nın var olmasını kastetmez fakat başkalarına ilişkin olmak istediğini vurgular.[8]

Başka dilbilimcilere göre 'eyéh 'aşér 'eyéh „Var olanı oluşturur“ anlamına da gelebilir.[9]

Bazı Kutsal Kitap tercümanları bu İbranice şeklin şu basit çevirisini tercih ettiler: „Ben Ben'im“[10], „Ben Olanım“.[11]

Tanrı’nın ayet 15'te geçen ismi İbranice הוה (havah, “olmak”) fiilinden gelir. Bazı bilginlere göre Yehova ismi bu fiilin ettirgen halidir ve bitmemiş bir eylemi gösterir. Buna dayanarak Tanrı’nın ismi, “O Olmasını Sağlar” anlamına gelir. Bu isim Yehova’nın süregiden eylemlerle Kendisini, vaatlerini yerine getiren, amaçlarını her zaman gerçekleştiren Biri durumuna getirdiğini gösterir.

Teologların teorileriDüzenle

KökDüzenle

YHVH, Midyan halkının ya da Kenilerin dağ tanrısı olduğu düşünülür. Bu görüş için Musa'nın Mısır'dan kaçınca Midyan diyarına gelip ve Horeb dağında (Çıkış 3:1) Tanrı'yla buluştuğu kanıt olarak öne sürülür. Musa'nın kayınpederi Yetro İsrail halkının kurtuluşunu kutlamak amacıyla büyük bir ziyafet yaptı (Çıkış 18:1-12). Karl Budde İsrail o zaman Midyan halkının dinine geçip Midyan'ın dağ tanrısını da kabul ettiğini iddia etti.[12]

AnlamDüzenle

YHVH nasıl bir tanrı olup isminin hangi kökten geldiğine dair birçok teori var:

• Godfrey Rolles Driver (1928) Tanrı'nın isminin İsrail halkının Mısır'dan kurtuldukten sonra söyledikleri ilahide (Çıkış 15:2) geçen „Yah!“ bağırışına dayandığını var saydı.[13]

• Bernardus Dirks Eerdmans (1942) Tanrı'nın ismi yıldırım ve gök gürültüsünün sesinin (Ja-Hu) yansılaması olarak gördü.[14] Böylece YHVH bir gök görültüsü tanrısı olduğunu sandı.

• Sigmund Mowinkel Tanrısal ismin Ja Hu (O!, o) bağırışından geldiğini ileri sürer.[15]

Bu teorilerin eleştirisiDüzenle

• Çıkış 15:1, 2 „O zaman Musa ve İsrailoğulları Yehova’ya şu ilahiyi söylediler: “Yehova’ya ilahi söyleyeyim, çünkü yüceldikçe yüceldi. Atı da binicisini de denize attı. Yah (יְה [Yah]) gücüm, kuvvetim, çünkü O beni kurtarır. O benim Tanrım, O’na övgüler sunacağım; babamın Tanrısı, O’nu yücelteceğim.“

Yah, bir bağırış değil Yehova (Yahve) isminin kısaltılmış şeklidir. İbranice anlambilime göre kısaltılmış şekil bir ismin uzun halinden türer. Birçok İbranice ad Tanrı'nın isminin kısaltılmış şekli içerir: Yeşu (İbr.: Jeschúaʽ / Jehōschúaʽ = Yehova kurtuluştur), İşaya (İbr.: Yeşayahu = kurtuluş Yehova'dan), Yoyakim (İbr.: Jehōjaqím = Yehova doğrultur) ve İsa (Yun.: Iēsoús; İbr. Jeschúaʽ ya da Jehōschúaʽ = Yehova kurtuluştur).

Tanrısal ismin kısaltılmış şekli „Halleluya“ (hallelu-Jáh) sözcüğünde bulunur ve „Yah'a hamd edin“ anlamına gelir.

• Çıkış 18:9-12 „Yetro, Yehova’nın İsrailoğulları için yaptığı iyiliklere ve onları Mısır’ın elinden kurtarmasına çok sevindi. “Sizi Mısır’ın elinden, Firavunun elinden kurtaran Yehova’ya şükürler olsun! Halkını Mısır’ın elinden O kurtardı” dedi. “Şimdi anlıyorum ki, Yehova tüm tanrılardan büyüktür. Mısırlılar size küstahça davrandığında olanlar bunu açıkça gösteriyor.” Sonra Musa’nın kayınbabası Yetro, Tanrı için, yakılan sunu ve kurbanlar getirdi. Harun ve İsrailoğullarının tüm ihtiyarları gelip Tanrı’nın önünde Musa’nın kayınbabası Yetro ile ekmek yediler.“

Karl Budde'nin görüşünü eleştiren dinbilimciler, Çıkış 18:12 İsrailli olmayan birinin İsrail'in tanrısına yöneldiğini gösteren bir kayıt olduğuna kanaat getirir.[16]

TelaffuzDüzenle

İbrani alfabesiDüzenle

İbranice sağdan sola yazılan bir lisandır. İbrani alfabesi sadece 22 sessiz harften oluşup sesli harfler tanımaz. Bir okuyucu bilgisine dayanarak sesli harfleri aralara kendisi koymalıydı.

M.S. ilk binyılın ikinci yarısında Masoretler (İbranice: baʽalḗ hammaßßōráh [Geleneğin Ustaları]) adlandırılan yazıcılar ses ve vurgu işaretlerinden oluşan bir sistem kurdu. Daha önceleri telaffuz, nesilden nesle sözlü gelenekle aktarıldı. Böylece Masoretlerin kullandıkları bu sistem, sesli harflerin okunması ve telaffuzu için yazılı bir yardım sağlamış oldu.

Bu ses ve vurgu işaretleri kullanılmadan önce İbranice elyazmalarında Tanrı'nın ismi şu dört sessiz harflerle yazıldı: יהוה (YHVH). Masoretler işaret sistemini icat etmeden önce Yahudiler Tanrı'nın ismini dile getirmemeye başladılar ve zamanla onun telaffuzu unutuldu.

Tanrısal ismin telâffuzunun unutulmasıyla ilgili iki sebep gösterilir:[9]

• Bazılarının görüşüne göre Yahudilerin din liderleri Tanrı'nın ismi kutsal olduğu için günahkâr insanlardan dile getirilmemesi gerektiğini ileri sürdüler. Bu bağlantıda On Emrin üçüncüsüne işaret edildi: „Tanrın Yehova’nın (יהוה [YHVH]) adını boş yere ağza almayacaksın.“ (Çıkış 20:7)

Bu emir ise Tanrı'nın isminin hiç ağza alınmaması gerektiğini söylemez. İbranice metinde bu ismin yaklaşık 7.000 kere geçmesi onun onurlu şekilde kullanma sakıncası olmadığını gösterir.

• İkinci bir görüşe göre Yahudiler yabancıların Tanrı'nın ismini bilip kötüye kullanmalarını önlemek istediler.

Bu görüş Kutsal Kitap'tan desteklenmez. İşaya peygamber (aşağıyukarı M.Ö. 730) şunu yazdı: „Ve o gün “Yehova’ya şükredin!” diyeceksiniz, “O’na adıyla yakarın. Halklara O’nun işlerini bildirin. İsminin yüceliğini duyurun.“ (İşaya 12:4)

Tanrı'nın isminin kullanılmamasının başlangıcıDüzenle

Tarihçilerin iki tahmini var:

• Birkaç dinbilgini Yahudilerin Babil'deki sürgünde (M.Ö. 607—537) bulundukları zaman Tanrı'nın ismini kullanmamaya başladığını düşünürler. Bu görüş İbranice Kutsal Yazıların sürgünden sonraki yazarlarının tanrısal ismi az kullandığına dayanır. Diğer taraftan bu iddiayı eleştirenler Ester kitabından harıç diğer yazarlar (Ezra, Nehemya, Haggay, Zekeriya ve Malaki) Tanrı'nın ismine büyük önem verdiklerine gösterir.

• Birçok tarihsel eserde M.Ö. 300 yıllarında tanrısal ismin artık telâffuz edilmediği tahmin edilir. Bu tahmin, Tanrı'nın isminin İbranice Kutsal Yazıların Septuagint (M.Ö. 280'de İbranice metnin Yunanca çevirisi) tercümesinde geçmediğinin düşünülmesinden ileri gelmektedir. M.S. 4. ve 5. yüzyılındaki Septuagint metinleri (örneğin Kodeks Sinaiticus) tanrısal ismin yerinde Yunanca Kýrios (Rab) ya da Theós (Tanrı) unvanlarını içerir.

1939'da Mısır'da Septuagint tercümesinden bir fragman (Papirüs Fouad 266) bulundu. Bu papirüs M.Ö. 1. yüzyıla tarihlendirilir ve Yunanca metinde Tanrı'nın ismini 4 İbranice harflerle içerir. Sonraki Septuagint fragmanlarında da Tanrı'nın ismi geçer.

Klasik İbrani alfabesine ait karakterlerle Tetragrammaton (יהוה), hem İbranice metinde hem de Yunanca Septuagint çevirisinde kullanılmıştır.

Tanrı'nın ismi telâffuz edilmediğine dair İlk tarihsel kanıt M.S. 1. yüzyılındandır. Bir kâhinler ailesinden gelen Yahudi tarihçi Flavius Josephus Musa nasıl peygamber olarak seçildiğini anlatırken şunu ekledi:

„Tanrı ona hiç bir insana bildirilmeyen ismini ilan etti. Bu ismi talâffuz etmemem gerekir.“[17]

Hahamların öğreti ve geleneklerinin koleksiyonu olan Mişna Yahudilerin M.S. 70'ten önceki durumunu anlatır. Her yılki kefaret günüyle ilgili Joma 6:2'de şöyle yazılıdır: „Dış avlusunda bulunan kâhinler ve halk başkâhinin açık bir şekilde Yahve ismini kullandığını duyunca eğilip yere kapandılar ve yüzü yerdeyken seslediler: „Hükümdarlığının haşmetli ismi sonsuza dek hamdolsun.“[18]

Kâhinin gündelik hayır duasıyla ilgili Sota 7:6 şunu yazar: „Tapınakta ismi yazılı olduğu gibi dile getirirler fakat kırsal bölgede dolaylı ifade ile.“[19]

Mişna'nın birinci kısmında şu emir kayıtlıdır: „Herkes komşusuna [Tanrı'nın] ismi ile selam versin.“ Sonra Boas'ın örneği (Rut 2:4) geçer.[20]

Yeruşalim'in M.S. 70'teki yıkılışından önce Tanrı'nın isminin ağza alınmamasının ilk izleri görülür. Bu gelenek ilk olarak kâhinler arasında başladı. O zaman birçok Yahudi dini lider, putperest Yunan felsefesi tarafından kuvvetle etkilendi. Örneğin, İskenderiye’li Yahudi filozof Philo, ünlü Yunan felsefecisi Platon’un Tanrısal ilham altında olduğunu ve ayrıca Tanrı’nın varlığının kavranılamaz ve dolayısıyla isimlendirilemez olduğunu öğretmişti.

Genel olarak iki telâffuz şekli kabul edilir: Yahve ve Yehova

En geç M.S. 100'den beri Tanrı'nın ismi Yahudilikte artık ağza alınmadı. İskenderiyeli Klemens (aşağıyukarı M.S. 150-215) tanrısal ismi I-a-u-e (᾿Ιαουέ) olarak tanıdı.[21][22][23]

Yahveh için sebeplerDüzenle

Masoretler, İbranice sessiz harflerin metninin okunmasını kolaylaştırmak için M.S. 700-1000 yıllarında ses ve vurgu işaretlerinden oluşan bir sistem kurdular. O zaman yazıcılar Tanrı'nın isminin telâffuz edilmesini önlemek amacıyla Tetragrammaton'u (יְהֹוה) Adonay (אֲדֹנָי [Rab; haşmet çoğulu]) unvanının sesli harflerinin noktalarıyla yazdığı kabul edilir.[24] Böylece bir okuyucu Tanrı'nın isminin yerine Adonay söylenmesi gerektiğini anladı.

Dilbilimcilere göre bu şekilde „Yehova“ şekli meydana geldi.

Yehovah için sebeplerDüzenle

 
Pugio Fidei, 1278
 
Meşa Taşı (M.Ö. 840)

Tanrı’nın isminin kısaltılmış şeklini içeren birkaç özel isminin örnekleri YHVH'nin teâffuzunu açıklayabilir.

Profesör Buchanan (Wesley Theological Seminary, Washington), İbranice Kutsal Kitapta Yohnathan veya Yehohnathan olarak görülen Yonatan’ın, “Yaho veya Yahovah verdi” anlamına geldiğini söylüyor. İbranice’de peygamber İlya’nın adı Eliyah veya Eliyahu olarak geçer. Profesör Buchanan’a göre bu isim “Tanrım Yahoo’dur,” veya Yahoovah’tır” anlamına gelir. Benzer şekilde Yehoşafat’ın İbranicesi, “Yaho hükmetti” anlamına gelen Yehohşafat’tır.

YHVH'nin “Yahve” olarak iki heceli söylenişi, 'o' sesli harfinin Tanrı’nın isminde yer almasına izin vermez. Fakat ortadaki 'o', tıpkı Yonatan ve Yehonatan’da olduğu gibi, Kutsal Kitapta hem orijinal hem de kısaltılmış haliyle geçen ve içinde Tanrısal adın bulunduğu başka birçok isimde de yer almaktadır. Böylece, Tanrısal isimle ilgili olarak Profesör Buchanan şunu açıklıyor: “Uzun 'o' veya alçak tondaki 'o' seslisi hiçbir durumda atlanmıyor. Kelime kimi zaman ‘Ya’ olarak kısaltılırdı; fakat hiçbir zaman ‘Yahveh’ olarak değil. . . . . Tetragrammaton tek heceli olarak söylendiğinde ‘Yah’ veya ‘Yo’ oluyordu. Üç heceli söylendiğinde ‘Yahovah’ ya da ‘Yahoovah’ oluyordu. Eğer iki heceli olarak kısaltılırsa ‘Yaho’ olurdu.”[25]

Bu yorumlar, 19. yüzyıl İbranice uzmanı Gesenius’un da yazdığı şu sözleriyle uyum içindedir: “[Tanrı’nın isminin] gerçek söylenişinin יְהוָֹה [Ye-ho-vah] olduğunu söyleyenlerin savunmaları tamamen dayanaksız değildir. Bu yolla, birçok özel ismin başında kısaltma şeklinde יְהוֹ [Ye-ho] ve יוֹ [Yo] hecelerinin bulunması daha tatmin edici bir şekilde açıklanabilir.”[26]

Bununla birlikte, Everett Fox kitabının tercümesinin önsözünde şuna dikkat çekti: “[Tanrı’nın] İbranice adının ‘doğru’ söylenişini yeniden bulmaya yönelik eski ve yeni girişimler başarılı olmadı; sonuçta kimi zaman duyduğumuz ‘Yehova’ ya da uzmanların benimsediği ‘Yahve’ şekillerinden herhangi birinin doğruluğu kanıtlanamaz.”[27]

Bir Kutsal Kitap sözlüğü şunu belirtir: „Yehovah, Tanrı'nın Eski Ahit'te özel ismi ... Yehovah isminin anlamını inceden inceye anlatabilen bir söz yok.“[28]

„Iehovah“ adı içeren ilk yazı Dominiken rahip olan Raymundus Martinus'un Latince Pugio Fidei adversus Mauros et Judaeos (1278) eseridir.

Birçok teolog Kutsal Kitap çevirilerinde ve başka eserde Martinus'un yazısını kabul ettiler. Aralarında Petrus Galatinus (1518), William Tyndale (1530) ve İmmanuel Tremellius (1580) bulunur.

Tanrı'nın ismi: Kutsal Kitap'ın dışındaki kullanımDüzenle

 
Gümüş rulosu KH2
 
Lakiş mektuplarının bir fragmanı

1. Meşa Taşı

Paris’teki Louvre Müzesinde bulunan Moab Taşı (M.Ö. 840) üzerinde Moab Kralı Meşa’nın övünme dolu sözlerini içeren bir yazıt yer almaktadır. Tanrısı Kemoş’un yardımıyla İsrail’in birçok şehirlerini aldığını gururlanarak anlatıyor. Kral Meşa şunu yazdı: „Orada YHVH'nin aletlerini alıp Kemoş'un önüne getirdim.“[29][30]

2. Bir mezar yazıtı

1961'de Yeruşalim'in yakınlığında bir mezar olarak kullanılan bir mağaranın duvarlarında M.Ö. 8. yüzyılından olan yazıtlar bulundu. Bir yazıt şöyle oluyor: „YHVH tüm yerin tanrısıdır.“[31]

3. Gümüş ruloları

Ketef Hinnom'da M.Ö. 7. yüzyılından olan iki gümüş levhaları bulundu. Büyük ihtimalle muska olarak taşındı. Bu levhalar birkaç yerde tanrısal ismi gösteriyorlar.[32]

4. Lakış Mektupları

1935-1938 arasında Lakiş kalıntılarında bulunan 8 çömlek parçaları M.Ö. 7. yüzyıldandır. Bu çömlek parçalarının yedisinde 11 defa YHVH geçer. Şu selam ile başlarlar: „YHVH efendime şimdiki zamanda şağlık versin.“[33]

5. Arad'daki çömlek parçaları

1966'da Arad'da (güney İsrail) M.Ö. 7. yüzyılından olan çömlek parçaları bulundu. Bir parça Elyaşip adlı olan bir adama gönderilen bir mektuptur. „Efendim Elyaşip'e. YHVH senin barışını arasın“ sözleriyle başlayıp „YHVH'nin evinde otursun“ sözleriye bitti.[34]

6. Negev bulguları

1975 ve 1976 yıllarında Negev'de çalışan arkeologlar alçı duvarlarında, büyük küp ve taş kaplarında İbranice ve Fenikice yazıtlar buldular. Bu yazıtlar İbranice harflarla yazılmış olan Tanrı'nın ismini YHVH içeriyorlardı.[35]

7. Kilise binalarında

Reformasyon zamanından beri çok kilise binalarının içinde ve dışında Jehova ya da Iehova yazıtları bulunur.[36]

Yehova ismini içeren yazıtlar
Kilise Yer Ülke YHVH Yehova
Sør-Fron kilisesi Sør-Fron Norveç x
St. Martin Olten İsviçre x
Almens kilisesi Almens İsviçre x
Bern Katedralı Bern İsviçre x
Sils kilisesi Sils İsviçre x
Karlovy Vary kilisesi Karlovy Vary Çekoslovakya x
Najświętsza Maria Panna  Gdansk Polonya x
Sa. Augustin Paris Fransa x
Sa. Suplice Paris Fransa x
Kirkko Risti Hattulla Finlanda x
St. Sauveur Brugge Belçika x
St. Fiacre Dison Belçika x
St. Gilles Edinburgh İskoçya x
St. Savior Kopenhag Danimarka x
St. Michel Lüksemburg Lüksemburg x
Chiesa di S. Lorenzo Formio İtalya x x
Chiesa dei frati in Gardino Bergamo İtalya x
Vatikan Bazilika Roma İtalya x
Chiesa di S. Vittore Varese İtalya x
Chiesa di Stresa Stresa İtalya x
Duomo di Siena Siena İtalya x
Chiesa di S. Lorezo Parma İtalya x x
Chiesa di San Marco Venedik İtalya x
Duomo di Milano Milano İtalya x
Duomo di Bolzano Bolzano İtalya x
Duomo di Firenze Floransa İtalya x
Manastır kilisesi Bordesholm Almanya x
Kilise Fehmarn Almanya x
St. Martin Köln Almanya x
Karlskirche Viyana Avusturya x
Kilise Slovenji Gradec Slovenya x
Kilise Podčetrtek Slovenya x
Manastır kilisesi Stična Slovenya x
Kilise Radovljica Slovenya x

8. Protestanların ilahi kitaplarında

Tanrı'nın ismi Protestanların ilahi kitaplarında bulunur.[37]

9. Bestekâr ve yazarların eserlerinde

Meşhur bestekârlar ve yazarlar „Yehova“ ismini eserlerinde kullandılar: Georg Friedrich Händel'in oratoryolarında[38], Giuseppe Verdi'nın Nabucco operasında ve Franz Schubert'in bir şarkısında.[39] Ayrıca Heinrich Heine'nin Belsazer baladında Yehova adı geçer.[40] 30'dan fazla eserlerinde Fransız yazar Victor Hugo Tanrı'nın ismini kullandı. O ve Lamartine "Yehova" başlığıyla şiirler yazdı.

10. Paralarda

Son birkaç yüzyılda Tanrı’nın isminin İbranice ve Latincesi bini aşkın tür sikke, madalyon, jeton ve markanın (para yerine kullanılan madeni pulların) üzerinde bulunuyordu.

İsviçre’de yıllarca basılan altın sikkelerin üzerinde “Yehova Tanrı Yüceltilsin” anlamına gelen şu Latince sözler yer alır: “Benedictus Sit Iehova Deus”.

Tanrı’nın ismini taşıyan bir sikke, İsveç’te yaklaşık 1568’de, İskoçya’da ise 1591 yılı civarında basıldı. 1600 yılı dolaylarında İsveç Kralı IX. Karl, sikkeler üzerine Tanrı’nın ismini bastırdı. Bu isim Ihehova, Iehova ve Iehovah gibi çeşitli şekillerde yazılmıştı. Kral, bir altın sikke yaptırdı.

1588 ile 1648 yılları arasında Danimarka ve Norveç kralı olan IV. Christian döneminde Yehova isminin bulunduğu 60’tan fazla sikke çeşidi vardı. 17. yüzyılın ortalarında bu tür sikkeler, Polonya ve İsviçre’de de yapılıyordu. Ayrıca Almanya da bunlardan yapmaya başladı.

Avrupa’da 1618 ve 1648 yılları arasında meydana gelen ve din savaşı olarak başlayan Otuz Yıl Savaşları sırasında, bu tür sikkelerin sayısında hızlı bir artış oldu. 1631’deki Breitenfeld Çarpışması’nda kazandığı zaferin ardından İsveç Kralı II. Gustaf Adolf, üzerinde Tetragrammaton bulunan sikkeler bastırdı. Basım işi Erfurt, Fürth, Mainz ve Würzburg gibi kentlerde yapıldı. Aynı dönemde İsveç’in müttefiki olan prenslikler de, üzerinde Tanrı’nın ismi bulunan sikkeler bastırmaya başladı.[41]

Tanrı'nın ismi: değişik dinlerdeDüzenle

YahudilikDüzenle

Yahudilikte üstte anlatıldığı gibi "Her şeyi yaratan O'dur" ve Tanrı'nın ismidir. Ancak yüzyıllardan beri kullanılmaz. YHVH isminin telâffuzunu önlemek amacıyla Adonai (Rab / efendi [haşmet çoğulu]) ve HaSchem („o İsim“) gibi yedek kavramlar kullanılır.

HristiyanlıkDüzenle

Hristiyanlıkta üstte anlatıldığı gibi kiliselerde ve başka yerlerde Tanrı'nın ismi geçiyor fakat Kutsal Kitabın tercümelerinde genellikle geçmez.

İslamiyetDüzenle

Kur'an'da -bir sure hariç- her sure „Rahmân ve rahîm olan Allah'ın adıyla“ başladığı halde özel bir ad anılmaz. İslami gelenekte Tanrı'nın 99 isme sahip olduğu söylenir fakat bu adlar aslında „rahmân“ ve „rahîm“ gibi niteliklerdir. ALLAH ismi Tanrı’nın özel ismi olarak kabul edilir.

Kur'an „yanında kitap bilgisi olan bir zat“tan bahseder (Neml (27.) Sûresi: 40). Kim söz konusu olduğuna dair farklı yorum var. Celâleyn Tefsiri olarak bilinen bir tefsir kitabında bu ayetle ilgili olarak şunlar geçer: „Berekyanın oğlu Asaf adil bir adamdı. Allah'ın en büyük ismini biliyordu ve ne zaman bu isimle yakarsa cevap alırdı.“

İslam Ansiklopedisi Asaf hakkında şunu yazar: „İslâmî kaynaklarda Âsaf b. Berahyâ Hz. Süleyman’ın teyzesinin oğlu, çok güvendiği bir kişi, sıddîk, hatta Hz. Süleyman’ın kâtibi ve veziri olarak gösterilmekte, ism-i a‘zamı bildiği, duasının kabul edildiği, keramet sahibi olduğu nakledilmektedir.“ [42]

Kutsal Kitabın İbranice Yazıları da Berekya oğlu Asaf'tan bahseder (1. Tarihler 15:17). Asaf 73. Mezmur'da şöyle der: „Fakat benim için en doğrusu Tanrı’ya yaklaşmak. Ulu Rab Yehova’ya (YHVH) sığındım, O’nun bütün işlerini bildireceğim.“ (Mezmur 73:28) Asaf en büyük isim olarak Yehova adını kullandı.

Tanrı'nın ismi: Kutsal Kitap'ın tercümelerindeDüzenle

Tanrı'nın isminin çıkarılma nedenleriDüzenle

Tanrısal ismin İbranice metinde bulunması açıktır ve tartışılmaz. Buna rağmen Kutsal Kitap'ın Hristiyan çevirilerinde genellikle Tanrı'nın ismi geçmez. Üç sebep öne sürülür:

1. Tercüman ve dinbilginler Mutlak Güce Sahip Tanrı’nın özel bir isme ihtiyacı olmadığını ileri sürerler. 2. Hristiyan tercümanlar Yahudilerin tanrısal ismi telâffuz etmeme âdetine (üstte anlatıldı) işaretleyerek ismini kullanmazlar.[43]

3. Tanrı'nın isminin asıl telâffuzu bilinmediği için onun kullanılmaması gerektiğini iddia ederler.[44]

Bu sebepler başkalarından eleştirilir:

1. Kutsal Kitap'ta Tanrısal isme büyük bir önem verilir çünkü o herhangi başka bir isimden çok (aşağıyukarı 7.000 kez) geçmektedir.

2. Yahudi yazıcılar Tanrı’nın ismini telaffuz etmekten kaçındıkları halde bu ismi Kutsal Kitabın kopyalarından çıkarmamışlardı. Ayrıca Hristiyan tercümanlar Kutsal Kitap'ın desteklemediği Yahudi bir adete uymak zorunda değildirler.[45]

3. Çevirmenler bir taraftan Tanrı'nın isminin asıl telâffuzu bilinmediği için onu kullanmak istemiyor diğer taraftan İsa’nın ismini kullanmakta bir sakınca görmüyorlar. Yahudi kökenli Hristiyanlar İsa’nın ismini büyük olasılıkla Yeşua olarak telaffuz ediyordu. Ayrıca “Mesih” unvanı da Maşiah olarak söyleniyordu. Yunanca konuşan Hıristiyanlar İsa’yı İesous Hristos, Latince konuşanlar ise Iesus Christus olarak adlandırıyordu. Anlaşıldığı gibi birinci yüzyıldaki Hristiyanlar makul davranarak İsa’nın isminin kendi dillerindeki yaygın halini kullandı.

Kutsal Kitap'ın tercümanı Steven T. Byington hangi sebeplerden dolayı tanrısal ismini kullandığını şu sözlerle anlattı: „Yazılış tarzı ve telâffuz en önemli değildir. Bu, kişisel bir isim olduğunu akılda tutmak çok önemlidir. Birçok ayet, bu isim Rab gibi genel bir ad ile ya da daha kötüsü isimleştirilmiş olan bir sıfatla (örneğin sonsuz olan) çevirilirse doğru alaşılamaz.“[46]

1526'da Martin Luther bir vaazda Yeremya 23:1-8 hakkında konuştuğu zaman şunu dedi: „Bu isim Yehovah, Rab, yalnız hakiki Tanrı'ya aittir.“[47]

Ayrıca 1543 yılında şunu yazdı: „Yehovah ismi dile alınamadığını söyleyen [Yahudiler] ne söylediklerini bilmiyorlar. ... Mademki yazı kalemi ve mürekkeple yazılabilirse neden yazı kalemi ve mürekkepten daha iyi olan ağızla söylenmesin? Neden onu yazılamaz, okunamaz, düşünülemez nitelemiyorlar?“[48]

Tanrı'nın ismini kullanan çevirilerDüzenle

Çok çevirmen Yahve tercih ederler fakat başkaları iki sebepten dolayı Yehova kullanmaktadırlar.

1. Yehova en eski telâffuz şeklidir.

Latince Pugio Fidei adversus Mauros et Judaeos (Mağribi ve Yahudi'ye karşı imanın hançeri) eseri 1278'de kaleme alındı ve ilk olarak Iehovah adını içeren bir yazıdır.

1303'te Victor Porchet de Salvaticis Victoria adversus impios Ebreos (Tanrısız İbranilere karşı zafer) eserinde Tanrı'nın ismini değişik şekilde yazdı: Iohouah, Iohoua ve Ihouah.

Petrus Galatinus De arcanis catholicae veritatis (Evrensel hakikatın sırları, 1518) kitabında Iehoua şeklini kullandı.

2. Yehova dünyada en yaygın olan telâffuz şeklidir. Kutsal Kitap'ın çevirmenleri Tanrı'nın isminin kendi dilde tanınan telâffuz şeklini kullandılar (bir liste aşağıdadır).

Bugün Tanrısal isim Kutsal Kitap'ın Yunanca metninde üstte anlatılan sebeplerden dolayı kullanılmaz. Başka bir sebebe gelince 4. ve 5. yüzyıllardan olan el yazmaları (kodeks Sinaiticus, kodeks Vaticanus ve kodeks Alexandrinus) Yehova (Yahve) ismini içermiyorlar.

Ayrıca çevirmen ve Kutsal Kitap bilginleri M.Ö. 3. yüzyıldan beri tanrısal ismin İbranice Yazıların en eski Yunanca tercümesi olan Septuagint'te de geçmediğini düşünerek onu tercümelerinde kullanmadılar. Fakat 1939'da Mısır'da Septuagint çevirisinin en eski fragmanları bulundu. Onlar Fouad 266 adıyla listelendi. Bu ve başka fragmanlar şunlardır (not: LXX Septuagint çevirisinin simgesidir):

1. LXXP. Fouad Inv. 266: 117 fragman (M.Ö. 1. yüzyıl)

Papirüs Fouad 266'da Tetragrammaton Kanunun Tekrarı kitabının tespit edilmiş olan 49 yerinde bulunur. Tanrı'nın ismi Yunanca metinde İbranice harflerle yazılmıştı.[49][50]

2. LXXVTS 10a: M.Ö. 1. yüzyılın sonu

Fragmanlar Tetragrammaton'u İbranice harflerle şu yerlerde gösterirler: Yunus 4:2; Mika 1:1, 3; 4:4, 5, 7; 5:4, 4; Habakkuk 2:14, 16, 20; 3:9; Tsefanya 1:3, 14; 2:10; Zekeriya 1:3, 3, 4; 3:5, 6, 7. Bu rulo Yahuda çölünde olan bir mağarada (Nahal Hever) bulundu.[51]

3. LXXIEJ 12: M.Ö. 1. yüzyılın sonu

Bu parşömen fragmanı Yunus 3:3'ü içerip tanrısal ismi İbranice harflerle gösterir. Fragman Yahuda çölünde olan bir mağarada (Nahal Hever) bulundu.[52]

4. LXXVTS 10b: M.S. 1. yüzyılın ortası

Parşömen rulosunda Tanrı'nın ismi İbranice harflerle şu yerlerde bulunur: Zekeriya 8:20; 9:1, 1, 4. Yahuda çölünde olan bir mağarada (Nahal Hever) bulundu.[53]

5. 4Q LXX Levb: M.Ö. 1. yüzyıl

Bu papirüs el yazması tanrısal ismi Levililer 3:12 ve 4:27'de Yunanca IAŌ harfleri olarak kapsar. O Kumran'da (Qumran) mağara No. 4'te bulundu.[54]

6. LXXP. Oxy. VII.1007: M.S. 3. yüzyıl

Bu parşömen parçası Tanrı'nın Başlangıç 2:8 ve 18'de geçen ismi iki Jōdh ile gösterir. [55]

7. AqBurkitt: 5. yüzyılın sonu / 6. yüzyılın başlangıcı

Aquila tercümesinin Yunanca metninin fragmanları 1. Kırallar 20:13, 13, 14 ve 2. Krallar 23:12, 16, 21, 23, 25, 26, 27'deki ayetlerde Tetragrammaton'u içermektedir. Fragmanlar Kahire'de bir sinagogda bulundu.[56]

8. AqTaylor: 5. yüzyılın sonu / 6. yüzyılın başlangıcı

Bu da Aquila'nın çevirisinin fragmanlarıdır. Tanrı'nın ismi (יְהֹוה) şu yerlerde bulunur: Mezmur 91:2, 9; 92:1, 4, 5, 8, 9; 96:7, 7, 8, 9, 10, 13; 97:1, 5, 9, 10, 12; 102:15, 16, 19, 21; 103:1, 2, 6, 8.[57]

9. SymP. Vindob. G. 39777: M.S. 3./4. yüzyıl

Bu fragman Symmachos'un tercümesinin bir rulosuna aittir ve Yunanca metinde Tetragramm (יְהֹוה) Mezmur 69:13, 30, 31'de geçer.[58]

10. Ambrosiana O 39 sup.: 9. yüzyılın sonu

Bu kodeks 5 sütundan oluşur:

1. İbranice metnin Yunanca transkripsiyonu
2. Aquila'nın Yunanca tercümesi
3. Symmachos'un Yunanca tercümesi
4. Septuagint tercümesi
5. Quinta'nın Yunanca tercümesi

Tüm beş sütunda tanrısal isim şu ayetlerde bulunur: Mezmur 18:30, 31, 41, 46; 28:6, 7, 8; 29:1, 1, 2, 2, 3, 3; 30:1, 2, 4, 7, 8, 10, 10, 12; 31:1, 5, 6, 9, 21, 23, 23, 24; 32:10, 11; 35:1, 22, 24, 27; 36:(başlık), 5; 46:7, 8, 11; 89:49 (sütun 1, 2 ve 4), 51, 52.[59]

İbranice metni Yunancaya çeviren tercümanlar hem eski Septuagint hem de başka Yunanca tercümelerinde Tanrı'nın ismini kullandılar. Septuagint'in sonraki metinlerde çevirmenler tanrısal ismin yerine kyrios (Rab, Efendi) ve theos (Tanrı) koydular.

Kutsal Kitabın orijinal Yunanca el yazmalarında Tanrı'nın isminin geçtiğini gösteren ikna edici kanıtlar var.

1.) Tanrı'nın ismi İsa’nın ve elçilerin döneminde kullanılan kopyalarda ve İbranice Kutsal Yazıların Yunanca çevirilerinde geçiyordu.

M.Ö. ikinci ya da birinci yüzyıla ait olan Papirüs Fouad 266 Septuagint çevirisinin en eski bir fragmanıdır. Bu papirüs Yunanca metin Tanrı'nın İbranice harflerle yazılmış olan ismini içeriyor. Dolayısıyla, İsa ve öğrencileri Kutsal Yazıları ister İbranice ister Yunanca okudukları ya da onlardan iktibas ettikleri zaman Tanrı’nın ismiyle karşılaşıyorlardı.

Örneğin İsa vaftizinden sonra Nasıra'daki havrada (sinagog) İşaya tomarından okuduğu zaman Tanrı'nın ismini dile getirdi (Luka 4:17, 18; İşaya 61:1, 2).

Yunanca Kutsal Yazıları kaleme alan yazarlar yüzlerce defa İbranice metinden alıntıladıkları zaman Yehova (Yahve) ismini bulup kullandılar.

2.) İsa ve öğrencileri birinci yüzyılda başlayan Tanrı'nın ismini kullanmama geleneğine uymadılar. İsa'nın Yunanca metni yazan öğrencileri onun örneğini izlediler (Yuhanna 13:15) ve İsa tanrısal ismi insanlara bildirdi (Yuhanna 17:6, 26).

Bu sebepten dolayı birçok çevirmen Tanrı'nın ismini Yunanca Kutsal Yazılarda da (Yeni Ahit) kullandı.

Birkaç örnek:

• 1774, Johann Christoph Friedrich Schulz (Almanca)[60], en az 20 defa
• 1781/82, Johann Jakob Stolz (Almanca)[61], en az 108 defa
• 1789/90, Sebastian Mutschelle (Almanca)[62], 18 defa
• 1790/91, Dominikus von Brentano (Almanca)[63], en az 1 defa
• 1805, Johann Babor (Almanca)[64], en az 1 defa
• 1858, De Wette (Almanca)[65], bir defa (Luka 4:19)
• 1863, Herman Heinfetter (İngilizce)[66]
• 1864, Benjamin Wilson (İngilizce)[67]
• 1898, George Barker Stevens (İngilizce)[68]
• 1900, W. G. Rutherford (İngilizce)[69]
• 1932, Professor Dr. P. Dausch, (Almanca)[70], 1 defa (Luka 20:37)
• 1946, J. W. C. Wand (İngilizce)[71]
• 1991, Claude Tresmontant (Fransızca)[72]
• 2002, Heinz Schumacher (Alnanca)[73]
• 2006, Instituto Cultural Álef y Tau (İspanyolca)[74]

120'den fazla dilde Tanrı'nın ismi Yunanca metinde geçer.

Birkaç örnek:

Tanrı'nın ismi değişik dilde
Dil İsmin yazılışı
Almanca Jehova, Jehovah, Jahwe
Arawakanca Jehovah
Bengal dili Jěhova
Cherokee dili Yihowa
Efik dili Jehovah
Ewe dili Yehowa
Fiji dili Jehovah
Fransızca IHVH, yhwh
Hawaii dili Iehova
Hindustani Yihováh
Hollandaca Jehovah
Hırvatça Jehova
Endonezyalı YAHWEH
İngilizce Jehovah
Korece Yeohowa
Lehçe Jehowa
Portekizce Iáhve
Samoaca Ieova
İspanyolca Jehová, Yahvé, YHWH, Yahweh
Tayca Yahowa
Zulu dili Jehova, YAHWE

Türkçe çevirilerde Tanrı'nın ismi

• Kitabı Mukaddes tercümesinde (2004) Tanrı'nın ismi Yehova olarak 365 defa geçer. Diğer yerlerde RAB sözcüğü büyük harflerle yazılıyor.

• Kutsal Kitap çevirisinde (2001) tanrısal ismin geçtiği yerlerde RAB terimi kullanılır. Önsözde bu hususta şu sebep anlatır: „Eski Antlaşma'daki Tanrı'nın ad ve sıfatları çevrilirken büyük güçlükle karşılaşıldı. Bu zorluk özellikle İbranice'deki değişik adların Türkçe karşılıklarını bulmada yaşandı. Sonunda Elohim sözcüğü Tanrı, Adonay sözcüğü rab, İbranice'de 4 sessiz harften oluşan ve büyük olasılıkla Yahve diye telaffuz edilen YHVH sözcüğü RAB, Yahve ve Adonay sözcüklerinin birlikte geçtiği yerler Egemen RAB diye çevrildi. Yahve, Kutsal Kitap'ın eski çevirisinde ve kimi kaynaklarda Yehova diye geçer.“[75]

Tanrı'nın ismi: Kutsal Kitap'taki önemDüzenle

Kutsal Kitap'ta geçen isimler genellikle bir anlama sahiptir. Bu adların kişilerle özel bir bağlantısı vardır. Başka insanlarla -özellikle onu sevdiğimiz zaman- temas kurarsak onun ismini bilmemiz önemlidir. Bu bizim ile Tanrımız arasındaki ilişki için de geçerlidir.

Bu sebepten dolayı Kutsal Kitap'ta Tanrı'nın ismine büyük önem verilir. İbranice Kutsal Yazılarda yaklaşık 7.000 kez kullanıldı. İsa örnek duasında şunu diyordu: „İsmin kutsal kılınsin.“ (Matta 6:9) O kendisi insanlara Tanrı'nın ismini bildirdi (Yuhanna 17:6, 26). Elçi Pavlus Roma'daki cemaate bir mektup yazdığı zaman Yoel peygamberin sözlerini alıntıladı: „Yehova’ya (יְהֹוה, YHVH) adıyla yakaran herkes kurtulacak“ (Yoel 2:32; Romalılar 10:13).

İlahiyatçı Walter Lowrie şunları yazmıştı: „Tanrı’yı adıyla tanımayan biri, O’nu bir Kişi olarak gerçek anlamda tanımıyordur . . . . ayrıca Tanrı’nın kişiliği olmayan bir güç olduğunu düşünüyorsa, O’nu sevmesi de mümkün olamaz.”[76]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Wilhelm Gesenius (Hrsg.): Hebräisches und Aramäisches Handwörterbuch über das Alte Testament. Zweite Teillieferung. 18. Auflage. Springer, 1995, ISBN 3-540-58048-4, S. 446.
  2. ^ https://www.youtube.com/watch?v=CnLSbIivz0M
  3. ^ Edelman 1995, s. 190.
  4. ^ וַיֹּ֥אמֶר אַבְרָ֖ם אֶל־מֶ֣לֶךְ סְדֹ֑ם הֲרִימֹ֨תִי יָדִ֤י אֶל־יְהוָה֙ אֵ֣ל עֶלְיֹ֔ון קֹנֵ֖ה שָׁמַ֥יִם וָאָֽרֶץ׃‎ "Ve Abram, Sadom Kralına dönüp 'Göğün ve yerin yaratıcısı Yüceler Yücesi YHVH'nin önünde el kaldırıp ant ederim ki ...'" Yaratılış 14:22
  5. ^ הִנֵּה֙ אֲנִ֣י יְהוָ֔ה אֱלֹהֵ֖י כָּל־בָּשָׂ֑ר הֲ‍ֽמִמֶּ֔נִּי יִפָּלֵ֖א כָּל־דָּבָֽר׃‎ "Bütün insanların Tanrısı YHVH benim. Benim için olanaksız bir şey var mı?" Yeremya 32:27
  6. ^ וַיֹּאמֶר֩ עֹ֨וד אֱלֹהִ֜ים אֶל־מֹשֶׁ֗ה כֹּֽה־תֹאמַר֮ אֶל־בְּנֵ֣י יִשְׂרָאֵל֒ יְהוָ֞ה אֱלֹהֵ֣י אֲבֹתֵיכֶ֗ם אֱלֹהֵ֨י אַבְרָהָ֜ם אֱלֹהֵ֥י יִצְחָ֛ק וֵאלֹהֵ֥י יַעֲקֹ֖ב שְׁלָחַ֣נִי אֲלֵיכֶ֑ם זֶה־שְּׁמִ֣י לְעֹלָ֔ם וְזֶ֥ה זִכְרִ֖י לְדֹ֥ר דֹּֽר׃‎ "Ve ayrıca Tanrı, Musa'ya dedi ki "İsrailoğullarına de ki 'beni size atalarınızın Tanrısı; İbrahim'in Tanrısı, İshak'ın Tanrısı, Yakup'un Tanrısı YHVH gönderdi' sonsuza dek adım budur, kuşaklar boyunca böyle anılacağım." Çıkış 3:15
  7. ^ Dr. J. H. Hertz: Pentateuch und Haftaroth
  8. ^ Watch Tower Bible and Tract Society: New World Translation of the Holy Scriptures-With References, s. 90
  9. ^ a b "Yahweh." Encyclopædia Britannica Online. 10 Dec. 2009
  10. ^ Kutsal Kitap, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2001, ISBN 975-462-046-6
  11. ^ Kitabı Mukaddes, 2004, ISBN 975-462-011-3
  12. ^ Karl Budde: Die Religion des Volkes Israel bis zur Verbannung. J. Ricker, 1900, S. 17–19
  13. ^ Godfrey Rolles Driver: The original form of the name „Yahweh“: evidence and conclusions. In: Zeitschrift für Alttestamentliche Wissenschaft (ZAW) 46/1928, S. 7–25
  14. ^ Bernardus Dirks Eerdmans: The Name Jahu. In: Pieter Arie Hendrik De Boer (Hrsg.): Oudtestamentische Studiën. Brill Archive, Leiden 1954, S. 22–29
  15. ^ Sigmund Mowinckel: The Name of the God of Moses. Hebrew Union College Annual (HUCA) 32/1961, S. 121–133; zitiert nach George Wesley Buchanan: The Consequences of the Covenant. Brill, Leiden 1970, S. 317, Fn. 1
  16. ^ Volker Haarmann: JHWH-Verehrer der Völker: Die Hinwendung von Nichtisraeliten zum Gott Israels in alttestamentlichen Überlieferungen. Theologischer Verlag, Zürich 2008, S. 78–81
  17. ^ Jüdische Altertümer, übersetzt von H. Clementz, 2. Buch, Kap. 12, Abs. 4, S. 121
  18. ^ Die Mischna, Joma, J. Meinhold, 1913, S. 61
  19. ^ Die Mischna, Soṭa, H. Bietenhard, 1956, S. 117
  20. ^ Die Mischna, Berakot, O. Holtzmann, 1912, 9:5, S. 97
  21. ^ Clemens von Alexandria: Stromata V, vi, 34, 5
  22. ^ Robert Eisler: ʼIησους Βασιλεύς ού Βασιλεύσας (Iesous Basileus ou Basileusas). Die messianische Unabhängigkeitsbewegung vom Auftreten Johannes des Täufers bis zum Untergang Jakobs des Gerechten, Bd. I. (Religionswissenschaftliche Bibliothek 9). C. Winter, Heidelberg 1929, S. 154
  23. ^ Pierre Nautin: ᾿Ιαώ et ᾿Ιαωέ. In: Gérard Nahon (Hrsg.): Hommage à Georges Vajda. Études d'histoire et de pensée juives. Peeters, Louvain 1980, S. 73–78.
  24. ^ H. W. F. Gesenius, Gesenius es Hebrew-Chaldee Lexicon to the Old Testament, (Grand Rapids, Michigan: Baker Book House, 1979 [1847]), S. 337
  25. ^ George Buchanan: Biblical Archaeology Review.
  26. ^ Gesenius: Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures’
  27. ^ Everett Fox The Five Books of Moses
  28. ^ Dr. Ph. Karl Meusel, Kirchlichen Handlexikon, Leipzig, 1891
  29. ^ Christian Molke: Der Text der Mescha-Stele und die biblische Geschichtsschreibung. Peter Lang, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-631-55807-4; Othmar Keel, Max Küchler, Christoph Uehlinger: Orte und Landschaften der Bibel. Ein Handbuch und Studien-Reiseführer zum Heiligen Land, Band 4,1. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2007, ISBN 3-525-50177-3, S. 212
  30. ^ K. Galling, Textbuch zur Geschichte Israels, 1979, S. 52, 53
  31. ^ Israel Exploration Journal (Jg. 13, Nr. 2)
  32. ^  Gabriel Barkay, Andrew G. Vaughn, Marilyn J. Lundberg und Bruce Zuckerman: The Amulets from Ketef Hinnom: A New Edition and Evaluation. Bulletin of the American Schools of Oriental Research 334, 2004: 41–71
  33. ^ Dirk Schwiderski: Handbuch des nordwestsemitischen Briefformulars: Ein Beitrag Zur Echtheitsfrage der aramäischen Briefe des Esrabuches. Walter de Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-016851-0, S. 46, S. 64
  34. ^ Israel Exploration Journal (Jg. 16, Nr. 1)
  35. ^ Biblical Archaeology Review, März/April 1983, S. 18
  36. ^ Robert J. Wilkinson: Tetragrammaton: Western Christians and the Hebrew Name of God: From the Beginnings to the Seventeenth Century. Brill, Leiden 2015, S. 381
  37. ^ Eduard Emil Koch: Geschichte des Kirchenlieds und Kirchengesangs der Christlichen, Insbesondere der Deutschen Evangelischen Kirche, Vol. 5: Erster Haupttheil, die Dichter und Sänger. (1876) Nachdruck, Forgotten Books, 2018, ISBN 0-365-96177-9, S. 46
  38. ^  Albert Scheibler: Georg Friedrich Händel: Oratorienführer. Edition Köln, 1993, ISBN 3-928010-04-2, Stichwortverzeichnis
  39. ^ Andrea Lindmayr: Franz Schubert – Das fragmentarische Werk, Franz Steiner, Wiesbaden, 2003, S. 151 f.
  40. ^ Günter Hartung: Juden und deutsche Literatur. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-020-X, S. 120
  41. ^ http://www.hans-peter-marquardt.net/
  42. ^ https://islamansiklopedisi.org.tr/asaf-b-berahya
  43. ^ J. M. Powis Smith und Edgar J. Goodspeed: The Bible, An American Translation (Önsöz), 1935
  44. ^ Revised Standard Version (Önsöz), 1952
  45. ^ American Standard Version, 1901
  46. ^ Steven T. Byington: Bible in Living English
  47. ^ D. Martin Luthers ... Sämtliche Schriften, hrsg. v. J. G. Walch, 6. Teil, 1741, Sp. 1393
  48. ^ Sämtliche Schriften, 20. Teil, 1747, Sp. 2564, 2565
  49. ^ Studia Evangelica, Kurt Aland, F. L. Cross, Jean Danielou, Harald Riesenfeld und W. C. van Unnik, Berlin 1959, S. 614.
  50. ^ Three Rolls of the Early Septuagint: Genesis and Deuteronomy, „Papyrologische Texte und Abhandlungen“ serisi, Cilt 27, Bonn 1980.
  51. ^ Supplements to Vetus Testamentum, Cilt 10, Leiden 1963, S. 170—178.
  52. ^ Israel Exploration Journal, Cilt 12, 1962, S. 203.
  53. ^ Supplements to Vetus Testamentum, Cilt 10, 1963, S. 178.
  54. ^ Supplements to Vetus Testamentum, Cilt 4, 1957, S. 157.
  55. ^ The Oxyrhynchus Papyri, Böl. VII, Arthur S. Hunt, London 1910, S. 1, 2.
  56. ^ F. Crawford Burkitt: Fragments of the Books of Kings According to the Translation of Aquila, Cambridge 1898 (1897), S. 3—8
  57. ^ C. Taylor: Hebrew-Greek Cairo Genizah Palimpsests, Cambridge 1900, S. 54—65.
  58. ^ Dr. Carl Wessely in Studien zur Palaeographie und Papyruskunde, Cilt 11, Leipzig 1911, S. 171.
  59. ^ Giovanni Mercati: Psalterii Hexapli reliquiae . . . Pars prima. Codex rescriptus Bybliothecae Ambrosianae O 39 sup. phototypice expressus et transcriptus, Roma 1958.
  60. ^ Johann Christoph Friedrich Schulz: Neues Testament 1774, Leipzig, Bd. 1: Die vier Evangelisten
  61. ^ Johann Jakob Stolz: Sämtliche Schriften des Neuen Testaments, zusammen mit Johann Kaspar Haefeli, Zürich 1781/82), 3. Auflage (Zürich und Leipzig 1798)
  62. ^ Sebastian Mutschelle: Die heiligen Schriften des neuen Testaments, München 1789/90
  63. ^ Dominikus von Brentano: Die heilige Schrift des neuen Testaments, Kempten 1790/91
  64. ^ Johann Babor: Uebersetzung des neuen Testaments, Wien 1805
  65. ^ De Wette: Die Heilige Schrift (Heidelberg 1858)
  66. ^ Herman Heinfetter: A Literal Translation of the New Testament . . . From the Text of the Vatican Manuscript, 1863
  67. ^ Benjamin Wilson: The Emphatic Diaglott, 1864
  68. ^ George Barker Stevens: The Epistles of Paul in Modern English, 1898
  69. ^ W. G. Rutherford: St. Paul’s Epistle to the Romans, 1900
  70. ^ Professor Dr. P. Dausch: Bonner Bibel (Bd. 2, 1932)
  71. ^ J. W. C. Wand: The New Testament Letters, 1946
  72. ^ Claude Tresmontant: Les Evangiles, 1991
  73. ^ Heinz Schumacher: Neues Testament mit Anmerkungen, 2002
  74. ^ Instituto Cultural Álef y Tau: Biblia Peshitta en Español, 2006
  75. ^ Kutsal Kitap-Yeni Çeviri, Kitabı Mukaddes Şirketi (2001), Yeni Yaşam Yayınları, ISBN 975-462-046-6
  76. ^ Dr. Walter Lowrie, in der Anglican Theological Review, Vol. XLI, S. 245—252, Oktober 1959.

Ayrıca bakınızDüzenle

Tanrı'nın ismi Yeni Ahit'te

Dış bağlantılarDüzenle