Tonyukuk

II. Göktürk Kağanlığı'nda devlet adamı

Tūnyokuk[1], (Eski Türkçe: Old Turkic letter OQ.svgOld Turkic letter OQ.svgOld Turkic letter NY.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter T1.svg Old Turkic letter A.svgOld Turkic letter G2.svgOld Turkic letter L2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter B2.svg, Çince: 暾欲谷; Pinyin: tūnyùgǔ, Wade-Giles:, T'un-yü-ku, tam: Bilge Tūnyokuk Boyla Bağa Tarkan[2], Çince adı: Ashide Yuan-zhen, 阿史徳元珍; Pinyin: āshǐdé yuánzhēn, Wade-Giles: a-shih-te yüan-chen; 646 - ö. 724), Göktürk Kağanlığının yabgu[3]'sudur. "Aşina" ailesinin akrabalarından Göktürk "Aşide" ailesindendir.[4] Göktürkler ve diğer Türk göçebe imparatorluklarının kurucusu ve yönetenleri, Aşina sülalesindendir.[5].

Bilge Tūnyokuk
Eski Türkçe: Old Turkic letter OQ.svgOld Turkic letter OQ.svgOld Turkic letter NY.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter T1.svg Old Turkic letter A.svgOld Turkic letter G2.svgOld Turkic letter L2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter B2.svg
Çince: 暾欲谷
Bilge Tūnyokuk Boyla Baga Tarkan
İkinci Göktürk Kağanlığı'nın tarkanı
Doğum 646
Ölüm 726
Çocuk(lar)ı İl İtmiş Bilge Kağatun
Hanedan Aşide
Dini Tengricilik
Meslek Devlet adamı

Ayrıca Tūnyokuk, Çin kaynaklı dinlerin Türk boyları arasında yayılmasına izin vermediği ve bunların Türklerin hareketli hayatına uymayan, savaşçılık yeteneklerini köreltebilecek anlayışlar içerdiğini söylemiştir.

Orhun YazıtlarıDüzenle

Orhun Yazıtlarında ismi  olarak yazılmıştır[6]. Ayrıca Bilge Tonyukuk 1. taş, 1. yüz, (Batı yüzü) 7. dizi'de şöyle yazılmıştır;

"Bilge Tonyukuk ben özüm tabgaç iliñge kılındım. Türk budun tabgaçka körür erti." (Bilge Tonyukuk ben kendim, Tabgaç[7] ilinde doğdum. Türk budunu Tabgaç'e bağlı idi.)

Orhun yazıtları Bilge Kağan ve Kül[8] tigin[9] dışında aslında genelde hakanlar için yazılması gerekenden farklı olarak bir siyasi kişi olan Tonyukuk hakkında da dikilmiştir. Tonyukuk "Gök gibi ve Gök'ten olmuş" şeflerden biri değildir.

Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir ve yazılar da kendisine aittir. Bu anıt GÖKTÜRK YAZISI ile yazılmıştır. Göktürk yazısını ilk olarak bu anıtlar üzerinde bulabiliriz. Tonyukuk Bilge Kağan'ın veziridir. Tonyukuk, bilgisi ve tecrübesiyle Bilge Kağan'a yol gösteriyordu.

Yazıtlara "Orhun Yazıtları" denilmesinin sebebi de bu yazıtların Orhun Nehri dolaylarında dikili olmasıdır. Yazıtlar 19. Yüzyılda (1893), Danimarkalı Türkolog Wilhelm Ludwig Peter Thomsen tarafından tercüme edilmiştir.

Çin KaynaklarıDüzenle

Orhun yazıtlarından sonra Tonyukuk hakkında bir diğer kaynakta Tang dönemi Çin yıllıklarıdır. Tonyukuk, Kapgan Kağan'ın yönetimi esnasında strateji ve planlamadan sorumlu üst düzey bir devlet görevlisiydi. Kül Tigin amcası Kapgan'ın ölümü sonrası amcaoğlu İnel Kağana bir darbe düzenleyerek kardeşi Bilge'yi kağan ilan etti. Kapgan ve İnel kağan dönemlerinde görev alan birçok devlet adamı bu yönetim değişikliği sırasında azledildi ya da öldürüldü. Ancak Tonyukuk kızı Bügü Hatun'un Bilge Kağanla evli olması nedeniyle kağanlığa hizmet etmeye devam etti ve itibarını korudu. Tonyukuk, Bilge Kağan devrinde Bilge Kağan'ı budizm dinini yayma ve yerleşik hayata geçme düşüncelerinden vazgeçirmiştir[10].

Ayrıca bakınızDüzenle

Orhun Yazıtları

NotlarDüzenle

  1. ^ Tūn Yokuk "başvezir, ilk vezir" anlamına gelmektedir. İlk öğe olan tūn uzun ünlülü olup "ilk; (metaforik) baş, vb." anlamındadır. Yokuk ise bir unvan olup, Geç Orta Çince (JTS) jywk-kəwk 欲谷 olarak geçmiştir. GOÇ Yù-gǔ shè 欲谷設 ‘Yokuk Şad’ biçimi bu adın Eski Türkçede aslında bağımsız bir unvan olduğunu kanıtlıyor.[1]
  2. ^ 毗伽暾欲谷裴羅莫賀達干
  3. ^ halktan olup hakandan iki derece aşağıda bulunan kişiye verilen ongun (unvan).
  4. ^ André Wink. Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. Brill Academic Publishers, 2002. ISBN 0-391-04173-8. Page 65.
  5. ^ Findley, Carter Vaughin. The Turks in World History. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-517726-6. Page 38
  6. ^ Kurallı Orhun Abecesi ile yazılmıştır
  7. ^ Maçin, yukarı (doğu) Çin. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2 Cilt I. sayfa 28, 453, 454 II. 280
  8. ^ eski Türkçe: kül, şu savda yazılmıştır: kül ürkünçe köz ürse yik
  9. ^ eski Türkçe: prens demektir.
  10. ^ Ahmet Taşağıl (2004), Göktürkler III, Türk Tarih Kurumu Yayınları

KaynakçaDüzenle

Dış bağlantılarDüzenle