Sedimantoloji

Jeolojinin bir alt bilimi olan sedimantoloji biliminin konuları, yerkabuğundaki tortulların ve tortul kayaçların tanımlanması, sınıflandırılması ve orijinin araştırılması olarak sıralanabilir. Sedimantoloji, jeoloji içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bunun nedeni yer kürenin yüzeyinin %75'i kadarının tortul (sedimanter) kayaçlardan oluşmuş olması ve şu anda kullanılan karbon bazlı (hidrokarbonik) enerji kaynaklarının (petrol, kömür) tamamına yakınının bu tortul kayaçlardan çıkarılıyor olmasıdır. Ayrıca sedimenter sahalar çok verimli topraklara sahiptir. İklim şartlarının da uygunluğu yanında diğer şartların uygun olması durumunda tarım için çok önemli alanlar olabilirler.

Orta Triyas döneminde oluşan marjinal denizel silttaşı ve kumtaşı dizisi, Güneybatı Utah.

Sedimentoloji, kum[1], silt ve kil[2] gibi modern tortullar ve bunların oluşumu (erozyon ve ayrışma), taşınması, birikmesi ve diyajenez[3] ile sonuçlanan süreçleri kapsar. Sedimantologlar, tortul kayaçlar ve tortul yapıların gözlemleri yoluyla jeolojik tarihi yorumlamak için modern süreçlere ilişkin anlayışlarını hayata geçirirler.

Tortul kayaçlar, dünya yüzeyinin ortalama % 75'ini kaplamaktadır. Dünyanın oluşumundan itibaren oluşan birçok kayaç hakkında bilgiler barındırır. Sedimentoloji, kayaç katmanları arasındaki fiziksel ve zamansal ilişkilerin incelenmesi ile ilgili olan stratigrafi ile de yakından bağlantılıdır.

Bugün dünyayı etkileyen süreçlerin geçmiştekiyle aynı olduğu fikri, kayaçtaki tortullaşmanın nasıl oluştuğunu belirlemenin temelini oluşturmuştur.

Tortul Kayaç TürleriDüzenle

Tortul kayaç türleri; kırıntılılar, karbonatlar, evaporitler ve kimyasallar olmak üzere dört bölüme ayrılır.

Kırıntılı kayaçlar, öncül kayaçların aşınması ve kayaçlardan kopan parçacıklardan oluşmaktadır. Bunlar, tane boyutlarına ve bileşimlerine göre sınıflandırılır. Geçmişte, "Kırıntılı Tortul Kayaçlar" terimi, silika bakımından zengin kırıntılı tortul kayaçları tanımlamak için kullanılmıştır.

 
Moab, Utah yakınlarındaki çamurtaşlarında bulunan Mi Vida uranyum madeni.

Organik tortul kayaçlar, biyolojik kalıntıların birikmesinden oluşan önemli tortulardır. Kırıntılı tortul kayaçların havzasında bulunmaktadır.

Karbonatlar, çeşitli organik ve inorganik işlemlerle çöken çeşitli karbonat minerallerinden (çoğunlukla kalsiyum karbonat (CaCO3)) oluşur. Karbonat kayaçlarının çoğu resif malzemesinden oluşur.

Evaporitler, dünya yüzeyindeki suyun buharlaşmasıyla oluşur. Halit ve alçıtaşı[4] bu türe örnektir.

Bazı karbonatlar da dahil olmak üzere kimyasal tortul kayaçlar, sulu çözeltiden minerallerin çökeltilmesiyle biriktirilir. Jaspilit ve çört buna örnektir.

Tortul Kayaçların ÖnemiDüzenle

Tortul kayaçlar, modern ve antik toplumların yararlandığı başlıca kayaç türüdür.

Sanatsal alanda; mermer, başkalaşıma uğramış bir kireç taşı olmasına rağmen, estetik ve sanat açısından tortul kayaçların kullanımına bir örnektir.

Mimari alanda; tortul kayaçlardan elde edilen taş (kumtaşı vb.) çatı kaplaması ve yük taşıyıcı payandalar için kullanılır.

Endüstriyel alanda; çanak, çömlek ve seramik kilden, çimento ve kireç ise kireç taşından oluşmaktadır.

Ekonomik alanda; büyük miktarda kurşun, çinko, gümüş yatakları, büyük bakır yatakları, altın, tungsten, uranyum yatakları ve cevher yatakları gibi birçok değerli mineral, değerli taşlar ve endüstriyel minerallerin büyük yatakları tortul kayaçların içerisinde yer almaktadır.

Enerji alanında; tortul kayaçlar, petrol yağlarını biriktirir ve petrol üretimine katkı sağlar. Kömür ve yağlı şistte tortul kayaçların içerisinde yer alır. Dünyadaki uranyum enerji kaynaklarının da büyük kısmı tortul kayaçlar içerisinde barınmaktadır.

Yeraltı suyu oluşumunda; tortul kayaçlar, dünya'nın yeraltı suyu akiferlerinin büyük bir bölümünü içinde barındırır.

Dış bağlantılarDüzenle

  1. ^ Siever, Raymond. Sand. New York. ISBN 0-7167-5021-X. OCLC 17299451. 
  2. ^ Millot, Georges. (1970). Geology of clays; weathering, sedimentology, geochemistry. New York: Springer-Verlag. ISBN 0-412-10050-9. OCLC 401395. 
  3. ^ Nichols, Gary. (1999). Sedimentology and stratigraphy. Oxford: Blackwell Science. ISBN 0-632-03578-1. OCLC 39052577. 
  4. ^ Tarbuck, Edward J. (2005). Earth : an introduction to physical geology. Canadian ed. Lutgens, Frederick K., Tsujita, Cameron J. (Cameron James), 1966-. Toronto: Pearson Prentice Hall. ISBN 0-13-121724-0. OCLC 53355964.