Ana menüyü aç

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek

Türk kadın hakları savunucusu

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek (d. 1893 Gönen, Balıkesir - ö. 1964 Kırıkhan, Hatay, Türkiye), gazeteci, Türkiye'nin ilk kadın hakları savunucularından biri ve Türkiye'de ilk feminist kadın dergisi ve Müslüman kadın hakları örgütünün kurucusudur.[1][2]

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek
Ulviye Mevlan Civelek.jpg
Doğum Nuriye Ulviye Yediç
1893
Hacıvelioba, Gönen, Balıkesir
Ölüm 9 Nisan 1964
Kırıkhan, Hatay, Türkiye
Defin yeri Asri Mezarlık, Antakya, Hatay
Diğer ad(lar)ı Nuriye Ulviye, Nuriye Ulviye Bey, Ulviye Mevlan, Nuriye Ulviye Civelek, Ulviye Civelek, Nuriye Ulviye Mevlan Civelek
Vatandaşlık  Türkiye
Meslek Aktivist, gazeteci
Etkin yıllar 1913-1964
Tanınma nedeni Osmanlı'da ilk Müslüman kadın örgütünü kurmak
Evlilik Hulusi Bey (e. 1906)
Rıfat Mevlan (e. 1913, b. 1923)
Ali Civelek (e. 1925)
Çocuk(lar) Lütfiye Civelek (Üvey Kızı)

HayatıDüzenle

Nuriye Ulviye Yediç, 1893 yılında Safiye Hanım ve Çerkes[2] olan Mahmut Yediç'in kızı olarak Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Gönen, Balıkesir'de dünyaya geldi.[not 1][3][4] Nuriye'nin ailesi Kafkasya'da yaşadığı dönemde Rus İmparatorluğu tarafından sürülmüştür.[1] Sürgün sonrası önce Trabzon'a oradan da Balıkesir, Gönen'e yerleşen aile mali sıkıntılar yaşamaktaydı.[1] Bu sebeple kızlarını altı yaşında Yıldız Sarayı'na gönderdi.[1] Nuriye, burada saray terbi­yesi aldı ve sarayın adetlerine uygun olarak kendisinden yaşça büyük II. Abdülhamid’in sütkardeşi Hulusi Bey[5] ile 1906'da on üç yaşında evlendirildi.[1][3] Yaşlı olan eşi Hulusi bey bir süre sonra öldü ve Nuriye 20 yaşındayken dul kaldı.[1][2][6]

KariyeriDüzenle

Nuriye, Hulusi Bey'den kalan mirası ile 4 Nisan 1913'te "Kadınlar Dünyası" adıyla ilk dergisini kurdu. Bir ay sonra da 28 Mayıs 1913'te kadınların eğitim ve istihdam olanaklarını iyileştirmek ve kıyafet haklarını iyileştirmek amacıyla Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti (Osmanlı Kadın Hakları Savunma Derneği)'ni kurdu.[7] Dernek önceleri sadece Müslüman kadınların örgütüydü, ancak zamanla etnik azınlık üyeleri ve Avrupalı gazeteciler de dahil oldu.[2]

Başlangıçta dergi günlük yayınlanmaktaydı. 100. sayıdan sonra haftalık olarak yayınlamaya başladı.[2] Nuriye, derginin 108. sayısından itibaren [not 2] gazeteci ve politikacı olan yeni kocası Rıfat Mevlan'ın [not 3] soyadı olan "Mevlan" soyadını kullanmaya başladı.[7]

Kadınlar Dünyası dergisi, Müslüman bir kadının fotoğrafını yayınlayan ilk dergidir. Dergi çalışanlarından hiçbiri erkek değildi; Nuriye, erkekleri özellikle dergide çalıştırmadı çünkü ona göre erkekler kadınları toplumdan dışlamaktaydı.[2]

Nuriye, dergide yazdığı her makalede kadınların yüksek öğretim hakkı, kadınların iş yerlerinde eşit ücret alması ve memuriyet hakları gibi konulara yoğunlaştı.[7] Ayrıca, kadınların peçe yerine başörtüsü takabilmeleri, evliliklerinde eşit haklara sahip olmaları ve düzenlenmiş evlilik uygulamalarına karşı çıkmaları gerektiğini savundu.[8] Bu kampanyalar sonrası kadınlar önemli başarılar elde ettiler ve yedi kadın bir telefon bürosunda çalışmaya başladı[7] ve 1914 yılında kadınların yüksek öğrenim görebilmesi için İnâs Darülfünunu kuruldu.[9]

Kadınlar Dünyası dergisinin, 1913-1914 yılları arasında Avrupa feministleri ve dernekler üyeleri arasındaki diyaloğu artırması amacıyla bir Fransızca baskısı da yayınladı.[2] Nuriye, dergiyi 1921 yılına kadar yönetti.[7]

Aynı dönemde Türk Kurtuluş Savaşı devam etmekteydi ve Nuriye'nin kocası Rıfat Mevlan, Kürt bağımsızlık mücadelesini desteklemekteydi[10] ve bu sebeple Yüzellilikler ile birlikte sürgüne gönderildi.[4][6] Bu gelişme sonrası Nuriye, 1927'de eşinden boşandı ve öğrenci yurdu işletmeye başladı. Nuriye, İşlettiği bu yurtta kalan, Antakyalı Tıp Fakültesi öğrencisi Ali Muharrem Civelek ile tanıştı ve 1931'de evlendi.[3] Daha sonra da İstanbul'dan ayrılarak Kırıkhan'a taşındılar.[4]

Nuriye, 9 Nisan 1964'te Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde öldü ve Hatay'ın Antakya ilçesinde bulunan Asri Mezarlığı'na gömüldü.[7]

HatırasıDüzenle

Ölümünden sonra kocası, 1967 yılında Hatay'ın Kırıkhan ilçesinde adına bir kütüphane kurdu. Kütüphanede 2004 yılı itibarı ile 9000 kitap bulunmaktaydı.[11] Aynı zamanda Kırıkhan'da adını taşıyan bir sokak ve çeşme de bulunmaktadır.[6] 1967 yılında mezarlığına, Türk Kadınlar Konseyi adına bir hatıra levhası asıldı.[7]

NotlarDüzenle

  1. ^ Kimi kaynaklara göre Suriye'de, kimi kaynaklara göre de Göreme'de dünyaya geldiği bilgisi verilmekte.
  2. ^ Tahmini 7 Eylül 1913 tarihine denk geliyor.
  3. ^ Mevlanzâde Rıfat Bey olarak da biliniyor.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b c d e f "Kadınlar Dünyası'nda Bir Saraylı". Bianet. bianet.org. 14 Temmuz 2012. Erişim tarihi: 12 Haziran 2017. 
  2. ^ a b c d e f g Çakır, Serpil (2006). "Mevlan Civelek, Ulviye (1893–1964)". de Haan, Francisca; Daskalova, Krasimira; Loutfi, Anna (Edl.). Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries (PDF). Budapest, Hungary: Central European University Press. ss. 336–339. ISBN 978-963-7326-39-4. (Abonelik gerekiyor (yardım)). 
  3. ^ a b c Çakır, Serpil (2016). Nuriye Ulviye Civelek Hayati. Kitapsec. Ankara, Turkey: Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  4. ^ a b c Özden, Zuhal (9 Mart 2015). "Osmanlı'da İlk Kadın Feminist Ulviye Nuriye Mevlan Civelek" [The First Feminist in the Ottoman Empire: Ulviye Nuriye Mevlan Civelek]. Istanbul, Turkey: Demokrat Haber. 9 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  5. ^ Koç, Duygu, Türk kadın hareketini kadınlar dünyası ve Türk kadın yolu dergileri üzerinden okumak, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2016, s. 31
  6. ^ a b c Canbek, Serap (Ağustos 2011). "İlk Çerkes feminist Ulviye Mevlan Civelek" [First Circassian feminist: Ulviye Mevlan Civelek]. İstanbul, Türkiye: Jineps Gazetesi. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  7. ^ a b c d e f g von Dewitz, Lyndall, (Ed.) (2012). "Nuriye Ulviye Mevlan Civelek". translators into English: Meral Akkent, Erlangen, Germany and Emre Aslay, Chicago, İllinois. Istanbul, Turkey: Istanbul Kadin Müzesi. 21 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  8. ^ Altınöz, Vuslat Devrim (2003). "Women's Press, Journals, Magazines and Newspapers from 1875 to 1923" (Masters). Oxford, Ohio: Miami University. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  9. ^ "İnas Darülfünunu ve Kadınlar Dünyası Dergisi" [Women’s University and the magazine] (PDF). Kadınların Üniversitede 100 Yılı İnas Darülfünunu / Kadın Üniversitesi 1914–1919 (Türkçe ve İngilizce). İstanbul, Türkiye: İstanbul Kadın Müzesi, Bianet. 2014. Erişim tarihi: 30 Mart 2016. 
  10. ^ Ozoglu, Hakan (2012). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. Albany, New York: SUNY Press. ISBN 978-0-7914-8556-9. 
  11. ^ "Kırıkhan'daki tarihi kütüphane ilgi bekliyor" [Kırıkhan historic library is waiting for attention]. İstanbul, Türkiye: Cihan News Agency. 24 Temmuz 2004. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2016.