Kanlı Noel

Kıbrıs'ta Rumlarca Türklere karşı girişilen pogrom

Kanlı Noel, 20 Aralık 1963'ü 21 Aralık'a başlayan gece Kıbrıs adasında Kıbrıs Rumları ve Kıbrıs Türkleri arasında başlayan çatışmalardır.[1] Olaylarda toplam 364 Kıbrıs Türkü ile 174 Kıbrıs Rumu ölmüştür.[2]

Akritas PlanıDüzenle

İsviçre'nin Zürih şehrinde Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık arasında yapılan görüşmelerde hazırlanan anayasa ile 16 Ağustos 1960 tarihinde Kıbrıs Cumhuriyeti bağımsız bir devlet olarak kuruldu.[3] Kıbrıs Cumhuriyeti'nin ilk başkanı olarak seçilen III. Makarios, 1961 yılında mevcut anayasa ile Kıbrıs'ın yönetilemeyeceğini iddia etmeye başladı[4] ve Kasım 1963'te anayasada on üç maddelik bir değişiklik yapılmasını önerdi.[5]

Kıbrıs Türk Cemaatinin bu değişiklikleri kabul etmesi için Kıbrıs Rumu fanatikler[6] Akritas Planı adı verilen prensipler çerçevesinde adada gerginliği arttıran gazete yayınlarını[7] Aralık ayı boyunca sürdürdü.

Kanlı NoelDüzenle

Olayların başlangıcıDüzenle

20 Aralık 1963'ü 21 Aralık'a bağlayan gece, Lefkoşa'nın Tahtakale (Tahtagala) mahallesinde, Ermu Caddesi üzerinde Zeki Halil tarafından kullanılan taksinin önü Kıbrıslı Rum polisler tarafından kesildi. Bu günlerde Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT), Rumların Akritas örgütünün nisan ayında Kıbrıslı Türklere saldırmayı planladığına dair istihabarat aldığından, Zeki Halil TMT üyesi olsa da silahsızdı. Anayasa'ya göre Türkleri aramak için yanında Türk polis olması gerektiğinden, polisin yetkisi olmadan taksideki kadınları aramaya çalışmasıyla tartışma başladı. Olay yerine mahalle halkından Kıbrıslı Türkler de toplanarak itiraz etti ve arbede yaşandı. Toplanan kalabalıktan çekinen polis Argiros Theofanus, Baf Kapısı'ndaki karakolu aradı ve takviye güç istedi. Olay yerine gelen komutan Mihalakis Pantelidis, Theofenus'la birlikte silahını çekerek Zeki Halil'i ve tartışmayı görüp olay yerine gelen sevgilisi Cemaliye Emirali'yi vurarak öldürdü. Bunun üzerine, olay yerine intikal etmiş olan bir grup Türk polis, Rum polislerin arabasına ateş ederek bir kişiyi yaraladı.[8][9]

Sabah 3.45'te Başkan Yardımcısı Fazıl Küçük, İçişleri Bakanı Polikarpos Yorgacis ve Savunma Bakanı Osman Örek Baf Kapısı'na giderek olayları yatıştırmaya çalıştı, ancak bu çabalar başarılı olamadı. Sabah saatlerinde devriye gezen Rum polis arabasına taş atan Türk lise öğrencilerine, polisler ateş açtı. Bu olay üzerine farklı bölgelerde çatışmalar patlak verdi.[10]

21 Aralık sabahı saat 11.00'de, Kıbrıs Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu son kez iki toplumlu ve eksiksiz olarak toplandı. Burada söz alan Makarios, iki toplumda da yeraltı örgütlerinin bulunduğunun herkesçe malum olduğunu, bunun toplumlarda bir güvensizlik ortamı yarattığını, "kimi Kıbrıslı Rum çevrelerde" olaya adadaki Türk alayının da karıştığına dair iddialar olup bu nedenle "daha ciddi hadiselerle" karşılaşmaktan korktuğunu ve hükûmetin tansiyonu düşürmek üzere çalışması gerektiğini söyledi. Makarios, aynı zamanda bu noktada Akritas örgütünün gayriresmî başkanlığını da yürütmekteydi ve anayasa değişikliği önerisiyle iki toplumlu devletin ortadan kaldırılmasına yönelik Akritas Planı'nın ilk adımını atmış bulunmaktaydı. Toplantıda bulunan Kıbrıslı Türk bakanlar, Türk alayının olaylara karıştığı iddiasını kesinlikle reddettiler. Toplantıdan Bakanlar Kurulunun halkı sükûnete davet ettiği bir bildiri çıktı, bu bildirinin herhangi bir etkisi olmadı.[11]

İlk başta 30 köy saldırılara maruz kalmıştır.[12] Toplamda ise 103 köye saldırılar yapılmıştır.[13] Lefkoşa’nın Küçük Kaymaklı semti kuşatma altına alınmıştır.[14] Kanlıdere bölgesinde Türklere karşı saldırı düzenlendi.[15] Larnaka ve Tuzla'da Türk evlerine ateş açılmış ve dokuz kişi öldürülmüştür. Bölgedeki 13 Türk köyünün sakinleri de 23 Aralık gününden itibaren daha büyük Türk köylerine göç etmiştir.[16]

1 Ocak 1964 günü Daily Herald olayları şöyle bildirmiştir:

Türk evlerine geldiğimde dehşete düştüm. Duvarlar dışında tamamen yok olmuşlardı. Bir napalm saldırısının bile bu kadar büyük bir yıkım yaratabileceğinden şüphe etmekteyim.[17]

Ayvasıl'daki olaylarDüzenle

Ayvasıl'da[18] da Türklere saldırılar yapıldı. Bu saldırılar 21-22 Aralık günü gerçekleşti. Halil Sadrazam, köyde ilk önce 12 kişinin öldürüldüğünü belirtmektedir. Daha sonra, öldürmeye devam ettiklerini söylemektedir.[12][19] 3 Ocak 1964 tarihinde, 9 kişinin cesedi bulunup gömülmüştür.[20] 13 Ocak 1964 tarihine kadar devam eden kazılarda toplam 21 kişinin cesedi bulunmuştur.[12][21] Öldürülenler Lefkoşa Tekke Bahçesi (Şehitliği)'ne defnedilmiştir.[12][20]

Kumsal BaskınıDüzenle

24 Aralık 1963'te Lefkoşa'nın Kumsal semtinde 11 kişi öldürülmüştür. Bunlardan 4'ü Emekli Tabip Tuğgeneral Nihat İlhan (o dönemde 1960 anlaşmalarına göre Kıbrıs'ta görev yapan 650 kişilik[14] Kıbrıs Türk Kuvvetleri Alayı Komutanlığı'nda görevli Binbaşı)'ın ailesiydi. İlhan'ın evinin banyo küvetinde eşi Mürüvet İlhan ve çocukları Murat, Kutsi ile Hakan ölü olarak bulunmuştur.[22] Baskının yapıldığı ev daha sonra Barbarlık Müzesi adıyla ziyarete açılmıştır.

SonuçlarDüzenle

364 Kıbrıs Türkü ile 174 Kıbrıs Rumu hayatını kaybetmiş,[2] 8.667 Kıbrıs Türkü yaşadığı 103 köyü terk etmiştir.[14] 22 Aralık 1985 tarihli Milliyet gazetesinde ise göç etmek zorunda kalanların sayısı 25 bin olarak verilmekte,[13] 23 Aralık 1993 tarihli gazetede ise sayının 30 bin olduğu belirtilmektedir.[23] John Terence O'Neill ve Nicholas Rees de 30 bin Kıbrıs Türkünün göç etmek zorunda kaldığını belirtmiştir.[24] 25 Aralık'ta Kıbrıs Türk Kuvvetleri Alayı mevzilere konuşlandırılmış ve Türk Hava Kuvvetleri'nin savaş uçakları Lefkoşa üzerinde uyarı uçuşlarına başlamışlardır.[14] Olaylar üzerine 30 Aralık 1963 günü toplanan Birleşik Krallık, Türkiye ve Yunanistan hükûmetleri Yeşil Hat'tı belirleyen Yeşil Hat Antlaşması yapıldı.[23]

KaynakçaDüzenle

Özel
  1. ^ "CIA - The World Factbook - Cyprus" (İngilizce). Central Intelligence Agency. 26 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2010. 
  2. ^ a b Oberling, Pierre. The road to Bellapais (1982), Social Science Monographs, sf.120: "According to official records, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots were killed during the 1963-1964 crisis."
  3. ^ Hasgüler, Mehmet (Şubat 2007). a.g.e, 231. sayfa.
  4. ^ Hasgüler, Mehmet. Kıbrıs'ta Enosis ve Taksim Politikalarının Sonu; 238. sayfa, Alfa Yayınları, Şubat 2007, ISBN 975-297-836-3.
  5. ^ Hasgüler, Mehmet (Şubat 2007). a.g.e, 239. sayfa.
  6. ^ İsmail, Sabahattin. 20 Temmuz Barış Harekatının nedenleri, gelişimi, sonuçları ; 105. sayfa, Kastaş A.Ş. Yayınları, 1988, ISBN 975-763-905-2.
  7. ^ Kürşad, Fikret; Haşim Altan, Mustafa; Egeli, Sabahattin. Belgelerle Kıbrısʼta Yunan emperyalizmi; 195. sayfa, Kutsun Yayınevi, 1978.
  8. ^ "Her şey buradan başladı". Havadis Poli. 21 Aralık 2014. Erişim tarihi: 13 Şubat 2021. 
  9. ^ Kızılyürek 2016, ss. 319-320.
  10. ^ Kızılyürek 2016, s. 320.
  11. ^ Kızılyürek 2016, ss. 321-322.
  12. ^ a b c d Emircan, Mehmet Salih. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri. Kıbrıs Türk Mücahitler Derneği Yayınları. ss. sf. 180-183. 
  13. ^ a b "Kıbrıs Türk'ü Kanlı Noel'i andı". Milliyet. 22 Aralık 1985. s. 5. 
  14. ^ a b c d "Kanlı Noel" den ders almalıyız (1)", 5 Ocak 2009 tarihli Önce Vatan gazetesi
  15. ^ Belgelerle Türk tarihi; 25-29. sayfa, Menteş Kitabevi, 2001.
  16. ^ Emircan, Mehmet Salih. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri. Kıbrıs Türk Mücahitler Derneği Yayınları. ss. sf. 184-197. 
  17. ^ Stephen, Michael. The Cyprus question (1997), The British-Northern Cyprus Parliamentary Group, sf. 15
  18. ^ Türk dünyası araştırmaları; 176. sayfa, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1989.
  19. ^ Sadrazam, Halil. Kıbrıs'ta Varoluş Mücadelemiz ve Anıtlarımız. ss. sf. 42. 
  20. ^ a b Hacıarif, Mehmet. "Siyah beyaz düşler". Star Kıbrıs. 3 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2010. 
  21. ^ 14 Ocak 1964 tarihli Halkın Sesi gazetesi
  22. ^ ""KKTC'de kumsal baskını şehitleri anıldı" 24 Aralık 2007 tarihli Milliyet gazetesi". 31 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2009. 
  23. ^ a b "Kanlı Noel'in içyüzü". Milliyet. 23 Aralık 1993. s. 19. 
  24. ^ John Terence O'Neill, Nicholas Rees. nited Nations peacekeeping in the post-Cold War era (2005), Taylor & Francis, sf.81 13 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Genel
  • Kızılyürek, Niyazi (2016). Bir Hınç ve Şiddet Tarihi: Kıbrıs'ta Statü Kavgası ve Etnik Çatışma. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. 

Dış bağlantılarDüzenle