Hayrullah Efendi

Reîsületıbbâ, devlet adamı, eğitimci, edip ve tarihçi

Hayrullah Efendi (26 Ekim 1818 İstanbul-25 Aralık 1866 Tahran), Osmanlı hekimbaşı, devlet adamı, eğitimci, şair ve tarihçi.

HayatıDüzenle

Osmanlı şair ve hekim Abdülhak Molla'nın oğludur. 1839'da babasının başında olduğu Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'ye girdi ve burada eğitim gördü.[1] Tıp eğitimini ders nazırlığı göreviyle birlikte yürüttü. 24 Mart 1840'ta ilmiyeye özel "rütbe-i salise" nişanına layık görüldü.[2] Mekteb-i Tıbbiye'nin baş hekimi Dr. Bernard, 1843 yılında Abdülmecid'e sunduğu raporda Hayrullah Efendi'nin imtihanları geçerek yakında doktorluk diplomasını alacağını yazmıştır. Ayrıca bitirme tezi olarak Türkçe bir eser kaleme aldığını belirtmiştir.[2] 12 Ekim 1843'te Abdülmecid Hayrullah Efendi'yi huzurunda kabul ederek ona pırlantalarla süslü bir kutu hediye etmiştir.

Mezun olduktan sonra doktora çalışması Dürûrü'l-muhât, 1844'te ise Tedâvî-i Etfâl (Sıhhatnümâ-yı Etfâl) adlı eserini yayınladı. 1840-1845 yılları arasında bir tıp sözlüğü hazırladı.[2] 9 Ekim 1845'te babası Mekteb-i Tıbbiyye'deki görevinden alındıktan sonra kendisinin de ders nâzırlığı görevi son bulmuştur. Ancak babasının tekrar 30 Eylül 1848'de eski görevine dönmesiyle birlikte kendisi tekrar nazır olmuştur.[2] 1848 yılının Aralık ayında Maârif-i Umûmiye Nezâreti'ne üye olan Hayrullah Efendi, orta öğretimde okutulması amacıyla Mesâil-i Hikmet adlı bir eser yayınlamıştır. Daha sonra ilmiye sınıfından ayrılarak mülkiye sınıfına geçmiştir. 1850'de Umûr-ı Nâfia Nezâreti üyeliği verilmiştir.[2]

Sonraki yıllarda çeşitli görevlerde bulunmuş ve birçok eser kaleme almıştır. 25 Aralık 1866'da delege (murahhas) sıfatıyla Tahran orta elçiliği görevini yürütürken hayatını kaybetmiştir.[3]

AilesiDüzenle

Kafkasya'dan kaçırılmış bir cariye olan Münteha Hanım ile evlenmiştir.[4] Ailenin dört çocuğu olmuştur: Fatma Fahrünnisâ Hanım, Abdülhâlik Nasuhi Bey, Abdülhak Hamit Bey ve Mihrinnisâ Hanım.

EserleriDüzenle

  • Muâlecâta Dair El Mecmuası
  • Müfredât-ı Tıbbiyye fî beyâni evzâni'l-edviyye
  • Terbiye ve Tedâvî-i Etfâl
  • Ordu Hıfzıssıhhası
  • Makālât-ı Tıbbiyye
  • Dürûrü’l-muhât
  • Lugat-ı Tıbbiyye
  • Beyt-i Dihkānî
  • Bağçe-i İntizâm
  • Mesâil-i Hikmet
  • Kıt‘a-i Afrika
  • Hezâr Esrâr
Diğer eserleri
  • Nakş-ı Hayâl
  • Rothomago Tercümesi
  • Hikâye-i İbrâhim Paşa be-İbrâhîm-i Gülşenî
  • Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye Târihi
  • Yolculuk Kitabı

KaynakçaDüzenle

Özel
  1. ^ Akün 1998, s. 67.
  2. ^ a b c d e Akün 1998, s. 68.
  3. ^ Akün 1998, s. 70.
  4. ^ "Özlem Tarcan, Abdülhak Hamid Tarhan, Ege-edebiyat.org, 29.01.2010" (PDF). 15 Şubat 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ekim 2010. 
Genel