Haccâc bin Yûsuf es-Sekafî

Haccâc bin Yûsuf es-Sekafî bilinen adıyla Haccâc-ı Zâlim (Arapça: الحجاج بن يوسف الثقف, d. 661, Taif - ö. 714, Vasıt), Emevî valisi.

Haccâc bin Yûsuf es-Sekafî
Seal of al-Hajjaj ibn Yusuf.jpg
Haccâc'ın mührü.
Doğum 661
Taif
Ölüm 714
Vasıt
Bağlılığı Emevîler
Hizmet dalı Hicaz, Yemen, Yemame ve Irak valilikleri.
Hizmet yılları 691-714
Savaşları/Çatışmaları Abdullah bin Zübeyr İsyanı

661'de Taif'te doğdu. Sâkif kabilesine mensuptu ve bu kabilenin Emevî hanedanıyla ilişkileri oldukça iyiydi. Ancak Emevî halifesi II. Muaviye'nin ölümünden sonra Abdullah bin Zübeyr halifeliğini ilan etti ve tüm Arap yarımadası -ve bu arada Taifliler de- Abdullah bin Zübeyr'e biat etti. Bunun üzerine Haccâc ve kabilesi Taif'i terk ederek Suriye'ye yerleşti.[1]

Haccâc, Taif'ten ayrılana dek öğretmenlik yaptı. Hitabetinin ileri düzeyde oluşu da buna bağlanmaktadır.

695'te Haccâc tarafından bastırılan Sâsânî tarzı dirhem.

Siyasî hayatıDüzenle

II. Muaviye'nin yerine Mervan bin Hakem Emevî halifesi olunca ve Abdullah bin Zübeyr'in üzerine bir ordu gönderdi. Haccâc, siyasî hayatına ilk defa bu orduda görev alarak başladı.

Mervan bin Hakem'in ölümü üzerine halife olan Abdülmelik, Haccâc'ı Irak ve Hicaz valiliğine atadı. Ancak Hicaz halkı Abdullah bin Zübeyr'in halifeliğini kabul etmişti. Haccâc, bu duruma son vermek için bir ordu kurdu. Ordusuyla Taif'e girdi ve arkasından Mekke'ye yürüdü. Arafat'ta Abdullah bin Zübeyr'in ordusunu mağlup ederek Mekke'yi kuşattı. Haccâc, yedi ay boyunca Mekke'yi kuşatma altında tuttu. Bu sürede şehri mancınıklarla vurdu ve Kabe'yi yıktı.[2]

Kuşatmanın sonunda Abdullah bin Zübeyr öldürüldü ve Mekke alındı. Haccâc, daha sonra Kâbe'yi yeniden inşa ettirdi.

Abdullah bin Zübeyr İsyanı'nın coğrafyasıDüzenle

 
II. Muâviye'nin ölümünden sonra İbni Zübeyr'in yaklaşık etki alanı

Müslümanların hac ritüelinde ziyaret ettiği yerlerden olan Muhammed'in doğum yeri, kıble ve Kâbe'nin yerinin neresi olduğu konusu 1970'li yıllardan bu yana tartışılmaktadır. Arkeolojik araştırmalarda Mekke'nin rivayetlerin aksine yeni bir şehir olarak ortaya çıkışı, bilinen tarih kaynaklarında ve haritalarda adının 8. yüzyıl öncesinde geçmemesi,[3] ticaret yolları üzerinde olmaması yanında tarım açısından arazinin uygunsuz oluşu,[4] erken dönem İslam tarihi hakkında ipuçları veren Kur'an ve hadis rivayetlerinde tanımlanan bazı yer isimleri ve özellikleri ile Mekke coğrafi yapısının uyuşmaması araştırmacıları İslam'ın kaynakları konusunda farklı arayışlara yöneltmiştir.

Muaviye'nin ölümü sonrasında çıkan iç karışıklıklarda Kâbe Yezid'in askerlerince mancınıklar kullanılarak taşa tutulmuş, isabet alan karataş üç parçaya bölünmüş, Kâbe yıkılmıştır.[5] Kanadalı arkeolog ve İslam tarihi araştırmacısı Dan Gibson'a göre sözü edilen yıkım bugünkü Mekke şehrinde değil, bundan yaklaşık 1200 kilometre kuzeyde, Petra'da gerçekleşmişti. Araştırmalarında ulaştığı en eski camilerin kıble duvarlarının Petra'yı göstermeleri nedeniyle, bu bulgularla ayet, hadis ve siyer kaynaklarındaki diğer ipuçlarını bir araya getiren Gibson Muhammed'in Petra'da yaşamış ve buradan Medine'ye göç etmiş olduğu sonucuna ulaşmıştır. Ona göre Kur'an'da bahsedilen “bekke” veya “mekke” sözcükleri de Petra'yı ifade ediyordu. Müslümanların ilk kıblesi de Kudüs'teki Mescid-i Aksa değil Petra'da Al-Lat tapınağı olarak kullanılan kübik yapı olmalıydı. Gibson Petra'da İslam öncesi ve İbni Zübeyr öncesi erken İslam döneminde haccın nasıl icra şeklini anlattığı bir video yayınladı.

Harici video
  A&I 14 Petra Pilgrimage (Dan Gibson Petra'da haccın yapılışını anlatıyor), İngilizce

Bu yapı Müslümanların İkinci fitne olarak niteledikleri Abdullah bin Zübeyr İsyanı sırasında mancınıklarla yıkılmış, İbni Zübeyr karataşı diğer kutsal eşyalarla birlikte alarak Emevi saldırılarından uzakta, bugünkü Mekke'nin bulunduğu yere taşımış, yeni tapınağı burada inşa etmişti. Emevilere karşı Abbasilerin desteğini kazanan yeni mekan birkaç yüzyıllık bir geçiş dönemi sonunda tamamen benimsenmiş, yeni yapılan camilerin yönü Mekke'ye dönük olarak inşa edilmeye başlanmış, Mekke Müslümanların yeni hac merkezi olmuştur.[6][7]

Harici video
  The Sacred City (2016) (Kutsal Şehir), Türkçe

Dan Gibson çalışmalarında erken İslam tarihine ait birçok yerin bugün bilinen yerlerden farklı olduğunu değişik kanıtlarla ortaya koymaktadır. Bunlardan birisinde Taif'in yeri ve anlamı üzerine yaptığı açıklamalarla bu yerin Petra yakınlarında bir yerleşim olduğunu ifade etmiştir.[8] Dönem ile ilgili bir başka gerçek ise ilgili dönem Arabistan'ında tek bir tane değil çok sayıda Kabe bulunmasıdır.[9]

Sonraki yıllarda Haccâc'ın valilik yetkileri daha da genişletildi. Bu dönemde Haccâc, Emevî muhaliflerini bertaraf etmeye yönelik ciddi girişimlerde bulundu. Özellikle Şiilere ve Haricilere yönelik tutumu, Emevilere olan bağlılığını fazlasıyla ortaya koyar.

Haccâc, 714 yılında ardında büyük bir nefret seli bırakarak öldü. Valiliği sırasında çok fazla kan döküldü. Kâbe'yi yıktırması, Abdullah bin Zübeyr, Said bin Cübeyr ve Enes bin Mâlik gibi sahabelere karşı takındığı tutum çok eleştirildi. Bu sebeplerden ötürü İslam âleminde adı,"Haccâc-ı Zâlim" şeklinde kullanılageldi.[10]

Arap alfabesi ve Kur'an çalışmalarıDüzenle

Haccac arap alfabesine noktalı ve sesli harflerin sokulması ve böylece arap yazı dilinin kullanılışlı ve arapça konuşan ve yazan topluluklar için oransal olarak kullanılışlı hale getirilmesi çalışmalarına öncülük etmiştir. Bu kapsamda Kur'an yeniden yazılarak üzerinde birtakım değişiklikler ve düzenlemeler yapılmıştır. Haccac üzerinde birtakım değişiklikler de yaptırdığı yeni Kur'an metninin resmi nüsha olarak belirlenmesi amacıyla eski yazım Kur'anları toplatarak yaktırmış ve yerine yeni yazım Kur'an metinlerinin dağıtılmasını sağlamıştır.[11][11]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Emevi Devlet Otoritesinin Teisisi... Sebahattin Çelik, Celal Bayar Üniversitesi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2008
  2. ^ Haccac bin Yusuf 7 Mart 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Ali Delice, Cumhuriyet Üniversitesi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2008
  3. ^ Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; s. 303: ‘Otherwise, in all the vast corpus of ancient literature, there is not a single reference to Mecca – not one’
  4. ^ Crone, Patricia; Meccan Trade and the Rise of Islam, 1987, s. 7
  5. ^ Orhan Gökdemir, Din ve Devrim, İstanbul: Destek Yayınları. 2010. s. 64
  6. ^ Data on Gibson's biography taken from his Web pages, his book Qur'ānic Geography and the Amazon author information to this book: [1], [2] 8 Nisan 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., [3], [4]
  7. ^ Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011)
  8. ^ https://nabataea.net/explore/founding_of_islam/taif-q-a04-1/
  9. ^ https://www.researchgate.net/publication/317604040_Cahiliye_Arap_Hac_Rituellerinin_Kur'an'daki_Menasikle_Diyalektik_Iliskisi/fulltext/594d6cbe0f7e9be7b2d65e25/Cahiliye-Arap-Hac-Ritueellerinin-Kurandaki-Menasikle-Diyalektik-Iliskisi.pdf
  10. ^ Haccac- Zalim[ölü/kırık bağlantı] Sorularlarisaleinur.com Erişim tarihi: 19 Ağustos 2008
  11. ^ a b https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/601847