Ana menüyü aç

Alüvyon yelpazesi

(Birikinti yelpazesi sayfasından yönlendirildi)
Alüvyon yelpazesi, suyla taşınan tortuların kanyonların dışına süpürülüp, açık Japon yelpazelerini andıran alçak koniler biçiminde vadilerde birikmesiyle oluşan, sık rastlanan bir yüzey şeklidir. Dağ yamacından aşağı doğru akan su, akıntı daha düz bir yere ulaştığında biriken kum ve kil birikintilerini toplar.

Alüvyon yelpazesi (birikinti yelpazesi), tortuların herhangi bir su akıntısı ile taşınması sırasında ortaya çıkan bir kesinti nedeniyle akıntının ağzında biriken toprak ya da kaya parçalarından oluşan düz koni biçimi. Alüvyon yelpazelerine çeşitli iklim koşullarında rastlansa da, sıradağlarla çevrili kapalı çöl havzalarında daha çok görülür.

Dağın yüksek kısımlarından gelen akarsunun yatak eğimi fazladır. Bunda dolayı aşındırma ve taşıma gücü de fazla olur. Taşıyabileceği iri ve ince malzemeleri (süprüntü-kum, kil silt, çakıl) dağdan aşağı taşır. Akarsu dağdan inip, ovaya geldiğinde, akarsu yatak eğimi birden azalır. Yatak eğimi azalan akarsunun taşıma gücü azalır. İçindeki yükün önemli bir kısmını bu alanda biriktirir. Tepesi dağa dayalı bir üçgene benzer bu alan yayvan şekilli ise birikinti yelpazesi, dar ve yüksekse birikinti konisi denir[1][2].

Bir ırmak yatağıyla (söz gelimi bir kanyon) sınırlı akarsu derin ve dar olduğundan hızlı akar; bu nedenle enine kesit çevresi en aza indirgenir. Dağ yatağından uzaklaştıkça, yayılmaya başlar; derinliği azalır ve genişliği artar; sonuçta da sürüklenmenin olacağı enine kesit çevresinde bir artış görülür. Uzunluğunun artmasıyla su akışı yavaşlar ve suyun tortu taşıma gücü azalır. Dolayısıyla akış boyunca tortu biriktirme gücü ve yeterliliği yavaş yavaş azalır.

Akarsuyun dağıtım kolları arttıkça ve akma hızı azaldıkça taşıdığı gereçlerin çapı da küçülür. Tas parçaları yelpaze başlarında birikir; ancak balçık ve kum, yelpaze sınırları dışına taşınabilir. Bir alüvyon yelpazesinin herhangi bir kolundaki birikim o koldaki eğimi azaltır. Bu durumda daha dik komşu kollar, su akışını çekmeye başlar. Böylece tortu, yelpazenin tepesinden öteye doğru eşit olarak yayılır. Bu işlevin tamamlanması binlerce yıl sürebilir.

ResimlerDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ TATAR, Prof. Dr. Yusuf (2015). "GENEL JEOLOJİ-I" (PDF). İstanbul. 27 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Şubat 2019. 
  2. ^ "Akarsu Topografyası" (PDF). ankara.edu.tr. 28 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Şubat 2019.