Ana menüyü aç

Türkiye İşçi Partisi

(TİP sayfasından yönlendirildi)

Türkiye İşçi Partisi (TİP), 1961 yılında Türkiye'de kurulan siyasi parti. TBMM'ye milletvekili seçtirebilen ilk sosyalist parti olmuştur. 1971 ve 1980 darbeleri sonrasında kapatılmış, 1988 yılında TKP ile birleşmiştir.

Türkiye İşçi Partisi
Kısaltma TİP
Kurucu Şaban Yıldız
Kemal Sülker
Kemal Türkler
İbrahim Güzelce
Rıza Kuas
İbrahim Denizcier
Adnan Ardan
Avni Erakalın
Ali Demir
Kemal Nebioğlu
Hüseyin Uslubaş
Ahmet Muslu
Salih Özkarabay
Slogan(ları) Köylüye Toprak, Herkese İş!
Kuruluş tarihi 13 Şubat 1961 (1961-02-13)
Kapanış tarihi 12 Eylül 1980 (1980-09-12) (İhtilal ile birlikte.)
Birleşme TKP
Ardılı Türkiye Birleşik Komünist Partisi
İdeoloji Bilimsel sosyalizm
Siyasi pozisyon Aşırı sol
İnternet sitesi

KuruluşuDüzenle

13 Şubat 1961'de, 1961 Anayasası'nın getirdiği demokratik ortamda, 12 sendikacı'nın İstanbul Valiliği'ne verdikleri bildirimle kurulmuştur. Kurucular, Şaban Yıldız, Kemal Sülker, Kemal Türkler, İbrahim Güzelce, Ali Demir, İbrahim Denizcier, Adnan Ardan, Avni Erakalın, Kemal Nebioğlu, Hüseyin Uslubaş, Ahmet Muslu ve Salih Özkarabaydır. Parti 1961 seçimlerine katılamadı.

Artun ÜNSAL'ın kitabında (2002) kurucular şöyle geçmektedir:

  • Şaban Yıldız (İstanbul İşçi Sendikaları Genel Sekreteri)
  • Kemal Türkler (Maden İş Genel Başkanı)
  • İbrahim Güzelce (İstanbul Basın Teknisyenleri Sendikası Genel Sekreteri)
  • İbrahim Denizcier (Müskirat İşçileri Sendikaları federasyon başkanı)
  • Adnan Arkın (İstanbul İşçi Sendikaları Birliği icra heyeti üyesi),
  • Avni Erakalın (İstanbul İşçi Sendikaları Birliği Başkanı kurucu genel başkan),
  • Kemal Nebioğlu (Oleyis Sendikası üyesi)
  • Hüseyin Uslubaş (İstanbul Yaprak Tütün İşçileri Sendikası Başkanı)
  • Ahmet Muşlu (Türkiye İşçi Çikolata Sanayi İşçileri Sendikası)
  • Saffet Göksüzoğlu (İlaç ve Kimya İşçileri Sendikası Başkanı)
  • Rıza Kuas (Lastik İş Genel Başkanı)

1962 yılında kurucular, işçi sınıfı ile aydınları buluşturmak hedefiyle ve yaşadıkları tıkanıklığı aşmak için, aydınları partiye çağırdılar. Mehmet Ali Aybar, Behice Boran, Adnan Cemgil, Nazife Cemgil, Cemal Hakkı Selek, Yunus Koçak, Fethi Naci ve daha birçok aydın partiye üye oldular. Kurucu genel başkanı sendikacı olan Avni Erakalın'dı. Kurucular Doç. Dr. Mehmet Ali Aybar'a genel başkanlık önerdiler. Böylece Mehmet Ali Aybar genel başkan oldu. Türkiye Sosyalist Partisi Mayıs 1962'de TİP'e katıldı. Kasım 1962'de Ahmet Muşlu ile Saffet Göksüzoğlu partiden ayrıldılar. Şubat 1963'te bağımsız senatör Niyazi Ağırnaslı ve kontenjan senatörü Esat Çağa TİP'e girdi.

TİP'in görüşleri basında Vatan ve Öncü gazetelerinde destek buldu. Yayın organı Sosyal Adalet sıkıyönetim döneminde kapatıldı. Yön dergisi TİP'i desteklemedi.

1963 yerel seçiminde parti 9 ilde 36 bin oy aldı. 1964 senato yenileme seçimlerine YSK kararı yüzünden katılamadı. Diğer partilere yapılan hazine yardımı TİP'e yapılmadı.

Sosyalist milletvekilleriDüzenle

TİP, 1965 seçimlerinde, 54 ilde toplam 276 bin 101 oyla yüzde 2,97 oy oranına ulaşarak TBMM'ye 15 milletvekili göndermeyi başardı: Mehmet Ali Aybar, Rıza Kuas, Muzaffer Karan, Tarık Ziya Ekinci, Sadun Aren, Yahya Kanbolat, Cemal Hakkı Selek, Adil Kurtel, Behice Boran, Yunus Koçak, Şaban Erik, Yusuf Ziya Bahadınlı, Ali Karcı, Kemal Nebioğlu, Çetin Altan.

TİP 1966 Senato kısmi seçimlerinde de bir senatörlük kazanarak (Fatma Hikmet İşmen) TBMM grubunu 16 üyeye çıkardı. Çetin Altan'ın da aralarında olduğu bu milletvekilleri etkili bir muhalefet görevi üstlendiler. Bu durum, Türkiye'de temsili demokrasinin gelişiminde bir dönüm noktasıdır. Fakat sosyalist hareketin yükselmesi karşısında hükümet, bu tür muhalefet unsurlarının TBMM'deki varlığı önlemek amacıyla seçim barajlarını devreye soktu. Ayrıca TBMM'de görev yapan sosyalist milletvekillerine çeşitli baskı yöntemleri uygulandı; fiziksel saldırının (Çetin Altan'ı darp girişimi) yanı sıra dokunulmazlığın kaldırılması gibi hukuki saldırılar da yürürlüğe sokuldu. Bu sonuncu girişim Anayasa Mahkemesi tarafından reddedildi, ancak seçim barajları TİP'in sonraki dönemlerde TBMM'de bir temsilinin olmamasını sağladı.

1968'de Senato kısmi seçimlerinde TİP oy oranını yüzde 4,7'ye yükselttiyse de senatörlük kazanamadı. Ancak yerel seçimde Yozgat Bahadın'da belediye seçimini kazandı. Bu yıl TİP'e yapılan saldırılar şiddete dönüştü ve Vedat Demircioğlu öldürüldü.

Parti içi tartışmalarDüzenle

1965 seçimleriyle birlikte, partide Mihri Belli'nin Milli Demokratik Devrim (MDD) grubu yenilgiye uğradı. 1966 yılında Malatya Kongresi ile ilk büyük ayrılık yaşandı ve MDD'ci olarak bilinenler partiden ihraç edildi. Yaşanan tartışmaların, esasen parti paralelinde 12 Kasım 1965 tarihinde kurulmuş olan Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) içine taşınması ve MDD grubunun zamanla FKF yönetiminde etkin hale gelmesi, 5-6 Ocak 1969 tarihlerindeki kongrede TİP yanlılarını yönetimden uzaklaştırması, 1969 Ekim ayındaki kongrede FKF'nin adını Devrimci Gençlik (Dev-Genç) olarak değiştirmesiyle birlikte, TİP ve Dev-Genç arasındaki bağlar tümüyle koptu. Bunun üzerine TİP destekçisi gençler Sosyalist Gençlik Örgütü (SGÖ) adlı bir oluşuma gittiler.

Diğer yandan parti içindeki görüş ayrılıklarında Mehmet Ali Aybar'ın tam bağımsız, insancıl sosyalizm görüşüyle, Behice Boran'ın Emek grubunun görüşü arasında ayrılık çıktı. 1968'de Sovyetler Birliği'nin Çekoslovakya'yı işgali ise bu ayrılığı derinleştirdi; parti yönetiminin görüşünü almadan parti adına açıklama yaparak söz konusu işgali kınayan Aybar ile işgali destekleyen Behice Boran ve arkadaşları arasında gerilim yükseldi. 1969 seçimlerinde TİP'in oylarının azalması üzerine Aybar genel başkanlıktan istifa etmek zorunda kaldı.

TİP 1969 seçimlerinde de yüzde 3 oy almasına rağmen, TİP'in önünün kesilmesi için seçim kanununun değişmiş olması nedeniyle ancak 2 milletvekilliği (Mehmet Ali Aybar ve Rıza Kuas) kazanabildi. Şubat 1971'de Aybar parti üyeliğinden de istifa etti. Parti içinde MDD, ASD, PDA, Emek grupları arasında ayrılmalar yaşandı.

12 Mart'tan sonraDüzenle

12 Mart 1971 muhtırası sonrasında alınan kararlar kapsamında TİP, 21 Temmuz 1971 tarihinde kapatıldı, parti liderleri tutuklandı ve 15 yıla kadar değişen hapis cezaları aldı. Bir kısmı 1974 affıyla serbest kaldı. 1975 yılında Genel Başkan Behice Boran önderliğinde yeniden örgütlendi ancak etkili olamadı. 1977'de TİP yüzde 0,1 oy oranıyla sadece 20 bin oy alabildi. 1979 senato yenileme seçiminde ise 33 bin oy alarak, SDP, TBP, TSİP'in gerisinde kaldı.

Türkiye İşçi Partisi'nin 2. Kongresinde Troçkistlik suçlamasıyla partiden ihraç edilen Yalçın Küçük, Metin Çulhaoğlu, İlhan Akalın, Mesut Odman (Odabaşı) ve çevresi Eylül 1979'da Sosyalist İktidar dergisini çıkarmaya başladı.

12 Eylül'den sonraDüzenle

12 Eylül 1980 darbesiyle TİP yeniden kapatıldı. 1987 yılında TİP, TKP ile birleşerek Türkiye Birleşik Komünist Partisi (TBKP) adını aldı. Bu parti daha sonra kapatıldı. Bu partinin kadrolarının bir kısmı daha sonra ÖDP ve TKP'ye katıldı.

Siyasi çalışmalarıDüzenle

TİP, Anayasa Mahkemesinden anayasanın 141. ve 142. maddelerinin iptalini istedi. Mahkeme 1 oy farkla bu isteği reddetti.

Parti düşünce özgürlüğünden yanaydı, NATO ve Ortak Pazar'a karşıydı.

8 Ocak 1971'de "Faşizme Hayır" kampanyası başlatılarak, askeri vesayetin parlamento üzeirndeki etkilerine karşı da savaş açıldığı bildirildi.

Genel başkanlarıDüzenle

# Adı Görev Başlangıcı Görev Bitişi
1 Avni Erakalın 1961 1962
2 Kemal Türkler 1962 1962
3 Mehmet Ali Aybar 1962 1969
4 Mehmet Ali Aslan 1969 1970
5 Şaban Yıldız 1970 1971
6 Behice Boran 1971 1980

Türkiye İşçi Partisi ve seçimlerDüzenle

Genel seçimlerDüzenle

Türkiye Büyük Millet Meclisi
Seçim Oy Oran Sandalye
1965 276,101 %2.97
14 / 450
1969 243,631 %2.68
2 / 450
1977 20,655 %0.13
0 / 450

Yerel seçimlerDüzenle

Seçim İl Genel Meclisi Belediye
Oy %
1963 37,898 %0.40 0
1968 248,134 %2.72 1
1977 63,477 %0.51 0

Dış bağlantılarDüzenle

KaynakçaDüzenle