Köprülü Kütüphanesi

Osmanlı Devleti'nde müstakil bir binaya sahip olarak kurulan ilk vakıf kütüphanesi

Köprülü Kütüphanesi, Osmanlı Devleti'nde müstakil bir binaya sahip olarak kurulan ilk vakıf kütüphanesidir. Aslen Köprülü Mehmet Paşa Külliyesi'nin içindeki bir yapı olarak tasarlanmış ancak Köprülü Mehmed Paşa öldüğünde sadece hamam ve medrese kısmı tamamlanabilmiş, yapının geri kalanı Fazıl Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır ve kendi kitaplarıyla babasının kitaplarını birleştirerek kütüphaneyi 1661'de bitirmiştir.[1][2]

Köprülü Library
Piyer Loti Caddesi building.JPG
Ülke Türkiye
Kuruluş 1678 (342 yıl önce) (1678)
Konum Istanbul
Koordinatlar 41°00′29″K 28°58′21″D / 41.00813°K 28.97252°D / 41.00813; 28.97252Koordinatlar: 41°00′29″K 28°58′21″D / 41.00813°K 28.97252°D / 41.00813; 28.97252
Koleksiyon
Toplanan öğeler el yazmaları ve matbu eserler

Çemberlitaş'ta Divanyolu üzerinde, Sultan II. Mahmud Türbesi'nin karşısındadır.

Dewey Onlu Sistemi'ne göre düzenlenmiş katalog ve Arapça baskılar kataloğu okuyucuların hizmetindedir. Mikrofilm, fotoğraf gibi istekler ve bilgisayar hizmetleri bağlı bulunduğu Süleymaniye Kütüphanesi tarafından karşılanır.

MimarisiDüzenle

Binanın mimarı Mustafa Ağa'dır, 500 m2'lik bir bahçenin ortasında kurulmuştur. Revaklı bir giriş okuma salonuna açılır ve binada ayrıca bir de depo bulunmaktadır.[2]

 
Kütüphanenin dış cephesinden bir görünüm

Revaklı giriş altı adet sütunla desteklenir ve hemen üstünde üç adet küçük kubbe bulunur, giriş sahanlığına dört basamakla çıkılır.[2] Kütüphane binasının bir metre kalınlığındaki duvarları bir sıra yontmataş, bir sıra tuğla ve horasan sıva ile inşa edilmiş, kurşun kaplı bir kubbeyle örtülmüştür. Kubbe göbeğinde ve kubbe kasnağı çev­resinde çeşitli motiflerden oluşan kalemişleri mevcuttur. Kubbeye destek veren kemerlerin birleştikleri köşelerdeki üçgen pandantiflerin altlarında “maşaallah” yazar.[3]

İçeriye ışık girebilmesi için binanın üç cephesinde altlı üstlü iki sıra olmak üzere toplam 12 adet pencere açılmıştır.[2] Arka cephede mermer söveli üç geniş pencere altta, bu pencerelere oranla daha dar olan üç pencere de yukarıdadır. Her iki yan cephesinde bir adet alt kısımda geniş mermer söveli pencere ile üstte daha dar ikişer pencere vardır. Alt pencerelerin tümü en dışta demir parmaklıklı şebekeler, onun içinde ahşap kasalı ve camlı pencereler, daha içeride ortası kündekari işlenmiş cilalı kapaklar ve en iç kısımda da dövme demirden yapılmış demir kepenkler bulunmaktadır. Bu koruma düzeni kapıda da uygulanmıştır.[3]

Giriş kapısının önüne kubbenin altına olarak bir camekan konulmuş, iç mekanın sağlı sollu bina duvarları önüne pencere boşlukları gözetilerek bir uçtan bir uca camekanlı, ahşap kitap raf­ları konmuştur. Ayrıca karşıdaki ve ortadaki pen­cerelerin arasına da iki raf dikilmiştir.[3]

1911'de yapılan ikinci tamirde minder,kilim,halı ve rahleler kaldırılarak masa ile sandalye konmuştur.[2] Son düzenlemeyle ayrıca kitap raflarının hemen önünde bir miktar boşluk bırakılarak nal biçiminde yekpare, masa amacıyla kullanılan ahşaptan bir tezgah yerleştirilmiştir. Nal şeklindeki bu tezgahın orta noktası­na; sırasıyla yazar adına, kitap adına ve konusuna göre alfabetik bir sırada fişleri içeren çekmeceli fiş dolabı ile ortada sekiz kişinin oturabileceği bir de masa konmuştur.[3]

İşleyişiDüzenle

Kütüphane'nin Osmanlı dönemindeki kullanım şartları, görevli kişiler ve bu kişilerin maaşları gibi bilgiler kütüphanenin vakfiyesinde kayıtlıdır. Bu kayda göre kütüphane; her haftanın pazar, salı ve perşembe günleri gün doğumundan ikindiye kadar açık kalacaktır.[4] Ödünç kitap vermek yasaktır ancak medrese öğrencileri, kefil gösterek ya da rehin bırakarak üç aylığına kitap alabilmekte ve bu süre en fazla altı aya çıkabilmektedir.[2] 2021 itibariyle idarî olarak Süleymaniye Kütüphanesi'ne bağlıdır. Binası restorasyon sebebiyle kapalıdır ve koleksiyonları bağlı bulunduğu kütüphaneye aktarılmıştır.[5]

KataloglarDüzenle

Kütüphanenin ilk katalogu vakfiyede düzenlenmiştir. Sorasında 1883-1894 yılları arasında derlenmiş Devrî Hamidî Fihristleri eserinde Köprülü-zâde Mehmed Pâşâ Kütübhânesinde Mahfûz Kütüb-i Mevcûdenin Defteri başlığıyla yer almıştır. 1986'da İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi tarafından 3 cilt, 647 sayfalık bir katalogu hazırlanmıştır.[2] Katalogta 3790 eser olduğu kaydedilmiş ve türlerinden bir kısmı şöyle sıralanmıştır: 20 adet vakfiye, 4 adet hesap defteri, 3 adet fihrist, 3 adet ferman, 3 adet su yolu haritası ve bir adet de keşif hücceti.[6]

KoleksiyonlarDüzenle

Dört koleksiyondan oluşur.

Köprülü Mehmed Paşa koleksiyonunda, Paşa'nın Arapça eserleri bulunmaktadır.

Fazıl Ahmed Paşa koleksiyonunda Arapça ve Türkçe tarih ve edebiyat eserleri bulunmaktadır, çoğunluğu; fıkıh, tasavvuf, tıp, tarih ve diğer konulardaki kitaplardır. Bununla birlikte bu koleksiyon, Osmanlı'daki okur yazar çevrenin hadis kitaplarına erişimi konusunda önemli bir yeniliktir. Bu koleksiyon öncesinde medrese kütüphaneleri çoğunlukla Arapça ders kitaplarından oluşmaktaydı. Örneğin Fatih'in külliyesindeki kitapların, II. Bayezid'in Edirne'deki kitaplığının büyük bir kısmı Arapça ders kitaplarından oluşmaktaydı.[7]

Bu koleksiyondan 56 kitabın biçimsel özellikleri bir yüksek lisans çalışması kapsamında incelenmiştir.

Kitap sayısı,1864'te 3245,1878'de de 2777 olarak kaydedilmiştir. Birisi 1894-95 arasında Maarif Umumi Nezareti'nin yaptığı bir çalışmada ve bir diğeri 1900-1 yıllarında Adnan Cahit Ötüken'in yaptığı iki ayrı çalışmada 3118 kitap olduğu yazılmıştır. 1910 yılı kayıtlarında bu sayı 2760, 1973'te 5482,[8] 1999'da 3634, 2004'te 3568, 2005'te 5585[9] sayısı verilmiştir.

Koleksiyonun Koleksiyon mührünün
Adı Yazma eser sayısı[10] Matbu eser sayısı[10] Toplam eser sayısı[10] Resmi[1] Çeviri yazısı[1] Türkiye Türkçesi[1]
Köprülü Mehmed Paşa (tasnif ediliyor) [1]vakf-ı [2]köbrili mehmed paşa [3] sene 1072 Köprülü Mehmet Paşa'nın vakfından. Yıl 1661
Fazıl Ahmed Paşa 1604 43 1647 [1]Hazâ mimmâ vakafahu el vezîr [2]Ebu'l-'Abbâs Ahmed ibn el [3] vezîr ebî 'abdullâh mehmed [4] urife bi-köbrili 'akâlellahu [5] 'işâruhumâ 1259 Köprülü olarak tanınan Vezir Ebi Abdullah Mehmet Oğlu vezir Ebülabbas Ahmed'in vakfından. Allah o ikisinin günahlarını affetsin.
  [1]hazâ mimmâ vakafahu el-vezîr[2]ebü'l-abbâs ahmed bin el vezîr [3] ebî abdullah mehmed 'urife bi [4] köbrili akâlellahu işâruhumâ Köprülü olarak tanınan Vezir Ebi Abdullah Mehmet oğlu vezir Ebülabbas Ahmed'in Allah o ikisinin günahlarını affetsin vakfından.
Hacı Ahmed Paşa 359 21 380   [1]Kad vakafa hâzihi'n-nusha el-vezîr ebu'l-[2] hayr el hâcc ahmed bin el-vezirü'l-â 'zam el [3] fâzıl nu'mân bin el veziri'l-a' zam el-'allameti's-[4]sadru-ş şehîd mustafa bin vezîri'l-'azâm en [5]-nıhrîr ebî abdillah mehmed'urife bi-köbrili [6] akâlellâhu isâruhum. sene 1170 Bu nüshayı Köprülü olarak tanınan veziriazam Ebi Abdullah Mehmet'in oğlu veziriazam şehit Mustafa oğlu veziriazam Numan oğlu Ebülhayr Hacı Ahmet Allah onun günahlarını affetsin vakfetti. Yıl 1756-7
  haza mima vakafahu'l-vezîr

Ebu'l-Hayr el Hâcc Ahmed bin

el-vezîrü'l-a'zam nu'man


veziriazam numan oğlu vezir Ebülhayr Hacı Ahmet tarafından.

Mehmed Asım Bey 574 174 748   [1]Vakfu kütübi mîr mehmed 'âsım [2] an evlâdi'l-vâkıf köbrili mehmed [3] paşa 1284 Vâkıf Köprülü Mehmet Paşa'nın evlâdından Mir Mehmet Asım'ın kitaplarının vakfı. Yıl 1832-3
Toplam 2537 238 2775

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b c d Kut, Günay; Bayraktar, Nimet (1984). Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. Kültür ve Turizm BakanlığıYayınları. s. 76. 
  2. ^ a b c d e f g ANAMERİÇ, Hakan (2006). "İstanbul Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi". 20 (2). Türk Kütüphaneciliği. ss. 195-202. 
  3. ^ a b c d "İlk Müstakil Osmanlı Kütüphanesi Köprülü Kütüphanesi" (PDF). Skylife. Aralık 1996. ss. 32-36. 
  4. ^ TOPÇU, Sultan Murat (1 Aralık 2010). "KÖPRÜLÜZADE FAZIL AHMET PAŞA'NIN BANİ KİŞİLİĞİ". Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 8. ss. 68-88. 
  5. ^ "Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi". Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi. 3 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  6. ^ Şeşen, R., İzgi, C., & Akpınar, C. (1986). Köprülü Kütüphanesi Yazmalar Kataloğu. İslam Tarih Ve Sanat Ve Kültür Araştırma Merkezi'nden aktaran: COŞAR, H. G. (2019). İstanbul Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmet Paşa Koleksiyonu’nda Bulunan Osmanlı Dönemi Ciltleri [Yüksek Lisans]. Necmettin Erbakan
  7. ^ Ayaz, K. (2017). Köprülülerin Şam, Mısır ve Hicâz Ulemâsı ile Münâsebetlerinin Osmanlı Hadis Çalışmalarına Yansıması (İcâzet ve Kütüphane). 307-340.
  8. ^ İstanbul İl Yıllığı, 1973 s.249-50
  9. ^ "EL YAZMASI ESERLER". Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi Müdürlüğü. 20 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  10. ^ a b c "Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi Koleksiyonları ve Kitap Sayıları" (PDF). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. 7 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2021. 

Dış bağlantılarDüzenle