"Pul (posta)" sayfasının sürümleri arasındaki fark

Dz.
k (Birleşik Krallığın → Birleşik Krallık'ın)
(Dz.)
İlk olarak [[Birleşik Krallık]]'ta, [[6 Mayıs]] [[1840]] tarihinde kullanılmaya başlanmıştır. [[Türkiye]]'de ise [[Osmanlı İmparatorluğu]] döneminde [[1 Ocak]] [[1863]] tarihinde kullanılmaya başlanmıştır.
 
Posta pulları ayrıca [[Pul koleksiyonculuğu|pul koleksiyoncuları]] tarafından satın alınarak biriktirilen çok popüler bir koleksiyon aracıdır. Zarf, kart, [[damga]], posta kartı, ve benzeri posta ile ilgili her türlü malzeme dünya çapında yüz milyona yakın olduğu tahmin edilen koleksiyoncu tarafından toplanır. Posta pulları [[filatelist]]ler tarafından incelenerek pulların [[dantel]]leri, kâğıtları, [[mürekkep]]leri ve benzeri diğer teknik özellikleri araştırılır; pulların posta merkezlerine dağıtılmasıdadağıtılması da filatelinin araştırma alanları arasındadır.
 
== Tarih ==
[[Dosya:Penny black.jpg|thumb|left|100px|"Penny Black", dünyanın ilk posta pulu]]
 
Dünyada posta idareleri tarafından çıkartılan ilk posta pulu konusunda tartışmalar olmakla birlikte, genel kabul gören [[Birleşik Krallık]] ve İrlanda'da posta reformcusu Rowland Hill tarafından başlatılan çalışmalar sırasında kullanılmaya başladığıdır. O zamana kadar postayı alan posta ücretini ödüyordu. Sonradan postayı gönderenin posta ücretini ödemesine ve bu ücretin ödendiğini göstermek için gönderinin üzerine posta pulu yapıştırılmasına karar verilmiştir. 1 Mayıs 1840 tarihinde ilk posta pulu olan "Penny Black" satılmaya başlanmıştır, ancak postada geçerliliği 6 Mayıs 1840 tarihi ile başlamıştır, birkaç gün sonra ise "İki [[peni]]lik mavi" pul çıkartılmıştır. Her iki pulun üzerinde genç [[Kraliçe Viktorya]]'nın resmi bulunmaktadır. Bu ilk çıkan pullarda dantel bulunmamakta idi (imperforated) ve makas ile kesilip ayrıldıktan sonra kullanılmaları gerekiyordu, ayrıca pulların üzerinde Birleşik Krallık'ın adı bulunmamaktadır, bugün bile pullarının üzerinde ülke adı belirtilmeyen tek ülke Birleşik Krallık'tır.{{olgu}}
 
[[Dosya:Tughra1863.jpg|thumb|150px|right|1863 Tuğralı 1k tetbeş dörtlü blok Osmanlı posta pulu]]
[[Osmanlılar|Osmanlı]] İmparatorluğu zamanında kurulan posta sistemi [[Bosna-Hersek]]'ten [[Yemen]]'e, [[Kafkasya]]'dan [[Libya]]'ya bugün bağımsız devlet haline gelen 23 ülkede organize posta taşımacılığının başlangıcı kabul edilmektedir. İlk Türk posta pulları ise 1862 yılında Darbhane-i Amire'de [[taş baskı]] (litografi) tekniği ile basılmıştır. Değişik kalınlıklardaki kâğıtlar üzerine basılan pullar elle boyanmış ve zamklanmıştır, ayrıca sahtekarlıkları azaltabilmek için Nezaret-i Maliye tarafından üzerlerineüzerilerine eski yazı ile "Nezaret-i Maliye-i Devlet-i Aliye" yazılı kırmızı veya mavi renkli kontrol damgası vurulmuştur. Pulların posta gönderilerinde kullanılması ise 1 Ocak 1863 yılında başlamıştır. Pulların üzerinde dönemin padişahı [[Abdülaziz|Sultan Abdülaziz]]'e ait [[tuğra]] bulunmaktadır, tuğranın altındaki hilalin içinde ise Devlet-i Aliye-i Osmaniye yazılıdır. Bu pullarda dantel bulunmamakta idi ve makas ile kesilerek ayrılıp gönderilere yapıştırılması gerekiyordu.
 
Posta pullarının kullanılmaya başlaması o gün için iletişimde bir devrim yaratmıştır denilebilir, Birleşik Krallık'ta pul öncesi dönemde 1839 yılında 82 milyon posta gönderisi yollanmasına karşılık pul sonrası dönemde 1841 yılında bu sayı 170 milyon olmuştur. Bugün ise Birleşik Krallık'ta her yıl yaklaşık 20 milyar posta gönderisi yollanmaktadır.
Pullar alışılagelen kare veya dikdörtgen şekillerin dışında daire, üçgen, beşgen veya sekizgen şekillerinde de basılmışlardır.
 
[[Sierra Leone]] ve [[Tonga]] kendinden yapışkanlı pulları çıkaran ilk ülkeler arasındadır, hatta bunlar arasında meyve şekilli pullar bulunmaktadır. [[Bhutan]] ise üzerinde, ulusal marşlarını içeren, çalınabilir bir kayıt bulunan bir pul çıkartmıştır. Ayrıca pullar kâğıt dışında maddelerden de yapılmışlardır, kabartmalı folyo (bazen altın) sıkça kullanılmıştır; [[İsviçre]] kısmen dantelden bir pul ve kısmen tahtadan başka bir pul yapmıştır; [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]] plastikten bir pul üretmiş, [[Doğu Almanya]] tamamiyletamamıyla sentetik kimyasallardan oluşmuş bir pul çıkartmıştır. [[Hollanda]] ise gümüş folyodan yapılmış bir pul çıkartmıştır.
 
== Pul cinsleri ==
* [[Sürekli pul]];: çokÇok büyük miktarlarda ve çoğunlukla iki renkli olarak basılan pullar.
* [[Anma pulu]];: birBir olayı veya kişiyi anma amacı ile çıkarılan üzerinde o olay ve kişiye ait resimler bulunan pullar.
* [[Ek değerli pul]];: PTT tarafından yılda iki defa çıkarılan ve ek gelirleri Kızılay ile Sosyal Hizmetler Çocuk Esirgeme Kurumuna verilen pullar.
* [[Resmi pul]];: sadeceSadece resmi kuruluşlar tarafından posta ücretlerinin ödenmesi için kullanılabilen pullar.
* [[Uçak postası pulu]];: uçakUçak postası hizmeti ödenmesi için çıkartılan pullar. Üzerinde uçak kelimesi olabileceği gibi sadece uçak profili veya uçak resmi olan pullarda çıkartılmıştır. Amerikan Scott katalogundakataloğunda ayrı bir sınıflandırma olmasına karşılık, Avrupa ve Türkiye pul kataloglarında böyle bir sınıflandırma bulunmaz.
* [[Takse pulu]];: postaPosta ücreti ödenmeyen veya eksik ödenen gönderilerinden alınan cezalı posta ücretinin ödenmesi için çıkartılan pullar.
* [[MilliMillî MüdafaMüdafaa pulu]];: İkinci Dünya Savaşı döneminde devlete ek gelir sağlamak için posta gönderilerinden alınan vergilerin ödenmesinde kullanılan pullar.
* [[Otomat pulu]];: PTT tarafından bir dönem denenen, pul veren makinalarmakineler yani otomatlar tarafından basılan pullar.
* [[Kişisel pul]];: PTT tarafından gerçek ve tüzel kişiler için kişiye özel basılan, gerek postada gerekse hatıra amaçlı kullanılan pullar . Filatelistler tarafından kınanan ve pek çok sakıncası olan bu uygulama ile PTT gelir sağlamayı amaçladığı iddiasındadır.
* [[Yardım dernekleri pulları]];: 1958 öncesinde özel kanun ile bayram günleri posta gönderilerinde kullanımasıkullanılması zorunlu olan Kızılay, Çocuk Esirgeme Kurumu ve Türk Hava Kurumuna yardım amaçlı pullar.
 
== İlk Gün Zarfı ==
İng. ''ing.First Day Cover''
{{ana|İlk gün zarfı}}
[[Dosya:1923 İktisat kongresi İGZ.jpg|150px|thumb|1923 İzmir İktisat Kongresi İGZ.]]
 
Bir pul setinin çıkartıldığı ilk gün pul seti bir zarfa yapıştırılıp o gün için hazırlanan özel hazırlanan bir hatıra damgası ile damgalanırlar bu zarfa İlk Gün Zarfı (kısaltılmış olarak İGZ -''ing İng. ''FDC'') denir; bu şekilde hazırlanan zarflar Posta idaresi tarafından satışa çıkarılır. İlk Gün Zarfları (İGZ) ayrıca bileşen parçalarından pul koleksiyoncuları tarafından da hazırlanmaktadır. Bu zarflarda genel olarak pullardaki konuya uyan tasarımda çizimler, süslemeler veya resimler bulunur.
Türkiye'de 1950 ile 1980 yılları arasında İGZ'ler PTT tarafından değil filateli dernekleri, pul tüccarları ve PTT çalışanları yardım derneği tarafından hazırlanmıştır. 1981 yılından beri İGZ'ler PTT tarafından hazırlanmaktadır. Ancak PTT çok nadir olarak bazı serilere ait zarfları hazırlamamıştır, bu zarflar daha zor bulunmakta ve daha yüksek fiyatlar ile satılmaktadır.
 
momolar
 
== Koleksiyonculuk ==
[[Dosya:Miningstamp.jpg|right|thumb|300px|1897 Newfoundland posta pulu, madenciliği konu edinen ilk pul]]
[[Dosya:Carcassonne_stamp_2000.jpg|thumb|300px|right|[[Fransa]] tarafından 2000'de [[Carcassonne]]'yi anmak için yayımlanmış pul.Bu pul sıradan olmayan panaromik bir ormat kullanır, boyu normal olsa da oldukça geniştir.]]
[[Dosya:Subhadra.jpg|thumb|Büyük Hint'liHintli kadın şair [[Subhadra Kumari Chauhan]]'ın anısına yayımlanmış pul.]]
[[Dosya:SelloJuanCarlosI.jpg|thumb|Kral [[I. Juan Carlos I]]'iu tasvir eden İspanyol pulu.]]
* [[Airmail]] – for payment of airmail service. While the [[word]] or words "airmail" or equivalent is usually printed on the stamp, [[Scott catalog|Scott]] (the dominant U.S. cataloguing firm) has recognised as airmail stamps some U.S. stamps issued in denominations good for then-current international airmail rates, and showing the silhouette of an [[fixed-wing aircraft|airplane]]. The other three major catalogs do not give any special status to airmail stamps.
* ATM, stamps dispensed by automatic teller machines ([[Automated Teller Machine|ATM]]s) whose sheets are paper currency sized and of similar thickness.<ref>[http://www.freepatentsonline.com/5503436.html Freepatentsonline: ''United States Patent 5503436''] (retrieved 10 June 2007)</ref>
42.121

değişiklik