Ana menüyü aç

Değişiklikler

7 bayt çıkarıldı ,  3 yıl önce
düzeltme AWB ile
Bilimde '''kuram''' veya '''teori'''; bir [[olgu]]nun, sürekli olarak doğrulanmış gözlem ve deneyler baz alınarak yapılan bir açıklamasıdır.
 
'''Kuram''' herhangi bir olayı, vakayı, görüngüyü açıklamak için kullanılan düşünce sistemidir. Genel anlamda, kuram, bir [[düşünce]]nin genel, [[soyut]] ve rasyonel olmasıdır. Ayrıca bir kuram, açıklanabilir genel bağımsız ilkelere dayanmaktadır. Bu ilkelere bağlı kalarak [[doğa]]da sonuçların nasıl örneklendirileceğini açıklamaya çalışır. Kelimenin kökü [[Antik Yunan]]’dan gelmektedir. Fakat günümüze birçok farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Kuram, hipotezle aynı anlama sahip değildir. İkisinin de anlamı başkadır. Kuram bir gözlem için açıklanabilir bir çerçeve sağlar ve kuramı sağlayacak olan varsayımların test edilebilir hipotezleri tarafından desteklenir.
 
Modern anlamlarından biri de spekülatif ve genelleme doğasına vurgu yapmaktadır. Örneğin sanat ve felsefede kuramsal sözcüğü kolaylıkla ölçülebilir olmayan fikirleri ve deneysel olayları tanımlamak için kullanılabilir. Felsefedeki anlam uzantısı olan “kuram” hala teolojik bağlamında kullanılan bir kelimedir. Zaten Aristoteles'in tanımı olarak, saf kuram anlamına tamamen karşı olan “pratik”, kuram tanımının çok sık çeliştiği bir kelimedir. [[Tıp]]’ın pratik tarafı insanları sağlıklı yapmaya çalışıyor iken tıbbi kuram, sağlık ve hastalık doğasını ve nedenleri anlamaya çalışıyor. Bu örnek tıpta kuram ve pratiğin bir ayrımıdır. Bu iki olay birbiriyle ilişkilidir fakat hasta tedavi etmeden araştırma yapmak ya da bu tedavinin nasıl olduğunu bilmeden bir hastayı tedavi etmek mümkündür.
 
==Eski Zamanlarda Kullanımı==
Kuram kelimesi( θεωρία )Antik Yunan filozofisinden teknik terim olarak türetilmiştir. Günlük kullanımda kuram “dikkatlice bakmak, seyretmek” demekti. Teknik anlamı doğasal olayların kuramsal ve uzun uzun düşünülmüş açıklamalarına denk gelmektedir. Aynı doğasal filozoflar gibi dalgın ve düşüntülü anlayış içindeydiler ve aynı yetenekli yazıcı ve esnaflar gibi bilgiyi öğrenmenin pratik yolları aramaktaydılar. Kuram kelimesi İngilizcede 16. Yüzyıldan beri kullanılmaktadır. Kuramın modern kullanımı gerçek anlamından türetilmiştir ancak yeni anlamlarda kazanmıştır. Yine de kuram gerçek anlamından temel alınarak doğanın düşünülmüş ve rasyonel yanımıdır.
 
İngiliz anlamına rağmen Yunanca'da daha olağan anlamları vardır. Görünen o ki θεωρία kelimesi Yunan dilinde eski kayıtlara göre daha özel bir kullanıma sahiptir. Francis Comford “From Religion To Philosopy” kitabından Orphinclerin kuram kelimesini “tutkulu sempatik niyet” anlamında kullandıklarını öne sürmüştür.
 
[[Pisagor]] kelimenin anlamını matematik ve bilimsel bilginin tutkulu sempatik niyeti olarak değiştirmiştir. Çünkü o böyle bir entelektüel takipçiliği varoluşun en yüksek mertebesine ulaşma yolu olarak kabul etmiştir. Pisagor’un yüksek bir mertebeye çıkmak için kuramı, duyguları ve bedensel arzuları bastırarak düşünmeyi sağlamaktır. Buna göre kuram kelimesine kesin anlamını veren Pisagor, klasik ve modern anlamından farklı olarak, doğal düşünce ve pratik olduğunu söylemiştir.
 
==Resmi Ve Bilimsel Biçimde Kuramlar==
 
Matematiksel mantıkta kuramlar formu resmi olarak incelenir, özellikle de model kuramında. Kuramlar matematikte incelendiğinde genellikle resmi bir dille ifade edilirler ve netice kuralları diye adlandırılan izlekler altında kapalı önermelerdir. Bunun özel bir durumu aksiyomatik kuramdır, aksiyomlardan ve netice kurallarından oluşur. Kuram ise bu aksiyomlara netice kurallarını uygulayarak türetilebilir. Uygulamalarda kullanılan kuramlar gözlemlenmiş görüngülerin alıntılarıdır ve sonuç olarak ortaya çıkan kuramlar gerçek dünyada karşımıza çıkan olaylarla örtüşürler. Göze çarpan örnekler arasında [[aritmetik]](Sayılardan soyutlaşan kavramlar), [[geometri]](uzay kavramları) ve [[olasılık]](rastgelelik kavramı) sayılabilir.
Gödel’in tamamlanmama kuramı gösteriyor ki, doğal sayıların ifade edilebilindiği tutarlı hiçbir kuram onunla ilgili bütün doğru önermeleri içeremez. Sonuç olarak, bazı bilgi tanım kümeleri matematiksel kuram olarak tamamen ifade edilemez. Fakat bu kısıtlama hiçbir şekilde bilimsel bilgiyi resmileştiren matematiksel kuramların oluşumuna ön aşama değildir.
 
==Belirsizlik(Underdetermination)==
Bilimsel teori kavramı açıklanırken sıklıkla [[hipotez]] kavramı ile karşılaştırılır. Hipotez, bilimin ilgi alanındaki bir konunun anlaşılması için -başlangıç olarak- sınırlı sayıdaki kanıta, geçmiş bilgilere veya gözlemlere<ref name="Helmenstine">[http://chemistry.about.com/od/chemistry101/a/lawtheory.htm Scientific Hypothesis, Theory, Law Definitions] Anne Marie Helmenstine, Ph.D.</ref> dayanarak ileri sürülen, test edilebilir bir tahmin veya açıklamadır.<ref>{{Oxford|hypothesis}}</ref> Bir hipotez deneyler veya daha fazla gözlem yaparak desteklenebilir veya çürütülebilir.<ref name="Helmenstine"/> Örneğin bir psikolog, öğrencilerin çalışma disiplini ve anksiyete düzeyi arasındaki ilişkiye dair bir çalışma yapmadan önce "düzenli çalışan öğrencilerin [[anksiyete]]den daha az muzdarip olurlar," şeklinde bir hipotez ortaya atabilir.<ref name="Cherry">[http://psychology.about.com/od/researchmethods/ss/expdesintro_2.htm Theory and Hypothesis] Kendra Cherry. Bachelor of Science. Idaho State University</ref> Çalışma sonuçları bu hipotezi destekleyebilir veya çürütebilir. Benzer bir şekilde, deterjanların etkinliği ile ilgili bir deneyden önce "deterjanların temizleme gücü arasında fark yoktur" hipotezi ortaya atılabilir. Eğer deneyler esnasında belirli bir leke sadece bazı deterjanlar tarafından temizlenebiliyorsa bu hipotez çürütülmüş olur.<ref name="Helmenstine"/>
 
Teori doğal Dünya ile ilgili belirli bir alanda sağlam temellere oturtulmuş<ref name="Cherry"/> prensipler ve açıklamalar bütünüdür. Teori bünyesinde farklı konularda defalarca 'test edilmiş'<ref name="Helmenstine"/><ref name="ncse">[http://ncse.com/evolution/education/definitions-fact-theory-law-scientific-work Definitions of Fact, Theory, and Law in Scientific Work] The Role of Theory in Advancing 21st Century Biology, National Academy of Sciences.</ref>, desteklenmiş<ref name="Helmenstine"/> ve 'geniş şekilde kabul görmüş'<ref name="Helmenstine"/> hipotezleri barındırır. Bunun dışında [[olgu]]ları ve [[kanun (bilim)|bilimsel yasaları]] barındırır.<ref name="Cherry"/>
 
Teori açıklanırken [[olgu]] ve yasa kavramlarına da değinilmelidir. Bilimde olgu; gözlem, hesaplama ve(ya) deneylerle defalarca doğrulanmış ve bilinen tüm pratik amaçlar için doğruluğu kabul edilmiş<ref name="ncse"/> bir bilgidir. Örneğin kütlesel çekim farkı nedeniyle [[Dünya]] üzerinde 1000 Newton ağırlığında olan bir astronotun [[Mars]] üzerinde 380 Newton olacağı<ref>[http://www.sciencekids.co.nz/sciencefacts/physics.html Physics Facts] Science Kids.</ref> veya [[insan]] ile [[Bonobo]] şempanzelerinin DNA'larının %98,7 oranında aynı olduğu<ref name="Sciencemag">[http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/06/bonobo-genome-sequenced.html Bonobos Join Chimps as Closest Human Relatives] Science Now. Erişim: 28 Ocak 2013.</ref> bilgileri bilimsel olgulardır.
 
Bilimsel yasalar ise doğal Dünya'daki herhangi bir durumun belirli şartlar altında nasıl gerçekleşeceğini açıklarlar.<ref name="ncse"/> Örneğin [[Newton'un hareket yasaları]]nın birincisine göre sabit hızla doğrusal hareket halindeki bir cisme etki eden [[Bileşke Kuvvet|bileşke kuvvet]] sıfır ise cisim aynı hızda doğrusal hareketine devam eder.<ref>[http://www.kuark.org/2012/08/newtonun-hareket-yasalari/ Newton'un hareket yasaları] Gökhan Atmaca. Kuark.org.</ref> [[Mendel'in kalıtım yasaları]]nın üçüncüsüne (baskınlık yasası) göre [[heterozigot]]larda (bir baskın, bir çekinik [[alel]]li genlerde) genin sadece baskın aleli [[fenotip]]te gözlenir ve çekinik alel gizli kalır.<ref>[http://www.bookrags.com/research/mendelian-laws-of-inheritance-wob/ Mendelian laws of inheritance] Bookrags.com</ref>
 
Bilimsel bir teori; hipotezlerin, olguların ve yasaların anlamlı bir bütün oluşturacak şekilde birleştirilmesinden meydana gelir.
* [[Yapısalcılık]]
* [[Bilim felsefesi]]
 
[[Kategori:Kuramlar| ]]
 
{{taslak}}
 
[[Kategori:Kuramlar| ]]