Zambak

Zambak' (üyeleri gerçek zambaklar' olan), zambakgiller (Liliaceae) familyasının çiçek soğanıyla yetişen, hepsi büyük belirgin çiçekli, otsu çiçekli bitkilerin bir cinsidir. Zambakgiller familyasında bu cinsin 110 civarı bitki türü vardır.

Zambak
Lil ciliatum 01Infl Tuerkei Kümbet 85.jpg
Lilium ciliatum
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Plantae
Klad: Tracheophyta
Klad: Angiosperms
Klad: Monocots
Takım: Liliales
Familya: Liliaceae
Alt familya: Lilioideae
Oymak: Lilieae
Cins: Lilium
L.
Sinonimler
  • Lirium Scop., nom. illeg.
  • Martagon Wolf
  • Martagon (Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  • Nomocharis Franch.

Zambaklar, kültürde ve dünyanın birçok yerinde edebiyatta önemli bir çiçekli bitki grubudur.

Türlerin çoğu ılıman kuzey yarım küreye özgüdür ancak yayılım alanları kuzey alttropiklere kadar uzanır. Diğer birçok bitkinin ortak adında "zambak" (ingilizce:lily) vardır ancak onlar gerçek zambaklarla alakasızdır..

Genellikle bahçe ve süs bitkisi olarak kullanılır, bazı soğanlı türleri ve zambak çiçekleri kimi ülke mutfaklarında besin olarak tüketilir.

AçıklamaDüzenle

 
Lilium longiflorum çiçeği – 1. Stigma, 2. Style, 3. Stamens, 4. İnce tel, 5. Tepal

Zambaklar boyları 2-6 ft (60-180 cm) arasında değişen çok yıllık bitkilerdir.

Uzun ömürlü organları çıplak veya tohum zarfsız, pullu toprak altı soğanları oluşturur. Bazı Kuzey Amerika türlerinde soğanın tabanı, üzerinde çok sayıda küçük soğan olan rizomlara dönüşür. Bazı türler kollar (ingilizce: stolon) geliştirir.

Çiçek soğanlarının çoğu toprağın derinliklerine gömülür ancak birkaç türü toprak yüzeyine yakın soğanlar oluşturur.

Birçok tür gövde kökleri (ingilizce: stem-roots) oluştur. Bunlarla soğan toprakta bir miktar derinlikte doğal olarak büyür ve her yıl yeni gövde, topraktan çıkarken soğanın üzerine tesadüfi kökler verir. Bu kökler, soğanın tabanında gelişen bazal köklere ektir.

 
Zambak, taç yaprağı

Çiçekleri büyük, genellikle kokulu ve beyazlar, sarılar, portakallar, pembeler, kırmızılar ve morlar dahil olmak üzere geniş bir renk yelpazesine sahiptir. İşaretler, noktalar ve fırça darbesi şekillidir.

Bitkiler ilkbahar sonunda veya yazın çiçeklidir.

Çiçekleri, huni şeklinden "Türk şapkası" na kadar değişen çiçekler vermek için altı tepeller (ingilizce: tepal) yayılır, sapın ucunda çiçek salkımlarında veya şemsiye şeklinde çiçeklerde taşınırlar. Tepaller birbirinden bağımsızdır ve her çiçeğin tabanında bir nektar taşırlar.

 
Zambak

Tohumluk 'üstte', ercik başlarının (ingilizce:anther) bağlanma noktasının üstündedir.

Meyvesi üç hücreli bir kapsüldür.[1]

 
Zambağın erciği

Tohumlar yaz sonunda olgunlaşır. Birçoğu soğuk ılıman iklimlere uyum sağlamış, değişken ve bazen karmaşık çimlenme desenleri sergiler.

Çoğu serin ılıman türü yaprak döken’ dir ve kendi doğal ortamlarında kışın uykudadırlar. Ancak yazları sıcak ve kışları ılık geçen bölgelere özgü (Lilium candidum, Lilium catesbaei, Lilium longiflorum) gibi birkaç türü yapraklarını döker ve yaz veya sonbaharda kısa bir uyku dönemine girer, sonbahardan kışa kadar filizlenir, yeterli soğuğu aldıktan sonra gövde, ısınan havalarda uzamaya başlayana kadar yapraklardan oluşan esas bir rozet taşıyan cüce gövdeler oluşturur.

 
Lilium candidum tohumları

Temel kromozom sayısı on ikidir (n=12).[2]

Tıbbi kullanımlarıDüzenle

Geleneksel Çin tıbbında kullanıların listesi şunlardır: 野百合 Lilium brownii, 百合 Lilium brownii var. viridulum, 渥丹 Lilium concolor, 毛百合 Lilium dauricum, 卷丹 Lilium lancifolium, 山丹 Lilium pumilum, 南川百合 Lilium rosthornii, 药百合Lilium speciosum var. gloriosoides, 淡黄花百合 Lilium sulphureum[3][4]

Tayvan'daki zambakla ilgili resmi yayın listesi:

Lilium lancifolium Thunb., Lilium brownii var. viridulum Baker, Lilium pumilum DC.[5]

Kanpō 'da ya da Japonya'da uygulandığı gibi Çin tıbbında resmi Japon devleti pharmacopeia Nihon yakkyokuhō (日本薬局方) tarafından aşağıda listesi olan zambak soğanı türleri kullanılır (bilinen (geleneksel farmakolojik çevrelerde byakugō (ビャクゴウ 百合) olarak bilinen zambak soğanı) : Lilium lancifolium, Lilium brownii, Lilium brownii var. colchesteri, Lilium pumilum[6]

Soğanlardan çıkan kabuklar kullanılır ve genellikle buharda pişirilir.[6]

Güney Kore'de tıbbi kullanım için resmi olarak listelenen zambak türleri şunlardır: 참나리 Lilium lancifolium Thunberg; 당나리 Lilium brownii var. viridulun Baker;[7][8]

TürleriDüzenle

Tanınmış bazı zambak türleri:

GaleriDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ European Garden Flora; Volume 1
  2. ^ Pelkonen, Veli-Pekka; Pirttilä, Anna-Maria (2012). "Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium" (PDF). Floriculture and Ornamental Biotechnology. 6 (Special Issue 2): 1-8. 8 Ekim 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Temmuz 2016. 
  3. ^ "中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)". 2 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2014. 
  4. ^ "中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)". 2 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2014. 
  5. ^ Taiwan Herbal Pharmarcopeia 28 Ocak 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Ministry of Health and Welfare
  6. ^ a b "The Japanese Pharmacopoeia, 17th edition" (PDF). Japanese Ministry of Health. s. 1906. 13 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Ocak 2020. ; index 23 Temmuz 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  7. ^ "백합". 20 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Eylül 2020. 
  8. ^ "Lilii Bulbus" (PDF) (Korece). 3 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 25 Ocak 2014.