Yakutça

(Redirected from Sahaca)

Yakutça, Sahaca (саха тыла-Sakha Tyla), Yakut Türkçesi ya da Saha Türkçesi; Sahaların (Saha Türklerinin, Yakutların, Yakut Türklerinin) konuştuğu Kuzeydoğu Asya'da konuşulan, Türki diller dil ailesine ait sondan eklemeli bir dildir.[2] Türki diller ailesinin Kuzeydoğu Dilleri (Sibirya Dilleri) grubundan Şaz Türkçesinin devamını oluşturur. Dil, Saha Cumhuriyeti'nde çoğunluğun resmi dilidir. Rusya, ABD, Almanya, Büyük Britanya, Kanada, İsveç, Norveç, Fransa, Güney Kore, Avustralya gibi Sahaların göçtüğü ülkelerde de resmi olmayan azınlıklar tarafından da konuşulmaktadır. Sahacayı anadili olarak konuşan 450 ile 500 bin insan bulunmaktadır.[2][3] Dil; Saha Cumhuriyeti'nde ulusal resmi dil[4], Rusya Federasyonu'nda ise yerel resmi dil[5] statüsüne sahiptir. Taymir Yarımadası'nın doğusunda yaşayan halkların Rusça dışındaki resmi olmayan ticaret dilidir.

Yakutça
Ana dili olanlar Rusya
Konuşan sayısı 450,140 kişi  (2010)[1]
Dil aileleri
Türk dilleri
Resmî durumu
Resmî dil

 Rusya

Dil kodları
ISO 639-1 yt
ISO 639-2 sh
ISO 639-3
Yakut and Dolgan languages.png

Sahaca, diğer pek çok Türki dil ile de paylaştığı sondan eklemeli olması ve ünlü uyumu gibi dil bilgisi özellikleri ile ön plana çıkar. Dil, tümce yapısı açısından genellikle özne-nesne-yüklem sırasına sahiptir. Hin-Avrupa ve Hami-Sami gibi büyük dil ailelerine bağlı dillerin aksine gramatik cinsiyetin (kelimelerdeki eril ve dişi cinsiyet ayrımı) bulunmadığı klasik bir Altay dilidir. Söz varlığının bir kısmı Rusça, İngilizce, Fransızca, Moğolca, Tunguzca, Çince gibi yabancı dillerin yanı sıra çeşitli Paleo-Sibirya dillerinden geçmedir. Diğer Türk dillerinin aksine istisnalar dışında Arapça ve Farsça'dan etkilenmedi. Dil, son halini 1939'da alan Kiril alfabesi tabanlı Saha Alfabesi ile yazılır.

Yakutça ve Sahaca Adlarının KökeniEdit

Bugüne kadar alışılmış terminolojide "Yakut" diye isimlendirilen Türk boyu kendisine "Saxa" şeklinde hitap etmektedir. Eski Saha efsanelerinde de "Uraanxay Saxa" şeklinde geçmektedir.[6] "Saxa" adını komşuları olan Tunguzlar "Yako", Buryatlar -t çoğul eki ilavesiyle "Yakut" şeklinde kullanmaktadır.[7] Sahalara yakın olan bir Türk topluluğu olan Tuvalar ise yine "Saxa" şeklinde hitap etmektedir.[7] Ruslar ise Sahalarda önce Tunguzlar ve Buryatlar gibi Moğol halkları ile karşılaştıkları ve Sahalar hakkındaki ilk malumatları bu halklardan aldıkları için onlara "Yakut (Якуты)" demiştir. Öten yandan Türkçe "kenar, kıyı" kelimesinin y-s ve k-x ses değişikliği sonucunda "saxa" şekline geçtiği kabul edilmektedir.[8] Günümüz Sahaları ise kendilerine "Saha", dillerine ise "Sahaca" demekte ve diğer milletlerin de bu isimleri kullanmasını tercih etmektedir.

SınıflandırmaEdit

Saha Türkçesi, içerisinde bulundurduğu Moğolca ve Tunguzca unsurlardan dolayı Türk dilleri içerisinde önemli ve farklı bir yer teşkil etmektedir. Reşit Rahmeti Arat, Saha Türkçesinin Ana Türkçe döneminde Çuvaşça ile birlikte ana kütleden ayrıldığını kabul etmektedir.[9] Tahsin Banguoğlu ise Huncanın Batı Hun Lehçesinden bugünkü Çuvaşçanın, Kuzey Hun Lehçesinden bugünkü Sahacanın, Doğu Hun Lehçesinden de bugünkü Türk ve Tatar topluluğunun çıktığını söyler.[10] Poppe, Sahacanın Türk Dili Ailesi'nin kuzey grubuna dahil olduğunu belirtir ve muhtemelen 14. yüzyıl Türk dilleri grubundan, yani şimdiki Tuva diline dayanan bir grubundan ayrıldığını belirtir.[7]

Benzing, Sahacayı Dolganca ile birlikte Kuzey Sibirya grubuna dahil etmiştir.[11] Menges, Sahacayı Kuzeydoğu, Doğu Sibirya veya Yakut Grubu olarak ele almış ve bu gruba Dolgan, Saha etkisindeki Nganasan (Tavgy)-Samoyed lehçelerini de dahil etmiştir. Menges'e göre Tuva grubu, Abakan-Hakas grubuyla Saha grubu arasında geçiş özellikleri göstermektedir.[12] Ramstedt ve Ligeti, Sahacayı Çuvaşça gibi ayrı bir Türk lehçesi olarak ele almıştır.[9]

Saha Türkçesinin Türkçe içindeki yerini en sağlam şekilde Poppe ve Arat tespit etmiştir. Genel olarak günümüzde bu iki araştırmacının tasnifleri kabul görmektedir. Poppe'ye göre diğer bütün Türk lehçeleri gibi Sahaca da bir /z/ ve /s/ dilidir. Yani Sahaca, Çuvaşça ve Moğolca ile diğer benzer Altay dillerinde görülen /r/ ve /l/ seslerinin yerine /z/ ve /s/ dillerini daha çok geliştirdiği görülmektedir. Mesela Sahacada "toğuz", Eski Türkçe "tokuz", Çuvaşça "tıhhır"; Sahaca "kııs", Eski Türkçe "kız", Çuvaşça "hir" olarak görülür.[7] Arat ise /t-d/ ve /s-y/ ses denkliklerine dayanarak Sahacayı lehçe grupları içinde "t- grubu" olarak ele almıştır. Tasnif şemasında da bir Ana Türkçe veya Eski Türkçe devresinden bir "s- grubu" çıkararak buna Eski Sahaca adını vermiş, buradan da bir alt bölüm çıkarak "t- grubu"nu çıkarmış ve buna da Sahacayı eklemiştir.[9]

Coğrafi Dağılım ve KullanımıEdit

Sahaca, Kuzeydoğu Asya'da (Sibirya) Saha Cumhuriyeti'nde yaşayan insanların ana dili olarak konuşulmaktadır. Taymir Yarımadası'nda yaşayan Dolganlar arasında da ikinci dil ve Rusçadan sonra ikinci ticaret dili olarak kullanılmaktadır. Rusya, ABD, Almanya, Büyük Britanya, Kanada, İsveç, Norveç, Fransa, Güney Kore, Avustralya gibi Sahaların göçtüğü ülkelerde de resmi olmayan azınlıklar tarafından da konuşulmaktadır. Sahacayı anadili olarak konuşan 450 ile 500 bin insan bulunmaktadır.[2][3] Dil; Saha Cumhuriyeti'nde ulusal resmi dil[4], Rusya Federasyonu'nda ise yerel resmi dil[5] statüsüne sahiptir. Taymir Yarımadası'nın doğusunda yaşayan halkların Rusça dışındaki resmi olmayan ticaret dilidir. Bunun dışında Rus Ustyinler, Pohodsılar, Lena Köylüleri, Evenkiler, Evenler, Yukagirler ve bölgenin yaşlı Rus sakinleri tarafından da kullanılmaktadır.[13]

Sahaca, Saha Cumhuriyeti'ndeki resmi işlerde Rusça'dan önce birinci dil olarak kullanılmaktadır. Dilin korunması için çeşitli kültürel etkinlikler düzenlenmekte; kitap, dergi, gazete, radyo ve televizyon yayını yapılmakta, bolca internet kaynağı çıkarılmakta, Yakutsk Drama ve Müzik Tiyatrosu Repertuatarı kurumu çeşitli tiyatro ve prodüksiyonlar düzenlemektedir. Sahaca yayın yapan yazarların ve bestecilerin kurduğu bir adet sanat sendikası vardır. Sibirya Bölgesi'nin en gelişmiş edebi yerel dili olan Sahaca[14], UNESCO tarafından insanlığın sözlü ve somut olmayan kültürel mirasının olarak ilan edilen "Olongo Destanı"nın anadilidir.[15] Son yıllarda, çeşitli türlerde sunulan Sahaca sinema ve müzik büyük popülerlik kazanmıştır.[16][17] Ülkede bugüne kadar 700.000 civarında Sahaca kitap basılmıştır. Günümüzde Rusça-Sahaca karışık 3 dergi, 28 gazete yayınlanmaktadır. Bunun dışında Sahaca birçok radyo ve televizyon yayını yapılmaktadır. Sahaca eğitim veren kurumlar sayesinde Sahaca, Rusya Federasyonu içinde kendi dilinde eğitim veren milletler içinde en önde gelmektedir.[18] Ülkedeki 2 üniversite, 18 teknik okul, 700 ortaokul Sahaca eğitim vermektedir.

Yıllara Göre Sahaca Eğitim Gören Kişi Sayısı[18]
1980/1981 1990/1991 1991/1992 1998/1999 2000/2001 2002/2003 2010/2011 2011/2012
45.617 47.585 51.658 72.669 72.182 73.728 55.668 53.564

Sahalar arasında iki dillilik yaygındır ve Sahaların %65'i Rusça da bilmektedir.[14] 2010 Nüfus Sayımı'nda kendini Saha olarak nitelendiren 460.971 kişinin 416.780'i Sahaca konuşmaktadır.[19] Tüm koruma çalışmalarına karşın Rus yayılmacılığına ve asimilasyonuna karşı direnci zayıflamaktadır.

Yıllara Göre Saha Cumhuriyeti'nde Yapılan Nüfus Sayımları
Etnik Grup 1926 Sayımı 1939 Sayımı 1959 Sayımı 1970 Sayımı 1979 Sayımı 1989 Sayımı 2002 Sayımı 2010 Sayımı1
Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus %
Sahalar 235,926 81.6% 233,273 56.5% 226,053 46.4% 285,749 43.0% 313,917 36.9% 365,236 33.4% 432,290 45.5% 466,492 49.9%
Dolganlar 0 0.0% 10 0.0% 64 0.0% 408 0.0% 1,272 0.1% 1,906 0.2%
Evenkiler 13,502 4.7% 10,432 2.5% 9,505 2.0% 9,097 1.4% 11,584 1.4% 14,428 1.3% 18,232 1.9% 21,008 2.2%
Evenler 738 0.3% 3,133 0.8% 3,537 0.7% 6,471 1.0% 5,763 0.7% 8,668 0.8% 11,657 1.2% 15,071 1.6%
Yukagirler 396 0.1% 267 0.1% 285 0.1% 400 0.1% 526 0.1% 697 0.1% 1,097 0.1% 1,281 0.1%
Çukçiler 1,298 0.4% 400 0.1% 325 0.1% 387 0.1% 377 0.0% 473 0.0% 602 0.1% 670 0.1%
Ruslar 30,156 10.4% 146,741 35.5% 215,328 44.2% 314,308 47.3% 429,588 50.4% 550,263 50.3% 390,671 41.2% 353,649 37.8%
Ukraynalılar 138 0.0% 4,229 1.0% 12,182 2.5% 20,253 3.0% 46,326 5.4% 77,114 7.0% 34,633 3.6% 20,341 2.2%
Tatarlar 1,671 0.6% 4,420 1.1% 5,172 1.1% 7,678 1.2% 10.976 1.3% 17,478 1.6% 10,768 1.1% 8,122 0.9%
Diğerleri 5,260 1.8% 10,303 2.5% 14,956 3.1% 19,770 3.0% 32,719 3.8% 59,300 5.4% 48,058 5.1% 46,124 4.9%
1 23,864 kişi etnik grubunu beyan etmemeyi tercih etmiştir ancak bu kişilerin dağılımının genel dağılımla paralellik gösterdiği düşünülmektedir. [19]

Şiveleri ve AğızlarıEdit

Sahacanın şiveleri ve ağızları, bu konuda uzman olan Elizaveta Ivanovna Ubryatova ve M. S. Voronkin tarafından tasnif edilmiştir.

Elizaveta Ivanovna Ubryatova'nın Dilsel Ansiklopedik Sözlük adlı eserine göre Sahacayı dört şiveye ayırır: Merkez Grup, Vilyuy Grubu, Kuzeybatı Grubu, Taymır Grubu.[20][21]

M. S. Voronkin sınıflandırmasında Sahacayı üç büyük şiveye ayırmıştır: Batı Grubu (Vilyuy Ağzı, Kuzeybatı Ağzı), Doğu Grubu (Merkezi Ağız, Kuzeydoğu Ağzı), Dolgan Grubu.[14]

Dolganca, tarih içinde Sahacadan önemli ölçüde izole kalmış ve Evenkilerin etkisinde kalmıştır. Bu yüzden Klasik Sahacadan fonetik, morfolojik, söz varlığı konusunda belirgin şekilde farklılaşmıştır. Bundan dolayı bazı araştırmacılar Dolgancayı farklı bir Türk dili olarak görmeyi tercih etmektedir.

Saha Edebiyatı ve Yazınsal TarihiEdit

Saha Bölgesi'nin 1632'de Ruslar tarafından işgaline kadar Sahaların yazılı bir edebiyatı yoktu ancak oldukça zengin bir halk edebiyatı literatürüne sahiplerdi. Bu halk edebiyatı malzemelerinin başında Olonho Destanı ve ona bağlı manzum halk edebiyatı ürünleri gelmektedir. Bu ürünün kendine has bir geleneği bulunmakta ve birçok farklı hikayeden oluşmaktadır. Hikayelerin her biri kahramanının adıyla anılmakta ve olonhohut adı verilen özel anlatıcıları vardır. Olonhohutlar; tarihi geleneğe bağlı kalarak kahramanları ve olayları ayrıntılı bir şekilde anlatır, anlatımı zengin mecazlar ve benzetmelerle süsler, Altay aliterasyonunu başarıyla uygularlar. Olonhohutların anlattığı bu hikayeler bir zincir oluşturarak Olonho çatısında toplanır. Şu ana kadar derlenebilen en önemli olonholar şunlardır: Er Soğotoh, Ürüng Uolan, Nurgun Bootor, Kulun Kulustuur, Bahımmı Baatır, Erbextey Bergen, Mülcü Böğö, Sün Caahın.[22][23]

Diğer halk edebiyatı ürünlerinde bılırgı sehen (efsane), kepseen (halk hikayesi), üge (masal), ostuoruya (masal) algıs (alkış, ilahi), ırıa (yır, türkü), xohoon (koşuk), kırııstar (beddua), bilgeler (inanışlar), ös xohoonnoro (atasözleri), taabırınnar (bilmeceler) gibi türler ilk akla gelenlerdir.[24] Bu zengin halk edebiyatı malzemesinin yazılı edebiyata geçişi ancak 1819 yılları arasında Rus alfabesi temelli özerk bir yazıya geçişle mümkün olmuştur. Ruslar bu alfabeyi Hristiyanlığı yaymak ve folklor malzemelerini derlemek amacıyla kullanmıştır.

Bu sırada Rusya ve Saha Cumhuriyeti dışında Modern Sahaca olarak adlandırılabilecek dilin ilk yazılı örneğine, 1692 yılında Nikolaas Witsen adlı bir gezginin Amsterdam'da yayınladığı Noord en Oost Tartarye (Kuzey ve Doğu Tatarcası) adlı kitapta geçen parçalar olarak kabul edilir. Bu kitapın ilk baskısında Sahaca 35 kelime ve 29 sayı yer aldı ve Hollandaca karşılıkları verildi. Kelimeler hem Kiril hem de Latin alfabesiyle gösterildi. 1705 yılındaki ikinci baskısında ise "Babamız" adlı Sahaca duaya yer verildi. Bu kitap 1785 yılında tekrar basıldı ve Sahacaya çevirisi yapıldı.[25] Sahaların ilk yerli eseri ise A. Y. Uvarovskay (1800-1862) tarafında 1848 yılında kaleme alınan Axtıılar (Hatıralar) adlı eserdir.

20. yüzyıl başlarında 1905 Rus Devrimi'nin verdiği rahatlamayla Saha Soyuha (Sahaların Birliği) adlı derneği kurulması ve Saha Olonho (1908-1909, Saha Hayatı), Saha Doyduta (1907-1908, Saha Ülkesi), Saha Sanata (1912-1915, Sahaların Sesi) adlı dergiler ile Rusça-Sahaca Yakutskiy Kray adlı gazetenin çıkarılmasıyla Sahaca edebiyat dili olarak yaygınlaşmaya başlamıştır.[26] Sahaların ilk klasik yazarları olarak A. E. Kulakovskiy (1877-1926), A. İ. Sofanov (1886-1935), N. D. Neustroev'i (1894-1926) edebiyat tarihleri ve antolojilerine almışlardır. Kulakoskiy'in 1900 yılında kaleme aldığı Bayanay Algıha (Orman Ruhu'nun Dünyası) adlı şiiri Sahacanın ilk edebi eseri sayılır. Kulakovskiy'in Oyun Tüle (Şaman'ın Rüyası), Saha Cahtalların Metiriettere (Saha Kadınlarının Portreleri) adlı şiirleri ile 1912 yılında Yakutskay Intelligentsii'ye (Saha Aydınları) tebliğ edilmiş veçok beğenilmiştir fakat bu tebliğ yasaklanmış ve ancak 1992'de yayınlanabilmiştir. Kulakovskiy, 1925'te Bakü'de yapılan I. Türkoloji Kurultayı'na delege olarak katılmış ve geri dönerken bilinmeyen bir hastalıktan dolayı 6 Haziran 1926'da Moskova'da öldüğü duyurulmuştur. Sofanov'un İye Doydu (Anayurt) adlı şiiri ile Cadanı Çakıp (Zavallı Yakup) adlı tiyatro oyunu bugün dahi etkisini sürdürmektedir. Sofanov 1928yılında yaptığı bir konuşmadan dolayı beş yıllık bir sürgüne gönderilmiştir. Sürgündeyken hastalanan yazar 1935'te vefat etmiştir. Neustroev ise Sahaların ilk komedi tiyatrosu yazarıdır ve Sahaların modern tiyatrosunun kurucusu kabul edilmektedir. Neustroev yazdığı Dikaya Jizn (Vahşi Hayat), Timir Con Oğoloro (Demir Milletin Çocukları), Kuhağan Tıın (Kötü Ruh), Tieteybit (Aceleci) gibi eserleriyle bugüne kadar etkisini sürdürmüştür. Eserleri 1930'dan sonra yasaklanmış ancak 1950'den sonra kısmen yayınlanmıştır.[27]

27 Nisan 1922'de Yakutistan Özerk Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla bölgede önemli değişiklikler meydana gelmiş, Sovyet ideolojisi yeni ekonomik ve kültür politikalarını yamamk için edebiyatı bir araç olarak görmüştür. Bu konuda P. A. Oyunskiy, S. A. Novgorodov, N. D. Neustroev, A. A. İvanov gibi bazı Saha aydınları rejimi desteklerken V. Leontev, P.V. Ksenofontov gibi aydınlar da rejime muhalif olmuştur. Yakut Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin ilk devlet başkanı da olan Plato Alekseeviç Oyunskiy, önceleri Saha Sovyet Edebiyatı'nın kurucusu olarak gösterilirken 1937'de milliyetçilikle suçlanmış, 1937'de hapishanede ölmüştür.Yazar, Könül Irıata (Özgürlük Türküsü) şiirinde ve Kıhııl Oyun (Kızıl Şaman) manzum tiyatrosunda folklorik malzemeyi çok iyi kullanmıştır. Ayrıca çocukluğundaki destan bilgisinden faydalanarak kaleme aldığı 36 bin dizelik Culuruyar Nurgun Bootur (Engel Tanımaz Nurgun Bootur) adlı dokuz bölümlük kahramanlık destanı bugün Sahaların gururu sayılmaktadır. Uzun yıllar yasaklı kalmasına rağmen yazarın külliyatı 1958-1969 yılları arasında Sahaca 7 cilt halinde yayınlanmıştır.[26]

Oyunskiy ile başlayan Saha Sovyet Edebiyatı 1920'li yıllarda P. N. Çernih-Yakutskiy, Aleksey Andreeviç İvonov-Künde, Arhip Georgieviç Kudrin-Abağıınıskay, Nikaloy Egoroviç Mordinov-Amma Aççıgıya, Stepan Afanaseviç Savvin-Kün Ciribine, Gerasim Dmitrieviç Byastinov, Mihail Nikolaeviç Timofeev-Tereşkin gibi yazarlar tarafından temsil edilmiştir. 1930'lu yılların yazarları ise Borogonskay, Beriyak ve Çağılgan gibi edebi açıdan zayıf olan ideolojik yazarlardır. Bu döneme damgasını vuran yazarlar Semen Stepanoviç Yakovlev-Erilik Eristiin ve Stepan Pavloviç Efremov'dur. II. Dünya Savaşı sırasında P. Yakovleviç-Tulaahınan, V. A. Protodyakov-Kulantay ve D. S. Fedorov-Taas gibi yazarlar ön plan çıkmıştır. Svaş sonrasında S. R. Kulaçikov-Elleya, D. K. Sivtsev-Suorun Omollon, B. Habırııs ve İ. Ertyukov önemli eserler vermişlerdir.[28][29]

Ülkede bugüne kadar 700.000 civarında Sahaca kitap basılmıştır. Günümüzde Rusça-Sahaca karışık 3 dergi, 28 gazete yayınlanmaktadır. Bunun dışında Sahaca birçok radyo ve televizyon yayını yapılmaktadır.

Saha (Yakut) Alfabesi ve Yazı SistemiEdit

Sahaların 19. yüzyıl başlarına kadar bir yazı dili ve dolayısıyla alfabeleri yoktu.[30] Yine bu yüzyılın başların Rusların siyasi amaçlarını desteklemek amacıyla bölgeye gönderilen misyonerlerin ve devlet görevlilerinin, ürettiği resmi ve dini yazılar için özerk alfabeler geliştirilmeye başlanmıştır. Rus alfabesi dışında Saha dili için özel olarak oluşturulan ilk alfabe 1851 yılında Otto von Böhtlingk tarafından hazırlanmıştır. Bu alfabe 1899 yılında Eduard Karloviç Pekarskiy, 1908 yılında Vasili Radloff tarafından düzenlenmiştir. 1924 yılında mevcut alfabeye büyük harfler ve noktalama işaretleri eklendi. 1929 yılında Kiril temelli alfabe yerine Latin alfabesi temelli bir alfabeye geçildiyse de artan Rus baskısıyla Modern Saha Alfabesi, 1939 yılında Sovyetler Birliği tarafından kurulan bir komisyonla günümüzde de hala kullanılan Saha Kiril Alfabesi olarak son şeklini almıştır. Modern alfabeye daha sonradan "Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү" harfleri de eklenmiştir.

Сахалыы Сурук-бичигэ Saqalıı Suruk-Biçige (Saha Alfabesi)[31]
1819-1858

Alfabesi

1851-1917

Alfabesi

1858-1917

Alfabesi

1917-1927

(Novgorod)

Alfabesi

1924-1929

Alfabesi

1929-1939

(Jaꞑalif)

Alfabesi

1939-Bugün

Modern Alfabe

Harf Adı IPA[32] Not[33] Türkçe Karşılığı[34]
Аа Аа Аа a Aa Aa А а а /a/ A a
Бб Бб Бб b Bb Б б бэ /b/ B b
Вв Vv В в вэ /v/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. V v
Гг Гг Гг g Gg Gg Г г гэ /ɡ/ G g
Ҕҕ ʃ Ƣƣ Ҕ ҕ ҕэ /ɣ, ʁ/ Ğ ğ
Дд Дд Дд d Dd Dd Д д дэ /d/ D d
Џџ Ԫԫ з Зз Çç Дь дь дьэ /ɟ/ C c
Ее Ее Е е е /e, je/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Ye ye veya e
Ё ё ё /jo/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Yo yo
Жж Ƶƶ Ж ж жэ /ʒ/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. J j
Зз Zz З з зэ /z/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Z z
Ии,Іі Іі Ии i Ii Ii И и и /i/ İ i
Јј Йй j Jj Jj Й й ый /j, ȷ̃/ Y y veya Ỹ ỹ
ɟ - /ȷ̃/
Кк Кк Кк k Kk Kk К к кы /k/ K k
Лл Лл Лл l Лл Ll Л л эл /l/ L l
Ll ʎ Ll - /ʎ/
Мм Мм Мм m Mm Mm М м эм /m/ M m
Нн Нн Нн n Nn Nn Н н эн /n/ N n
Ңң Ҥҥ ŋ Ꞑꞑ Ꞑꞑ Ҥ ҥ ҥэ /ŋ/ Nazal n (ng) şeklinde okunmaktadır. Ñ ñ
Н̕н̕ ɲ Njnj Нь нь ньэ /ɲ/ Yumuşak n (ny) şeklinde okunmaktadır. Ny ny
Оо Оо Оо ɔ Ɔɔ Oo О о о /o/ O o
Ӧӧ Ёё Ɵɵ Ө ө ө /ø/ Ö ö
Пп Пп Пп p Pp Pp П п пэ /p/ P p
Рр Рр Рр r Rr Rr Р р эр /ɾ/ R r
Сс Сс Сс s Ss Ss С с эс /s/ S s
һ h Hh Hh Һ һ һэ /h/ H h
Тт Тт Тт t Tt Tt Т т тэ /t/ T t
Уу Уу Уу u Uu Uu У у у /u/ U u
Ӱӱ y Yy Yy Ү ү ү /y/ Ü ü
Фф, Ѳѳ Ff Ф ф эф /f/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. F f
Хх Хх Хх q Qq Х х хэ /q~x/ Q q (X x)
Цц Ц ц цэ /ts/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Ts ts
Чч Чч Чч c Cc Cc Ч ч че /c/ Ç ç
Шш Şş Ш ш ша /ʃ/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Ş ş
Щщ Щ щ ща /ɕː/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Şş şş
Ъъ Ъъ Ъ ъ кытаанах бэлиэ /◌./ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. "
Ыы Ыы Ыы ɯ Ыы Ьь Ы ы ы /ɯ/ I ı
Ьь Ьь Ь ь сымнатар бэлиэ /◌ʲ/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. '
Ее Ää Ээ e Ee Ee Э э э /e/ E e
Юю Юю Ю ю ю /ju/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Yu yu
Яя Яя Я я я /ja/ Sadece Rusça kökenli kelimelerde bulunur. Ya ya

Yakutça bazı tümcelerEdit

  • Olorbuttâğar ülelêbit orduk = Çalışmak oturmaktan daha iyi(dir).
  • Min ubayım saha oskuolatıgar bâr = Benim abim Yakut okulundadır.
  • Bihigi at mïnen barıahpıt = Biz at(a) binip gideceğiz.
  • Haydah oloroğut? = Nasılsınız? ("Nasıl yaşıyorsunuz?")
  • En olus türgennik sanarağın = Sen çok hızlı konuşuyorsun.
  • Min sahalıı kıratık öydüübün = Ben Yakutça biraz anlarım.
  • Bihigi sarsıarda erde turabıt = Biz sabahleyin erken kalkarız.
  • Ol oğo tüün ıtıır = O çocuk gece(leri) ağlar.
  • Miehe sıttık hâta uonna holuoha nâda = Bana yastık kılıfı ile galoş gerek.
  • Bu son sieğe olus kılgas = Bu ceket(in) yen(leri) çok kısa.

Ben:Min (Мин)

Sen:En (Ен)

O:Kini veya Ol (Кини, ол)

Biz:Bihigi (Биһиги)

Siz:Éhigi (Эһиги)

Onlar:Kinilér veya Olor (кинилэр, олор)

Yakutça rakamlarEdit

0 - nul. 1 - biir. 2 - ikki. 3 - üs. 4 - tüört. 5 - bies. 6 - alta. 7 - sette. 8 - ağıs. 9 - toğus. 10 - uon. 11 - uon biir. 12 - uon ikki 13 - uon üs. 14 - uon tüört. 15 - uon bies. 16 - uon alta. 17 - uon sette. 18 - uon ağıs. 19 - uon toğus. 20 - süürbe. 21 - süürbe biir. 30 - otut. 40 - tüört uon. 50 - bies uon. 60 - alta uon. 70 - sette uon. 80 - ağıs uon. 90 - toğus uon. 100 - süüs. 200 - ikki süüs. 561 - bies süüs alta uon biir

Sahaca, Kırgızca ve Türkçe karşılaştırmalarıEdit

Türkçede Eski Türkçe kökenli söz başlarındaki Y ile başlayan sözcükler Kırgızcada "C" sesi ile söylenirken Sahacada "S" olmuştur. Eski Türkçede "Y" olan bu imce zaman içinde Türk topluluklarında Y>C>S şeklinde değişime uğramıştır. Türkçe, Azerice, Türkmence, Özbekçe ve Uygurcada "Y" ile söylenirken Kazakistan'da "J", Kazakçada "C", Altayca, Hakasça ve Tıvacada "Ç", Sahacada ise bu imce "S" olmuştur.

TÜRKÇE (Y) KIRGIZCA (C) SAHACA (S) кыргызча саха тыла Туре́цкий
yıl Cıl Sıl жыл Сыл йыл  
yağmur camgır Samıır жамгыр самыыр яғмур  
Yaka caka Sağa жака саҕа яка  
yalamak caloo Salaa жалоо салаа яламак  
Yaş caş Saas жаш саас яш  
yaşdaş caştaş Saastıı kihi жашташ саастыы киһи яшдаш  
Yat cat Sit- жат сит ят  
yedi ceti Sette жети сэттэ еди  
Yel cel Siel жел сиэл ел  
yeni cañı Saña жаңы саҥа ени  
Yeniden cañıdan Sañattan жаңыдан саҥаттан енидең  
yer cer Sir жер сир ер  
Yumak (yıkamak) cuu- Suuy- жуу сууй юмак(йыкамак)  
Yıldız cıldız Sulus жылдыз сулус йылдыз  
Yirmi cıyırma Süürbe жыйырма сүүрбэ йирми  
Yok (hayır) cok Suox жок суох ёк (хайыр)  
Yol col Suol жол суол ёл  
Yumurta cumurtka Sımmııt жумуртка сымыыт юмурта  
Yumuşak cumşak Sımnağas жумшак сымнаҕас юмушак  
Yüz cüz Süüs жүз сүүс йүз  


Saha Dili ve Edebiyatı Hakkında BibliyografyaEdit

KitaplarEdit

E. I. Ubryatova . Yakutskiy Yazık // Lingvistiçeskiy Antsiklopediçeskiy Slovar / Glavnıy Redaktor V. N. Yartseva. - M.: Sovetskaya Antsiklopediya, 1990, (ISBN 5-85270-031-2)

Johannes Benzing. "Türk Dillerinin Sınıflandırılması" (Çeviren: Mehmet Akalın), Tarihi Türk Şiveleri, Ankara, 1979, s.6-7. (İlgili Kısımlar)

Karl Heinrich Menges. "Türk Dillerinin Sınıflandırılması", s. 10-12. (İlgili Kısımlar)

N. K. Antonov. Yakutskiy Yazık // Yazıki Mira: Tyurkskie Yazıki / Otv. Red. Ye. R. Tenişev. - M: Indrik, 1997. (ISBN 5-85759-061-2)

Nicolaus Poppe. "Das Jakutische", Philologia Turcica Fundamenta(PhTF), c. I, Wiesbaden, 1959.

M. Fatih Kirişçioğlu. Saha (Yakut) Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,1999.

M. Fatih Kirişçioğlu, Yuriy Vasiliev (Cargıstay). Saha (Yakut) Halk Edebiyatı Örnekleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1996.

P. V. Maksimova. Yakutska Literatura, Yakutsk, 1994.

Reşit Rahmet Arat, Ahmet Temir. "Türk Şivelerinin Tasnifi", Türk Dünyası El Kitabı, Ankara, 1976, s. 319-320. (İlgili Kısımlar)

Tahsin Banguoğlu. Türk Grameri, Ankara, 1959, s. 14-15. (İlgili Kısımlar)

MakalelerEdit

Abdulkadir İnan. "Yakut (Saxa) Türkleri", Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1968.

Ferhad Zeylanov. "Yakut Dili", Türkologiyanın Esasları, Bakü, 1981.

Hayit Baymirza. "Yakut (Saha)'ların Menşe Meselesi", Sovyetler Birliği'ndeki Türklüğün ve İslam'ın Bazı Meseleleri, İstanbul, 1987.

M. Fatih Kirişçioğlu. "Olonkho Metinlerinin Toplanması ve Araştırılması", Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Konya, 2003, S. 13, s. 227-233.

Samir Kazımoğlu. "Saha (Yakut) Türklerinin Edebiyatı", Türk Toplulukları Edebiyatı, C. II, Ankara, 1997, s. 26-43.

Yuriy Vasilyev. "Yakutların Üç Klasiği" Türk Dünyası Anayurttan Atayurda, 2 (1), Ankara, 1993. s. 39-42.

SözlüklerEdit

Yuriy Vasiliev (Cargıstay). Türkçe - Sahaca (Yakutça) Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.

KaynakçaEdit


  1. ^ 2010 Rusya nüfus sayımı,
  2. ^ a b c "Yakut Language". www.omniglot.com. 22 Şubat 2020 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2020.
  3. ^ a b Russian Census (Владение Языками Населением Российской Федерации), 2010
  4. ^ a b https://www.sakha.gov.ru/
  5. ^ a b Статья 46. Конституция (Основной закон) Республики Саха (Якутия)
  6. ^ Abdulkadir İnan. "Yakut (Saxa) Türkleri", Makaleler ve İncelemeler, Ankara, 1968, s. 20.
  7. ^ a b c d Nicolaus Poppe. "Das Jakutische", Philologia Turcica Fundamenta(PhTF), c. I, Wiesbaden, 1959, s. 671.
  8. ^ Ferhad Zeylanov. "Yakut Dili", Türkologiyanın Esasları, Bakü, 1981, s. 331.
  9. ^ a b c Reşit Rahmet Arat, Ahmet Temir. "Türk Şivelerinin Tasnifi", Türk Dünyası El Kitabı, Ankara, 1976, s. 319-320.
  10. ^ Tahsin Banguoğlu. Türk Grameri, Ankara, 1959, s. 14-15.
  11. ^ Johannes Benzing. "Türk Dillerinin Sınıflandırılması" (Çeviren: Mehmet Akalın), Tarihi Türk Şiveleri, Ankara, 1979, s.6-7.
  12. ^ Karl Heinrich Menges. "Türk Dillerinin Sınıflandırılması", s. 10-12.
  13. ^ Rusça Vikipedi: Sahaca
  14. ^ a b c Антонов Н. К. Якутский язык // Языки мира: Тюркские языки / Отв. ред. Э. Р. Тенишев. — М.: Индрик, 1997. — С. 513—524. — ISBN 5-85759-061-2.
  15. ^ "The Olonkho, Yakut Heroic Epos". UNESCO Culture Sector. 28 Haziran 2009 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
  16. ^ О якутском кино. Интервью с С. Анашкиным. Этнографическое Бюро. (Son Erişim: 22/02//2020)
  17. ^ Долин, Антон. Воздух. Якутское киночудо: как выглядит дальневосточный блокбастер (недоступная ссылка). Компания Афиша. Архивировано 29 ноября 2014 года. (Son Erişim: 22/02/2020)
  18. ^ a b Арефьев А. Л. Языки коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока в системе образования: история и современность. — М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2014. — С. 111—113. — ISBN 978-5-906001-21-4.
  19. ^ a b 2010 Rusya Federasyonu Saha Özerk Cumhuriyeti Nüfus Sayımı
  20. ^ Убрятова Е. И. Якутский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
  21. ^ Письменные языки мира. Российская Федерация. кн. 1. М., 2000. Стр. 583
  22. ^ M. Fatih Kirişçioğlu, Saha (Yakut) Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,1999.
  23. ^ M. Fatih Kirişçioğlu. "Olonkho Metinlerinin Toplanması ve Araştırılması", Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Konya, 2003, S. 13, s. 227-233.
  24. ^ M. Fatih Kirişçioğlu, Yuriy Vasiliev (Cargıstay). Saha (Yakut) Halk Edebiyatı Örnekleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1996.
  25. ^ Предпосылки возникновения якутской книги. Память Якутии. (Son Erişim: 22/02/2020.)
  26. ^ a b Hayit Baymirza. "Yakut (Saha)'ların Menşe Meselesi", Sovyetler Birliği'ndeki Türklüğün ve İslam'ın Bazı Meseleleri, İstanbul, 1987, s. 47-49.
  27. ^ Yuriy Vasilyev. "Yakutların Üç Klasiği" Türk Dünyası Anayurttan Atayurda, 2 (1), Ankara, 1993. s. 39-42.
  28. ^ P. V. Maksimova. Yakutska Literatura, Yakutsk, 1994.
  29. ^ Samir Kazımoğlu. "Saha (Yakut) Türklerinin Edebiyatı", Türk Toplulukları Edebiyatı, C. II, Ankara, 1997, s. 26-43.
  30. ^ M. Fatih Kirişçioğlu, Saha (Yakut) Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,1999.
  31. ^ Петров, Н.Е. (1972). "Алфавит Якутского Языка". In Баскаков, Н.А. (ed.). Вопросы Совершенствования Алфавитов Тюркских Языков СССР (in Russian). Moscow: Академия наук СССР.
  32. ^ Ilya Yevlampiev, Nurlan Jumagueldinov, Karl Pentzlin; Second revised proposal to encode four historic Latin letters for Sakha (Yakut), Universal Multiple-Octet Coded Character Set International Organization for Standardization Organisation Internationale de Normalisation, 2012.
  33. ^ Barakşov, P.P. "Yakutçada Ünsüzlerin Bazı Özellikleri", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1988 (2), s. 53-59.
  34. ^ Yuriy Vasiliev (Çargıstay), Türkçe-Sahaca (Yakutça) Sözlük, Türk Dil Kurumu, Ankara, 1995.

Dış bağlantılarEdit