"Kolomb öncesi Amerika" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
değişiklik özeti yok
k (r2.7.2+) (Bot: Değiştiriliyor: ca:Amèrica precolombina)
k
[[Dosya:PreColumbian American cultures.png|right|thumb|250px|Kolomb öncesi dönemde Amerika halklar: Mavi-Kuzey Amerika halkları, Yeşil-Turuncu-Sarı-Orta Amerika halkları, Kırmızı-Kahverengi-And Dağları ve Amazon halkları]]
 
'''Kolomb öncesi Amerika''', [[Amerika kıtası]] kıtası olarak adlandırılan bölgede [[Avrupalı]] fatihlerinsömürgecilerin varlığının hissedilir derecede olan döneme kadarki tarihsel dönemi kapsar. Bu uzun dönem [[Eski Taş Çağı]]ndan [[Orta Çağ]]a kadar uzanır.
Teknik olarak Kolomb öncesi dönem Kolomb’un 1492 ilaile 1504 yılları arasında yaptığı yolculuklara vurgu yapsa da bu tarihsel dönem yerli Amerika halkların egemenliğinin Avrupalılarca sona erdirilmesine kadar sürer, bu bazı durumlarda Kolomb’un [[Yeni Dünya]]’ya gelişinden sonra birkaç yüzyıl sürmüştür.
 
Kolomb öncesi terimi daha çok Amerika’da ortaya çıkan büyük uygarlıklar olan [[Olmek]], [[Toltek]], [[Teotihuacan]], [[Zapotek]], [[Mixtec]], [[Aztek]], [[Maya]] (Orta Amerika) ve [[İnka]], [[Moche]], [[Chibcha]], [[Cañaris]] ([[And Dağları]]) uygarlıklarını kapsar.
 
Kolomb öncesi uygarlıklardan birçoğu kalıcı konutlar, şehirler kurmuş, tarım ve sosyal hayatta ilerlemiş, önemli mimari yapılar inşa etmiş, karmaşık sınıfsal topluluklar kurmuşlardır. Bu uygarlıkların bazıları, kalıcı ilk Avrupalı fatihlerinsömürgecilerin gelmesinden önce ortadan kalkmıştır ve sadece arkeolojik[[arkeoloji]]k buluntular sayesinde bilinmektedir. Diğerleri ise tarih anlatımları sayesinde bilinmektedir. Bu uygarlıklardan çok azı kendi tarihini yazmıştır<ref>Mayalar kendi tarihlerini yazmışlardır.</ref>. Ancak bu yazılı belgeler Avrupalılar tarafından dine karşı metinler olarak görüldüğünden [[Hristiyan]] din adamları tarafından imha edilmiştir. Günümüze ancak çok iyi saklanan az sayıda belge ulaşmıştır.
 
Yerel Amerika halklarının ve Avrupalıların aktarımlarına göre Avrupalılarla karşılaştıklarında bu halklar çok önemli gelişmeler kaydetmişlerdi. Örneğin, Aztekler dünyadaki en gözalıcı şehirlerden birisi olan [[Tenochtitlan]] (günümüzdeki [[Meksiko City]]) şehrini inşa etmişlerdi. Şehir, suyun üzerine mükemmel bir mühendislik harikası olarak inşa edilmişti ve o dönemde nüfusunun 200 binden çok olduğu tahmin ediliyordu. Ayrıca bu halkların [[astronomi]] ve [[matematik]] alanlarında ileri durumda oldukları bilinmektebilinmektedir.
Bu eski uygarlıklardan ve halklardan gelenler günümüzde bazı gelenekleri ve uygulamaları Kolomb öncesi atalarına bağlayarak hala uygulamaktadır.
 
=== Asya’dan göç ===
{{Meksika tarihi}}
Asya’daki göçebe halkların bugün [[Bering Boğazı]] olarak bilinen bölgeden Amerika kıtasına geldikleri düşünülmektedir. Amerika’daki yerli halklardan alınan mitokondri [[DNA]] örneklerinin Asya’dan göç eden topluluklarla benzerlik içerisinde olduğu gözlenmiştir. Çağlar boyunca insanoğlu [[Kuzey Amerka’danAmerika]]’dan güneye doğru inecektirinmiştir. İlk insanın ne zaman Amerika’ya göç ettiği tam olarak bilinmemektedir. İlk bilinen uygarlık olan Clovis uygarlığıUygarlığı, günümüzden 13 bin yıl önceye dayanmaktadır. Ancak 20 bin yıl yaşında olan arkeolojik kazı alanları bulunmuş ve Amerika kıtasına yerleşimin 40 bin ilaile 13 bin yılları arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bunun yanı sıra çok sayıda farklı göç yolunun varlığı iddia edilmiştir. Kuzey ve [[Güney Amerika’daAmerika]]’da MÖ 14.000 yılına ait buluntular bulunduğundan bu tarihte yerleşimin tamamlandığı düşünülebilir. BilimadamlarıBilim adamları arasında ortaklaşılan bir teoriye göre Kuzeydenkuzeyden gelen [[Eskimo - Aleut halkları]] ve diğer halklar daha sonraki binyıldabin yılda [[Sibirya]] ve [[Alaska]] üzerinden gelecekgelmiş ve Kuzey Amerika’ya yerleşecektiryerleşmiştir.
 
=== Tarih öncesi dönem ===
Göç veya göçlerden sonra ilk karmaşık uygarlığın çıkması için binlerce yıl geçmesi gerekecektirgerekmiştir. Böyle ilk uygarlık MÖ 5000’li yıllarda ortaya çıkar. Amerika’daki yerli halklar avcı-toplayıcıydı. Kıtada büyük imparatorlukların varolduğu dönemde bile kıtanın geneline bakıldığında hala avcılık-toplayıcıklatoplayıcılıkla varlığını sağlayan uygarlık çoğunluktaydı. Bu dönem [[18.yüzyıla yüzyıl]]a kadar sürecektir.
 
Göç veya göçlerden sonra ilk karmaşık uygarlığın çıkması için binlerce yıl geçmesi gerekecektir. Böyle ilk uygarlık MÖ 5000’li yıllarda ortaya çıkar. Amerika’daki yerli halklar avcı-toplayıcıydı. Kıtada büyük imparatorlukların varolduğu dönemde bile kıtanın geneline bakıldığında hala avcılık-toplayıcıkla varlığını sağlayan uygarlık çoğunluktaydı. Bu dönem 18.yüzyıla kadar sürecektir.
 
=== Tarımsal gelişme ===
Amerika’nın ilk yerlileri tarım üretiminde ilerlemiş ve [[Mısır (bitki)|mısır]] hasadında ustalaşmışlardı. Yerlilerce yetiştirilen diğer ürünler arasında [[patates]], [[domates]], [[kabak]], [[biber]], [[bezelye]], [[ananas]], tatlı patates, [[çikolata]], [[vanilya]], [[soğan]], [[yer fıstığı]], [[çilek]], [[böğürtlen]], [[papaya]], avakado[[avokado]] sayılabilir. Dünyada bugün bilinen sebze ve meyvelerin üçte ikisi Amerika kaynaklıdır.
 
Yerli halklar ateşi keşfettikten sonra çok amaçlı olarak kullanmışlardır. Doğal yangınların etkisini taklit etmek ve tarımsal arazi açmak için ormanlarormanlarda yapay yangın çıkartılarak temizlenmiş, böylece hem bitkileirnbitkilerin kolay yetişebileceği tarımsal arazi ortaya çıkartılmış hem de ulaşım kolaylığı sağlanmıştır. Böylelikle Kuzey Amerika’daki kolombKolomb öncesi ovalar[[ova]]lar ortaya çıkmıştır.
Amerika’nın ilk yerlileri tarım üretiminde ilerlemiş ve mısır hasadında ustalaşmışlardı. Yerlilerce yetiştirilen diğer ürünler arasında patates, domates, kabak, biber, bezelye, ananas, tatlı patates, çikolata, vanilya, soğan, yer fıstığı, çilek, böğürtlen, papaya, avakado sayılabilir. Dünyada bugün bilinen sebze ve meyvelerin üçte ikisi Amerika kaynaklıdır.
Asya, [[Afrika]] ve [[Avrupa Kıtası|Avrupa]] kadar yoğun olmasa da Amerikalı yerli halklar da [[büyükbaş hayvanlarahayvan]]lara sahiptiler. [[Orta Amerika]] ve Meksika’da [[geyik]] evcilleştirilmiş , et ve süt ihtiyacı için kullanılmıştır. And DağlarındakiDağları'ndaki uygarlıklar aynı işlev için [[lama]] ve [[deve]]gillerden [[alpaka]]ya sahiptiler. Burada [[domuz]] yetiştirilmiş, Orta ve Güney Amerika’da et kaynağı olarak [[iguana]] da tüketilmiştir. [[15.yüzyıla yüzyıl]]a gelindiğinde mısır artık Meksika ve Missisipi’ye[[Mississippi]]’ye kadar yayılmıştır. Patates, İnkalara[[İnkalar]]a özgü olarak kalırken, çikolata ise Aztekler tarafından üretilmekteydi.
Yerli halklar ateşi keşfettikten sonra çok amaçlı olarak kullanmışlardır. Doğal yangınların etkisini taklit etmek ve tarımsal arazi açmak için ormanlar yapay yangın çıkartılarak temizlenmiş, böylece hem bitkileirn kolay yetişebileceği tarımsal arazi ortaya çıkartılmış hem de ulaşım kolaylığı sağlanmıştır. Böylelikle Kuzey Amerika’daki kolomb öncesi ovalar ortaya çıkmıştır.
Asya, Afrika ve Avrupa kadar yoğun olmasa da Amerikalı yerli halklar da büyükbaş hayvanlara sahiptiler. Orta Amerika ve Meksika’da geyik evcilleştirilmiş , et ve süt ihtiyacı için kullanılmıştır. And Dağlarındaki uygarlıklar aynı işlev için [[lama]] ve [[deve]]gillerden [[alpaka]]ya sahiptiler. Burada domuz yetiştirilmiş, Orta ve Güney Amerika’da et kaynağı olarak iguana da tüketilmiştir. 15.yüzyıla gelindiğinde mısır artık Meksika ve Missisipi’ye kadar yayılmıştır. Patates İnkalara özgü olarak kalırken, çikolata ise Aztekler tarafından üretilmekteydi.
 
== Diller ==
[[Amerika yerlileri]]nin dilleri [[Joseph Greenberg]] (1915-2001) tarafından ilk olarak 1960 yılında kurgulanan daha sonra 1987 yılında da revize edilen sınıflandırmaya<ref>Joseph H. Greenberg & Merritt Ruhlen (2007), [http://www.merrittruhlen.com/files/AED5.pdf An Amerind Etymological Dictionary], Department of Anthropological Sciences, Stanford University, 2007</ref> göre birbiriyle akraba olmayan üç ayrı kökte toplanır. Eskimo - Aleut dilleri dışında kalan Na-Dene dilleri ile Amerind dillerini konuşan Amerika yerlileri [[Kızılderili]] ortak adıyla anılırlar.
 
:'''I. [[Eskimo - Aleut dilleri]]''': Amerika'ya en son (yaklaşık 10.000 önce) gelen [[Eskimo - Aleut halkları]] tarafından konuşulan Asya (Kuzeydoğu Sibirya) kökenli diller.
 
== Kuzey Amerika ==
 
{{Ana madde| Kızılderili kabileleri listesi}}
 
 
=== Mississippi kültürü ===
 
[[Dosya:Monks Mound in July.JPG|200px|right|thumb|Illinois’deki Monks Höyüğü]]
 
 
== Orta Amerika ==
 
[[Mezoamerika]] Meksika’dan Kosta Rika’ya kadar uzanan bölgedir. Burada Kristof Kolomb’un ayak basmasından 3000 yıl önceye kadar uzanan tarım ekonomisine dayanan uygarlıklar kurulmuştur. MÖ 1800 ila MÖ 300 yılları arasındaki dönemde Orta Amerika’da karmaşık kültürlerin yükseldiği görülür. Bunlardan bazıları Kolomb öncesi uygarlıklardan olan [[Olmek]]ler, [[Teotihuacan]], Mayalar, Zapotec, Mixtec, Huastec, Purepecha, [[Toltek]]ler ve [[Aztek]]lerdir.
4000 yıllık bu uygarlıklar çok sayıda keşifte bulunmuştur; piramid şeklinde tapınaklar inşa etmişler, matematik, astronomi, tıp, edebiyat alanında ilerlemiş, oldukça hassas takvimler oluşturmuşlar, sanat, tarım, mühendislik alanında aşama katetmiş, karmaşık bir din sistemi oluşturmuş, abaküs hesap makinasını ve tekerleği keşfetmişlerdir. İnsanlık tarihindeki en önemli buluşlardan olan tekerlek bölgede yük hayvanı bulunmayışından sosyal hayata dahil edilememiştir. Ayrıca bakır ve altın işlemeciliği de gelişmiştir.
 
=== Olmekler ===
 
{{Ana madde|Olmekler}}
 
 
=== Teotihuacan ===
 
{{Ana madde| Teotihuacan }}
 
 
=== Mayalar ===
 
{{Ana madde|Mayalar}}
 
 
=== Aztekler (Mexicalar) ===
 
{{Ana madde|Aztekler}}
 
 
=== Norte Chico ===
 
Modern [[Peru]]’nun kuzey sahillerinde yaşayan Norte Chico uygarlığı MÖ 3000 yıllarında ortaya çıkan büyük ölçekli yerleşim yerleri kurdular. Bu uygarlığın MÖ 1800 yıllarında gerilemeye başladığı sanılıyor. Bu uygarlığa dair en iyi bilgi veren arkeolojik kazı yeri Supe Vadisindeki Caral bölgesidir. Amerika’daki bilinen en eski uygarlıklardandır.
 
=== Valdivia ===
 
Valdivia uygarlığı [[Ekvador]] sahilleri boyunca gelişmiştir. Varlıkları günümüzde arkeolojik buluntular sayesinde keşfedilmiştir. Uygarlık Amerika’daki en eski uygarlıklardan olup MÖ 3500 ile MÖ 1800 yılları arasında varolmuştur. Valdivia uygarlığında kentler ortak bir merkezin etrafında yuvarlak bir şekil oluşturacak şekilde inşa edilen evlerden oluşurdu. Yerleşik hayata geçen Valdivialılar tarım ve balıkçılıkla geçinirlerdi, geyik avladıkları da bilinmektedir. Buluntulardan mısır, bezelye, biber, pamuk tarımı yaptıkları anlaşılmaktadır. Başlangıçta kaba olan Valdivia çömlekçiliği giderek gelişmiş ve cilalı ürünler üretir hale gelmiştir. Seramik ve taş işlerinde oldukça gelişmişlerdir.
 
=== Cañaris ===
 
Cañaris uygarlığı bugün [[Ekvador]]’un Cañar ve Azuay bölgelerinde yaşayan bir uygarlıktır. Mimarlık ve teoloji alanında gelişmişlerdir. İnşa ettikleri eserlerin çoğu İnka saldırılarında yakılmış ve zarar görmüştür. Başkentleri iki kez yer değiştirmiş, ilkinde İnka şehri olan Tomipamba daha sonra Cuenca olmuştur. Bu şehrin konkistadorlar tarafından altınla dolu olduğuna inanılan El Dorado olduğu ileri sürülmektedir. Cañaris uzun yıllar boyunca İnka saldırılarına direnmiş ancak İnka İmparatoru [[Tupac Yupanqui]] döneminde boyun eğmiştir. Bu uygarlığın torunları hala hayattadır ve diğer ırklarla karışmayarak günümüze kadar gelmeyi başarmışlardır.
 
=== Chavín ===
 
Chavin uygarlığı, yazıyı keşfedememiş bir Güney Amerika uygarlığıdır. Oldukça geniş bir ticaret ağı kurmuş ve MÖ 900 yıllarında tarımda ilerlemiş durumdadırlar. MÖ 900 – MÖ 300 arasında modern [[Peru]]’daki Chavin adı verilen bölgedeki arkeolojik buluntulara dayanan bu uygarlık hakkında çok bilgi bulunmamaktadır.
 
=== Chibcha ===
 
Chibcha uygarlığı [[Kolombiya]]’da hüküm süren en kalabalık, en çok araziye yayılan ve sosyo-ekonomik olarak en gelişkin uygarlıktır. MS 3.yüzyılda Chibchalar hakimiyetlerini And Dağlarının kuzeyine kadar genişletmiş ve bugünkü [[Panama]]’nın bir kısmını ele geçirmişlerdi. Hakim olunan bölge Kolombiya’nın doğal zenginlikleri en çok olan ve en verimli toprakların bulunduğu yerlerdi. Chibchalar [[Mayalar]] ve [[İnkalar]] arasındaki bölgedeki en kalabalık topluluktu. En göze çarpan yerleşik hayat biçimlerini kuran bu kültür aynı Chibcha dilini konuşan çok sayıda farklı kabileye ayrılmış durumdaydı; Muiscalar, Guaneler, Lacheler, Cofanlar ve Chitarerolar.
 
=== Moche ===
 
Mocheler MS 500 yıllarına doğru [[Peru]]’nun kuzey bögesinde yaşadılar. Bu uygarlığa ait bilinenler son zamanlarda ortaya çıkartılan mezarlar aracılığıyla olmaktadır. El sanatlarında ustalaşan Mocheler teknolojik olarak ileri seviyedeydi ve oldukça uzak bir bölgede bulunan Mayalarla bile ticari ilişkiler içindeydiler. Moche kültürüne dair bilinenlerin çoğu ürettikleri çömlekler üzerinde günlük hayatlarının resmedilmesinden öğrenilmektedir. [[Lima]]’daki Larco Müzesinde sergilenen bu eserler aracılığıyla Mochelerin din alanındaki pratikleri de öğrenilmektedir.
 
=== İnkalar ===
 
{{Ana madde|İnkalar}}
 
== Kaynakça ==
{{kaynakça|2}}
 
==Kaynakça==
{{Kaynakça}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Pre-Columbian_era İngilizce Wikipedia "Pre-Columbian_era" maddesi] {{en icon}}
 
== Ayrıca bakınız ==
 
* [[Kolomb Öncesi Okyanus Ötesi Temas]]
* [[Kolomb öncesi sanat]]
1.324

değişiklik