"Tortum" sayfasının sürümleri arasındaki fark

737 bayt kaldırıldı ,  9 yıl önce
k
taraflılık halleri doğuran cümleler kaldırıldı.
k (taraflılık halleri doğuran cümleler kaldırıldı.)
 
== Nüfus ve sosyal yapı ==
{{sy-etnik}}
İlçede 4 farklı etnik grup mevcuttur.Nüfus piramidi sırasıyla;
* [[Türkler]] %83
* [[Hemşinliler]] %12
* [[Kürtler]] %5
* [[Zazalar]] % Oran içinde
En son nüfus sayımına göre merkez 11.300'dür.Genel nüfus ise 45.155'dir.İlçede nüfusun etnik köken dağılımı ve nüfus yoğunluğu ise şöyledir.%83'ünü,[[Türkler]]-[[Kıpçak Türkleri]])<ref>ARTVİN VE ÇEVRESİ KIPÇAK TÜRK TARİHİ: Kurat ,Akdes Nimet-Türk kavimleri ve Türk Devletleri,s83,84. Kırzıoğlu,kıpçaklar s.148-M.Fahrettin Kırzıoğlu).-- Çoruh boyu kıpçak Türkleri kitabı-M.Fahrettin Kırzıoğlu ,Yukarı kür ve Çoruh boylarında kıpçaklar Ankara 1992.'''</ref> % 12'si [[Rize]] ili'nin [[İkizdere]] ve [[Çamlıhemşin]] ilçelerinin dağlık kesimlerinden 1850'li ve 1920 yılları arasında,göç edip ilçenin özellikle kuzey batı kesimindeki; [[Serdarlı, Tortum|Serdarlı-Ödhük]], [[Çataldere, Tortum|Çataldere-Korker]], [[Uzunkavak, Tortum|Uzunkavak]], [[Gökdere, Tortum|Gökdere]], [[Yağcılar, Tortum|Yağcılar]], ve [[Karlı, Tortum|Karlı-Norxşen]],gibi,köylerine yerleşen, Karadenizin en eski halklarından olan, [[Hıristiyanlık]]tan,müslümanlığa [[Osmanlı İmparatorluğu]] zamanında geçirilmiş, [[müslüman Ermeniler]] olarakda bilinen [[Hemşinliler]]'den ve % 5'i, ise 1700 lerden beri ilçenin Şipek, Nihah Sürbahan ve Henzik vb.köylerinde,yerleşik olarak yaşayan [[Şeyhbızın]],Badıllı,Zilanlı Şadallu- Şadillu),Milânlu vb.gibi Aşiretlere mensup [[Kürtler]] ve [[Zazalar]]'dan oluşmaktadır.<ref>Tortum kazasının 1847 nüfusunu da içeren Erzurum Eyaleti’nin nüfus defteri Cevdet Küçük tarafından 1977 yılında yayımlanmıştır.Defterin orijinali için bkz. BOA.,Cevdet Dahiliye, nr. 9060, Ayrıntılı bilgi için bkz. Cevdet Küçük, “Tanzimat Devrinde Erzurum’un Nüfus Durumu”, s.190–194.</ref>
 
[[Hemşinliler]]'in göçü1850 lerde başlayan göçleri ile,yörede toprak ve arazi kavgaları çıkmıştır.Hemşinli aileler,sık sık yörede haraç kesen eşkıyalarla ölümlere varan kavga ve çatışmalara girmişlerdir.1940 lara kadar yerli Türkler'le kız bile alıp vermeyen Hemşinliler daha sonraki yıllarda akrabalıklarını artırmışlardır.HemşinlilerTortum geneldeköylerindeki sosyalyerli yöndenTürkler içeözellikle kapanıkeskiden,komşuları birHemşinlileri yaşamtanımlamada;"Ermeni","Gelmeler","Pontuslu","Soyu tarzıdönme","Dini sürdürür'ler.[[Ermeni]]gollik","Dağ geçmişleriErmenisi" ve günümüz"Dağlı" [[Türkiye]]gibi Cumuhuriyetindekiterimler yerlive azınlıklarakelimeler karşıkullanmışlardır.Günümüzde uygulananartık dışlamaböyle politikasıtanımlamalar ve Tortumadlandırmalar yöresindehalk Türkarasında nüfusunoldukça veazalmıştır.Yöreye Türkgöç milliyetçiliği'ninettikleri yoğunilk oluşuzamanlarda yöredekikendilerine Hemşinliler'dehas geçmişleriiçinde [[Ermenice]] ve kimlikleri[[Hemşince]] hakkındakelimelerinde korkubulunduğu vebozuk suskunluk[[Türkçe]]'leri haliile meydanakonuşan getirmiştirHemşinliler,yöreye Ermenice ve etnikHemşince kimliklerikökenli hakkındakelimeler konuşmazlarkazandırmışlardır.1.DünyaFakat savaşıdaha sırasında,Tortumdakisonraları bazıorta kalabalıkve Hemşinliyeni ailelerinkuşak köyleriniHemşinlilerin geçiçiTortum olarakyöresine terkedipözgü savaşınşive sonun'daile köylerinekonuşmalarından tekrardolayı dönmeleriHemşin bölgedeağzı Türkçe kaybolmaya yüz tutmuştur.Tortum bölgesinin %99'u [[islam]]'ın,[[1915Sünni]]-[[Hanefi]] Ermenimezhebine tehcirindenbağlı kurtulmakolup.Ağırlıklı olarak yöre insanı çocuklarını [[Rize]] ve [[Trabzon]] illerine Hafız olmaları için olduğukuran kurslarına göndermiştirler.İlçe genelinde okuma yazma oranı oldukça yüksek olup,Eğitimli yönündeinsan yorumlaraoranı sebeboldukça olmuşturfazladır.
== Kültür, turizm ve iklim ==
[[Dosya:Norşen Şapeli.JPG|250px260px|thumb|Norşin Şapeli,[[Serdarlı, Tortum|Serdarlı,Ödük]]]]
Kültürel anlamda Tortum çok renkli bir yapıya sahiptir.ilçede,Erzurum ([[Dadaş]]) kültürü,ve Doğu karadeniz (Hemşin) kültürü ve yaşam tarzı hakimdir.ilçe merkezi ve köylerinde [[Davul]],[[Zurna]],[[Tulum]] ve [[Kaval]] gibi yöresel enstürmanlar çalınır.Folklorik halk oyunları ise [[Bar oyunları]] ve [[Horon]]'dur.Yörede yapılan yemek kültüründe ise Kafkas ve Karadeniz kültürünün yoğun etkisinden dolayı hamur işi ön plandadır.(Tandır [[kete]]'si,Hemşin kete'si,Sini ketesi,[[Kuymak]],[[Gaygana]],[[Hıngel]],Seron,Kavod),gibi.
 
Kültürel eğlenceler,özellikle 1980 ve 1990,lı yıllara kadar [[Hemşinliler]]'in yaşadıkları köylerde; [[Noel]] ve [[Yılbaşı]] kutlama, (Bıbulik) oynatma, Karakoncoloz oynatma ve [[Yayla]]'ya göç şenlikleri gibi,geçmiş kültürlerine özgü adet ve gelenek'ler yöredeki Hemşinliler tarafından yaşatılmıştır.Günümüzde bu eski kültürel değerler kentlere göçten sonra maalesef hepten yok olmuştur.
Tortum köylerindeki yerli Türkler özellikle eskiden,komşuları Hemşinlileri tanımlamada;"Ermeni","Gelmeler","Pontuslu","Soyu dönme","Dini gollik","Dağ Ermenisi" ve "Dağlı" gibi terimler ve kelimeler kullanmışlardır.Yöreye göç ettikleri ilk zamanlarda kendilerine has içinde [[Ermenice]] ve [[Hemşince]] kelimelerinde bulunduğu bozuk [[Türkçe]]'leri ile konuşan Hemşinliler,yöreye Ermenice ve Hemşince kökenli kelimeler kazandırmışlardır.Fakat daha sonraları orta ve yeni kuşak Hemşinlilerin Tortum yöresine özgü şive ile konuşmalarından dolayı Hemşin ağzı Türkçe kaybolmaya yüz tutmuştur.Tortum bölgesinin %99'u [[islam]]'ın,[[Sünni]]-[[Hanefi]] mezhebine bağlı olup.Ağırlıklı olarak yöre insanı çocuklarını [[Rize]] ve [[Trabzon]] illerine Hafız olmaları için kuran kurslarına göndermiştirler.İlçe genelinde okuma yazma oranı oldukça yüksek olup,Eğitimli insan oranı oldukça fazladır.
 
Her yıl ilkbahar döneminde Tortum un Pehlivanlı beldesi (Vihik)'de festival havasında yapılan [[Türk]] ata sporu [[Karakucak güreşi]]'de yöre halkından yoğun ilgi görmektedir.ve yörede yıllardır yapılan bu [[spor]] etkinliği bir çok [[Güreş]]'çi yetişmesine sebeb olmuştur.
 
Unutulmaya yüz tutsada yöredeki [[Türk kültürü]]'nde ise,bir kuşak öncesine kadar varlığını koruyan,ziyaret yerlerinde dilek tutmak, bazı kutsal sayılan ağaçlara bez bağlamak, aynı şekilde bazı yerlerdeki sulara madeni eşya ve para atıp dilek tutmak gelenekleri de eski Türk kültürünün izlerini taşımaktadır.
 
Son yıllarda [[Cağ kebabı]] adı verilen (eski ismi [[Bico]]) keçi ve koyun etinden yapılan et yemeği ise Tortum yöresine ve [[Artvin]]/[[Yusufeli]]) Kafkas kültürüne has bir lezzettir.İlçede belli başlı mevcut tarihi eserler şunlardır;Tortum Kalesi,Hahuli Manastırı,Öşvank kilisesi,tarihi su kemerleri,ve halen daha kazı çalışması yapılmamış [[Neolitik]] döneme ait ,[[Höyük]]'ler ve yörede sıkça rastlanılan [[Şapel]]'ller ve köprüler'dir.
 
İlçe Karadeniz bölgesinde olması sebebiyle,Doğu karadeniz iklimi görülür.İlkbahar yağışları boldur,sıkça sel felaketi yaşanmasına sebeb olur.Ayrıca yüksek kesimlerde karasal iklimde mevcuttur.İlçedeki önemli akarsular ise şunlardır tortum çayı ve kaynağını mescid dağlarında bulunan göllerden alan (ödük) deresidir.bu iki akarsuda [[Çoruh]]-(çorohi), nehrine karışmaktadır.Vadiler boyunca yeralan köyler,ormanlık alanlar ve meyve bahçeleri eşsiz güzelliklere sahiptir.Tortum çayında yapılan [[Rafting]] organizasyonları ve ilçe'nin en kuzey ucunda yeralan Tortum gölü ve [[Tortum Şelalesi]] eşsiz tabii güzelliği ile yerli ve yabancı turistlerin uğrak yeridir.
== Şive ==
Tortum ilçesinde kullanılan Türk şivesinin Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu
'''1.4.4.''' [[Elazığ]], [[Keban]], [[Baskil]] <br />
|}
 
== Kültür, turizm ve iklim ==
[[Dosya:Norşen Şapeli.JPG|250px|thumb|Norşin Şapeli,[[Serdarlı, Tortum|Serdarlı,Ödük]]]]
Kültürel anlamda Tortum çok renkli bir yapıya sahiptir.ilçede,Erzurum ([[Dadaş]]) kültürü,ve Doğu karadeniz (Hemşin) kültürü ve yaşam tarzı hakimdir.ilçe merkezi ve köylerinde [[Davul]],[[Zurna]],[[Tulum]] ve [[Kaval]] gibi yöresel enstürmanlar çalınır.Folklorik halk oyunları ise [[Bar oyunları]] ve [[Horon]]'dur.Yörede yapılan yemek kültüründe ise Kafkas ve Karadeniz kültürünün yoğun etkisinden dolayı hamur işi ön plandadır.(Tandır [[kete]]'si,Hemşin kete'si,Sini ketesi,[[Kuymak]],[[Gaygana]],[[Hıngel]],Seron,Kavod),gibi.
 
Kültürel eğlenceler,özellikle 1980 ve 1990,lı yıllara kadar [[Hemşinliler]]'in yaşadıkları köylerde; [[Noel]] ve [[Yılbaşı]] kutlama, (Bıbulik) oynatma, Karakoncoloz oynatma ve [[Yayla]]'ya göç şenlikleri gibi,geçmiş kültürlerine özgü adet ve gelenek'ler yöredeki Hemşinliler tarafından yaşatılmıştır.Günümüzde bu eski kültürel değerler kentlere göçten sonra maalesef hepten yok olmuştur.
 
Her yıl ilkbahar döneminde Tortum un Pehlivanlı beldesi (Vihik)'de festival havasında yapılan [[Türk]] ata sporu [[Karakucak güreşi]]'de yöre halkından yoğun ilgi görmektedir.ve yörede yıllardır yapılan bu [[spor]] etkinliği bir çok [[Güreş]]'çi yetişmesine sebeb olmuştur.
 
Unutulmaya yüz tutsada yöredeki [[Türk kültürü]]'nde ise,bir kuşak öncesine kadar varlığını koruyan,ziyaret yerlerinde dilek tutmak, bazı kutsal sayılan ağaçlara bez bağlamak, aynı şekilde bazı yerlerdeki sulara madeni eşya ve para atıp dilek tutmak gelenekleri de eski Türk kültürünün izlerini taşımaktadır.
 
Son yıllarda [[Cağ kebabı]] adı verilen (eski ismi [[Bico]]) keçi ve koyun etinden yapılan et yemeği ise Tortum yöresine ve [[Artvin]]/[[Yusufeli]]) Kafkas kültürüne has bir lezzettir.İlçede belli başlı mevcut tarihi eserler şunlardır;Tortum Kalesi,Hahuli Manastırı,Öşvank kilisesi,tarihi su kemerleri,ve halen daha kazı çalışması yapılmamış [[Neolitik]] döneme ait ,[[Höyük]]'ler ve yörede sıkça rastlanılan [[Şapel]]'ller ve köprüler'dir.
 
İlçe Karadeniz bölgesinde olması sebebiyle,Doğu karadeniz iklimi görülür.İlkbahar yağışları boldur,sıkça sel felaketi yaşanmasına sebeb olur.Ayrıca yüksek kesimlerde karasal iklimde mevcuttur.İlçedeki önemli akarsular ise şunlardır tortum çayı ve kaynağını mescid dağlarında bulunan göllerden alan (ödük) deresidir.bu iki akarsuda [[Çoruh]]-(çorohi), nehrine karışmaktadır.Vadiler boyunca yeralan köyler,ormanlık alanlar ve meyve bahçeleri eşsiz güzelliklere sahiptir.Tortum çayında yapılan [[Rafting]] organizasyonları ve ilçe'nin en kuzey ucunda yeralan Tortum gölü ve [[Tortum Şelalesi]] eşsiz tabii güzelliği ile yerli ve yabancı turistlerin uğrak yeridir.
 
== Ekonomi ==
[[Dosya:Cağkebabı5Erzcagkebap.jpg|230px|thumb| Tortum [[Cağ kebabı]] / Eski adı ile ([[Bico]])]]
Erzurum un en iyi yeşil ve [[orman]]'lık alanları burada yer almaktadır.Geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır,Hayvancılık başta gelir.Özellikle [[yaylacılık]] yöre halkı için önemlidir.Tarım ise meyve bahçelerinde meyve üretimi yaparak gerçekleştirilir. Vadi tabanlarında yeralan kesimlerde meyvecilik ve sebze ekimi yapılır.Son yıllarda modern usüllerle yapılan meyvecilik gelişme kaydetmiştir.Ayrıca son yıllarda seracılık'da artış göstermiştir.Arıcılıkta önemli bir paya sahiptir.Fakat ilçe son 25 yıldır yoğun bir şekilde dışarıya göç vermiştir.Arazi şartlarının uygun olmaması ilçe halkının büyük çoğunluğunu gurbetçiliğe zorlamıştır.Tortumlu'lar genelikle [[İstanbul]],[[Bursa]],[[Kemalpaşa, İzmir|İzmir,Kemalpaşa]]) ve [[Erzurum]] merkeze göç etmiştirler.Kentlerde;resmi kurumlarda memurluk ve işçilik ,esnaflık olarakda Tesisatçılık,[[Fırıncı]]'lık,Restaurant,vb.sektörlerde iş yapan tortum insanı çok çalışkandır,örneğin;Erzurum cumhuriyet caddesindeki 1920 yılından beri hizmet veren meşhur (Tufan-Restaurant) ve Kongre caddesinde bulunan meşhur (Hemşin-Karafırını) Tortumlulara aittir.Erzurum ve Türkiye deki bir çok ünlü [[Cağ kebabı]] yapan salon ve lokantalar'ın büyük bir kısmı Tortumlular'ın işletmesinde'dir.
<br />
 
== Kaynakça ==
320

değişiklik