Ana menüyü aç
Kültürün dağılımı M.Ö. 3300–2600

Yamnaya kültürü (RusçaЯмная культура) veya Yamna kültürü (UkraynacaЯмна культура) geç Bakır Çağı'ndan erken Tunç Çağı'na kadar var olmuş, Ural Nehri, Dinyester ve Güney Bug arasındaki bölgelerde yaşamış halkların oluşturduğu bir arkeolojik kültür. Arkeolojik mezar kazılarınca bulunanan mezarların çukur şeklinde odalardan oluşmasından dolayı Çukur Mezar kültürü (Pit Grave) ve Aşıboyası Mezar kültürü (Ochre Grave) olarak da adlandırılan kültür M.Ö. 3300 ve 2600 yılları arasında var olmuştur.[1]

Yamna kültürünün üyelerinin büyük ihtimalle Mal'ta–Buret' kültürü kökenli Doğu Avrupa avcı-toplayıcılarıyla Kafkasya'da bulunana avcı toplayıcı gruplarınının karışması sonucu oluştuğu tahmin edilmektedir.[web 1] Kültür aynı zamanda Afanasiyevo kültürüne de çok benzemektedir.

Kültür geç Neolitik Çağ'da ortaya çıkmış ve Avrupa ve Asya'ya yayılmış Corded Ware, Bell Beaker, Sintashta, Andronovo ve Srubna kültürlerine çok benzemektedir. Bu kültürler ortak olarak at kullanımı, gömü şekilleri ve göçebelik üzerine kurulu ekonomi gibi özellikler göstermektelerdir. Genetik çalışmalar da bu toplumların soysal olarak büyük açıdan bozkır kökenli olduklarını göstermektedir.[2][3][4]

Yamna kültürü genellikle geç Proto-Hint-Avrupalılar ile ilişkilendirilir ve bölgenin Kurgan hipotezince de Proto-Hint-Avrupa dili'nin anayurdu (Urheimat) olduğu düşünülmektedir.

KökenDüzenle

KültürDüzenle

 
Yamna kültürüne ait bir çukur mezar

Yamna kültürü M.Ö. 3300-2600 arasında Don-Volga bölgesinde var olmuştur[5][6] ve Don kökenli Repin kültürü ve Volga kökenli Khvalynsk kültürüne devam niteliği taşımaktadır.[7] Bu iki kültürün geç dönemleri arasında yapılmış seramikler ile erken Yamna kültürünün ürettiği seramikler neredeyse ayırt edilemez derece benzerlik göstermektedir.[8]

Antropolog David Anthony'ye göre erken Yamna kültürü Pontus steplerinde MÖ. 4000 ve 3200 yılları arasında hızlı bir şekilde yayılış göstermiştir.[9] Bu yayılma aynı zamanda geç Hint-Avrupa kavimlerinin ve dillerinin bu bölgede yayılmasını sağlamıştır.[10] Antropolog aynı zamanda Yamna kültürünün arkeolojik kalıntılarca göçebeliğin getirdiği daha büyük sürüleri yönetmek gibi ihtiyaçların sonucunda oluşmuş sosyal ve politik yapılara sahip olduklarını yazmıştır.[11] Pavel Dolukhanov'a göreyse Yamna kültürünün yükselişi Tunç Çağı toplumlarındaki sosyal gelişimi göstermektedir. Arekolog bu yükselişi toplumsal katmanlaşma ve şeflik gibi ilk kabilesel sosyo-politik yapılarının oluşmasına bağlamış ve bunun sonucunda heterojen gruplar arasında sosyal ve kültürel temasların artmış olduğunu belirtmiştir.[12]

Kültür batıda Katakomb kültürü (MÖ. 2800–2200), doğuda ise Volga civarında Poltavka kültürü (MÖ. 2700–2100) tarafından devam ettirilmiş, bu iki kültür ise MÖ. 18.-12. yüzyılları arasında yerlerini Srubna kültürüne bırakmışlardır.

HalkDüzenle

 
R1a haplogrubunun günümüzdeki dağılımı

Moleküler antropologlar olan Jones ve Haak'ın çalışmalarına gore otozomal DNA sonuçları Yamna halkının kökenleri Mal'ta–Buret' kültürüne ve Sibirya'ya dayanan Doğu Avrupa avcı-toplayıcıları[2] ve Kafkasya avcı-toplayıcıları denilen iki farklı avcı-toplayıcı grubunun bir karışımı olduğunu ortaya koymuştur.[13][web 1] Bu iki grubunda Yamnaya kültürü üzerinde yaklaşık yarı yarıya oranda genetik etkiler bırakmış oldukları düşünülmektedir.[3][web 1]

Cambridge Üniversitesi'nden Antropolog olan ve Jones ve Haak'ın çalışmalarında yer almış Andrea Manica Yamnalar hakkında şunu söylemiştir:

« Yamnayaların nereden geldiği sorusu günümüze kadar bir gizem olarak kalmıştır[...] ancak artık bu soruyu cevaplandırabiliyoruz; Yamnaya halkları Doğu Avrupa avcı-toplayıcıları ile Kafkasya avcı toplacılarından son Buzul Çağında koparak izole bir şekilde kalmış bir grubun karışımından oluşmuştur[web 1] »

2015'den bu yana çeşitli genetik araştırmalar yürütülmüş ve bu araştırmalar Kurgan hipotezine Hint Avrupalı kavimlerin Urheimat'ı (anayurdu) konusunda destek oluşturmuştur. Teoriye göre Hint-Avrupa dilleri Avrupa'ya Avrasya steplerinden gelen halklar tarafından yayılmış ve Yamnaya da Hint-Avrupa dili konuşmuş bir kavim olmuştur. Araştırmalar R1b ve R1a Y-DNA haplogruplarının (Avrupa, Orta Asya ve Hindistan'ın Hint-Avrupa dili konuşan halkları arasındaki en yaygın haplogruplar) Pontik steplerden Hint-Avrupa dilleri ile beraber yayıldığını ortaya koymuştur. Aynı zamanda Neolitik Avrupalılarda bulunmayan genlerin modern Avruaplılarda bulunması bu genlerin R1a ve R1b Y-DNA haplogruplarını taşıyan geç Tunç Çağı halkları tarafından Hint-Avrupa dilleri ile beraber Avrupaya getirildiğine işaret etmektedir.[14][15][16]

KaynakçaDüzenle

Ayrıca bakınızDüzenle


Kaynak hatası: <ref> "web" adında grup ana etiketi bulunuyor, ancak <references group="web"/> etiketinin karşılığı bulunamadı ya da kapatma </ref> eksik. (Bkz: Kaynak gösterme)