Yahudi mutfağı

Yahudi mutfağı, dünya çapındaki Yahudi halkının yemek pişirme geleneklerini içerir. Yahudi mutfağı, yüzyıllar boyunca Yahudi beslenme yasaları (kaşrut), Yahudi festivali ve Şabat (Şabat) gelenekleriyle şekillenmiştir. Yahudi topluluklarının yerleştiği birçok ülkenin ekonomi, tarım ve mutfak geleneklerinden etkilenmiş olan bu mutfak, tüm dünyada büyük farklılıklar gösterir.

Yahudi mutfağı
Yahudilikle özleşmiş challah ekmeği
Ülke(ler)  ABD
 Birleşik Krallık
 İsrail
 Arjantin ve diğerleri
Kreplachlı tavuk çorbası
Dilimlenmiş ciğer

Yahudi mutfağının tarihi, eski İsrailoğullarının mutfağıyla başlar. Yahudi diasporası büyüdükçe, farklı Yahudi pişirme tarzları gelişti. Yahudi mutfağının ayırt edici tarzları Aşkenaz, Sefarad, Mizrahi, Fars, Yemen, Hint ve Latin Amerika'dır. Etiyopya'dan Orta Asya'ya kadar Yahudi topluluklarının da kendi yemekleri vardır.

İsrail Devleti'nin 1948'de kurulmasından bu yana ve özellikle 1970'lerin sonlarından itibaren, yeni doğmakta olan bir İsrail "füzyon mutfağı" gelişti. Yahudi İsrail mutfağı, birçok diaspora mutfak geleneklerinden çok sayıda unsuru, örtüşen teknikleri ve malzemeleri İsrail'in tarım, coğrafi ve iklim koşullarına göre uyarlamıştır.

Yahudi mutfağı üzerindeki etkilerDüzenle

Kaşer Olmayanların diyet kanunlarıDüzenle

 
Et koshering için kaba tuz

Koşer (kaşrut) yasaları, İslam'da görülen helal kuralları gibi, Yahudilerin hangi yiyecekleri yiyebileceklerini ve yiyeceklerin nasıl hazırlamalarını gerektiği belirtir. Koşer kelimesi Türkçe'ye genellikle "uygun" olarak çevrilir.

Koşer yasaları, domuz eti ve kabuklu deniz ürünleri başta olmak üzere belirli yiyecekleri yasaklar. Karaite Yahudileri dışında tüm Yahudiler'de gelecekte Tevrat'ı yorumlayan Talmud'un etkisiyle et ve süt ürünlerini aynı yemekte kullanılmaz. Et kesiminde ise tüm kan kalıntılarını gidermek için hayvanlar, İslam'daki gibi ritüel olarak kesilmeli ve tuzlanmalıdır.

Dini Yahudiler yalnızca koşer sertifikalı et veya kümes hayvanlarını yerler. Sertifikalı et, Yahudi yasalarına uygun bir şehita (ritüel kesimci) tarafından kesilmiş olmalı ve hayvanın kanı boşaltılmış olmalıdır.

Etler pişirilmeden önce yarım saat suya batırılır, ardından delikli bir tahta üzerine yerleştirilir, üzerine (kanı çeken) koşer yemek tuzu serpilir ve bir saat bekletilir. Bu sürenin sonunda tuz yıkanır ve et pişirmeye hazır hale gelir.

Karaite Yahudileri dışında tüm Yahudi gruplarının Tevrat kadar saygı duyduğu Talmud'a göre, et ve kümes hayvanları süt ürünleriyle birleştirilemez ve süt ürünlerinin dokunduğu tabaklara veya mutfak eşyalarına dokunamazlar. Bu nedenle, koşer kanunlarını gözlemleyen Yahudiler, mutfaklarında et ve süt ürünleri için ayrı fırınlar, tabaklar ve mutfak eşyaları kullanırlar. Mutfaklarında herşeyi çift almak istemeyen Yahudiler için de süt ürünlerine dokunan mutfak eşyalarını temizlemek için prosedürler vardır.[1][2]

Sonuç olarak etle yapılan veya etle birlikte servis edilmesi amaçlanan yemeklerin hazırlanmasında tereyağı, süt ve krema kullanılmaz. Bunun yerine yağ, pareve margarin, Aşkenazi mutfağında schmaltz olarak adlandırılan işlenmiş tavuk yağı veya süt ürünü içermeyen krema kullanılır.

Dini yasaklara rağmen, koşer olarak kabul edilmeyen bazı yiyecekler geleneksel Yahudi mutfağına girmiştir. Avrupa'daki Yahudiler tarafından en az 19. yüzyıla kadar tüketilen mersin balığı buna bir örnektir.[3]

Coğrafi dağılımDüzenle

 
Pescaíto frito, 16. yüzyılda İspanya ve Portekiz'deki Endülüs Yahudilerine dayanan bir yemektir.

Aşkenaz Yahudileri'nin ''ağır'' mutfak geleneği, Orta ve Doğu Avrupa'nın soğuk ikliminde yüzyıllarca yaşamaya dayanırken, Sefarad Yahudilerinin daha hafif, "daha güneşli" mutfak geleneği Akdeniz bölgesindeki yaşamdan etkilendi.

Her Yahudi topluluğunun, genellikle kendi ülkelerinden gelen spesiyaliteler etrafında dönen geleneksel yemekleri vardır. İspanya ve Portekiz'de zeytinin yaygın bir şekilde kullanılması yüzünden Sefarad Yahudileri, Aşkenz Yahudileri'nin aksine birçok yiyeceği yağda kızartır. Bunların arasında belki en iyi bilinen örneği, günümüzde İngiliz mutfağındaki balık ve patates kızartmasındaki balık kızartma fikridir. Bu kızartma fikri, Sefarad Yahudi göçmenler tarafından Britanya'ya taşınmıştır.[4]

Aşkenazi mutfağı ise çoğunlukla Almanya, Hollanda ve özellile de Polonya'dan etkilenmişti. Bu yüzden Aşkenazi mutfağı, Almanya'dan popüler olan yahniyi, Hollanda'da sıklıkla kullanılan turşu, ringa balığı, tereyağlı keki ve Polonya'da Aşkenazi Yahudileri tarafından geliştirilen matza topu çorbası ve kugelı sıklıkla kullanır.

Kuzey Afrika'daki Mizrahi Yahudileri, yaşadıkları ülkelerde popüler olan kuskus ve tajineyi mutfaklarında kullandılar.

Bu coğrafi ve kültürel çeşitlilik nedeniyle, Aşkenaz Yahudileri için geleneksel bir Şabat yemeği, sarma yaprakları, kızarmış tavuk veya et havuç tzimmes ve patates içerebilir. Sefarad Yahudileri için ise, geleneksel bir Şabat yemeği daha çok salatalara, kuskusa ve diğer Orta Doğu yemeklerine dayanır.

Yahudi mutfağının tarihiDüzenle

Tevrat dönemiDüzenle

 
İncil dönemlerinde yetiştirilen Emmer buğdayı

Araştırmalara ve arkeolojik kanıtların ortaya koyduğu belgelere göre ''sıradan'' bir antik İsraillinin günlük diyeti esas olarak ekmek, pişmiş tahıllar ve baklagillerden oluşurdu. Her öğünde ekmek yenirdi. İsrail monarşisinin sonuna kadar yenen ekmek çoğunlukla arpa unundan yapılıyordu.

İkinci Tapınak döneminde arpa unu yerine buğday unundan yapılan ekmek baskın hale geldi.[5] Ekmekler arasında en fazla kullanılanlar ise ugah veya kikkar adı verilen mayasız yassı ve görünüş olarak pideye benzeyen ekmeklerdi. Diğer bir çeşidi ise rakik olarak bilinen ince bir ekmek türüydü. Günümüzde Yahudi kültüründe çok yaygın olan hallah ise genellikle ritüel amaçlar için en kaliteli un ile yapılırdı. Ekmek, bazen baklagillerden un eklenmesiyle zenginleştirilmiştir (Hezekiel 4: 9).

Talmud'un bölümlerinden biri olan Mişna'da (Hallah 2: 2), ekmeği tatlandırmak için su yerine meyve suyuyla yapılan ekmek hamurundan bahsedilir. Yine Talmud ve diğer tarihi belgelere dayanarak, İsrailoğulları bazen lezzet için ekmek hamuruna rezene ve kimyon eklediler ve ekstra lezzet için ekmeklerini sirke (Rut 2:14), zeytinyağı veya susam yağına batırdıkları düşünülür.

Sebzeler diyette daha küçük ama önemli bir rol oynadı. Baklagiller ve sebzeler tipik olarak güveçte yenirdi. Mercimek veya fasulyeden yapılan güveçler yaygındı ve lezzet için güveçlerde soğan, sarımsak ve pırasa kullanılırdı. Taze baklagillerin kızartıldığı antik İsrail mutfağında, kızartılmış baklagiller uzun süre saklanabilirler ve çorba veya güveçte pişirildi. Sebzeler de pişmeden ekmekle yenirdi.

İsrailoğulları, sütlü ürünlar arasında özellikle ilkbahar ve yaz mevsiminde tükettikleri keçi ve koyun sütü ve yemeklerinde kullandıkları tereyağı ve peynir bulunur. Tereyağı ve peynirin yanında bal tükettikleri de bilinir. Balı genellikle hem arıların ürettiği balları ve hurma balı kullanırlardı.

Meyveler arasında en çok kullanıları, Tevrat'ta adı çok fazla geçen incir ve üzümdür. Bu meyvelerin dışında, hurma, nar ve diğer meyveler de tüketilirdi.[6]

İçkiler arasında en popüleri, şaraptı ve bazen diğer fermente içecekler de üretiliyordu.[7] Ama bu içecekerin hangileri olduğu veya nasıl yapıldıkları hakkında belirli bir bilgi bulunmamaktadır.[8]

Tüketilen etler arasında ise keçi ve koyun eti öne çıkıyordu.[9] Et, genellikle ekonomik sebeplerden dolayı İsraillilerin çoğu tarafından nadiren yenirdi ve genellikle sadece kutlamalar, bayram yemekleri veya kurban bayramları gibi özel günler için saklanırdı.[10] Zenginler ise eti daha fazla tüketilerdi ve keçi ve koyun etinin yanı sıra, sığır eti, geyik eti ve dana eti tükettiler.[11][12][13]

 
İncir, Tanah'da en çok bahsedilen meyvelerden biridir.

İnsanlar periyodik açlık ve kıtlık dönemleriyle uğraşmak zorunda kaldı. Yeterli yiyecek üretmek, zor ve işçilik gerektiriyordu. İklim koşulları, öngörülemeyen hasatlar ve benzeri problemler yüzünden İsrailoğulları mümkün olduğunca yiyeceği saklamak zorundaydı. Bu yüzden özellikle erken dönemlerde tüketilen yemeklerin arasında raf ömrü uzun olan yemekle ve atıştırmalıklar tercih edilidi. Bunların arasında bulunan kuru üzüm, zeytin, incir, fasulye ve mercimek, kurutulup yıl boyunca kullanılmak üzere depolanıdı.[14]

Taze süt çabuk bozulma eğilimi gösterdiği için, İsrailoğulları sütü deri kaplarında sakladılar ve bu da sütü çabuk kesilmesine neden oldu.[15] Bu yüzden sütleri genellikle laban adı verdikleri ekşi süt içerlerdi.[16]

Yahudi mutfağı, erken İsrail döneminden Roma dönemine kadar mevcut yapısını çoğunluğuyla korudu. Ama özellikle Pers döneminde yenilmeye başlanan pirincin Yahudi mutfağına eklenmesiyle değişmeye başladı.

Helenistik dönemde, Nabateanlarla ticaret arttıkça, en azından bunları karşılayabilenler için daha fazla baharat mevcut hale geldi ve şehirlere daha fazla Akdeniz balığı ithal edildi.[17] Roma döneminde şeker kamışı Yahudi muttfağında kullanılmaya başlandı.[18]

Talmud dönemiDüzenle

Talmud dönemindeki gibi ekmek, Talmud döneminde de temel bir besindi.

Birçok çeşit meyve yenmiştir. Shavuot[19] sırasında elma yemek bir gelenek varken, Roş Aşana gibi tatillerde ve özel günlerde belirli meyve ve otlar yenirdi. Çocuklara özellikle Hamursuz Bayramı akşamı fındık ve kavrulmuş başaklar verildi. Zeytinler o kadar yaygındı ki, bu dönemde Yahudiler tarafından ölçü olarak (zayit) kullanıldı.

Yemeğin yapısıDüzenle

İlk yemek, iştahı artırmak için salamura bir başlangıçtı[20] ardından ana yemek, Yunanca γργημα olarak adlandırılan bir tatlıyla sona erdi. Afiḳomen de aynı anlamda kullanılmaktadır.

Şarap, mür[21] veya bal ve karabiberle tatlandırıldı, karışıma konditum deniyordu . Sirke şarabı,[22] Amanus ve Kilikya şarabı,[23] Saron'dan kırmızı şarap, Etiyopya şarabı [24] ve siyah şarap vardı.[25]

OrtaçağDüzenle

Yahudiler Orta Çağ'da o kadar geniş bir alana dağılmışlardı ki, yiyeceklerle ilgili olarak yaşam tarzlarının bağlantılı bir hesabını vermek zordu. Arap ülkelerinde Halakhot Gedolot'un yazarı, belirli Yahudi yemekleri gibi görünen bazı yemekleri biliyordu, örneğin, paspag [26], ama paspag'ın ne olduğu konusunda günümüzde görüş ayrılıkları bulunmaktadır.

Genellikle Orta Çağ Avrupa'sında ezilen ve kötü bir hayat geçiren Yahudiler, yalnızca Şabat'ta, bayramlarda, sünnetlerde ve düğünlerde büyük yemeklerin tadını çıkardılar.[27][28]

12. yüzyıldan itibaren Yidiş literatüründe sıkça bahsedilen bazı Yahudi yemekleri brätzel,[29] lokshen,[30] pasteten,[31][32] fladen,[33] beleg'dir.[34]

Barscht veya pancar çorbası bir Ukrayna pancar çorbası, bir[35] en iyi bilinmektedir Berkes veya barches Shabbat yemiş (challah),[36] ve Shalet (cholent),[37] Heine anan,[38] ve İspanyol Musevi ani (hamin) denir. Yidiş dilinde Şabat pudingi, kigl veya kugel de iyi bilinir.

Modern çağDüzenle

Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde, Yahudi yemekleri, Yahudi kadınların ve Yahudi evinin rolündeki değişiklikleri aydınlatan şekillerde gelişti.[39]

Yahudi mutfağı çeşitleriDüzenle

 
Kızarmış Yahudi enginar

Yahudi mutfağı içinde büyük çeşitlilikleri taşır. Genel hatlarıyla Yahudi mutfağı Sefarad (İberya ve Kuzey Afrika), Mizrahi (Orta Doğu ve Orta Asya) ve Aşkenazi (Doğu ve Orta Avrupa) mutfakları olarak üçe ayrılır.

Bazı bölgesel Yahudi mutfaklarını sınıflandırmak çok kolaydır değildir. Örneğin, Balkan Yahudi mutfağı hem Aşkenazi hem de Sefarad-Türk etkilerini içerir.

Aşkenaz Yahudilerinin 19. yüzyıl Filistin'e göç etmesi ve İsrail Devleti'nin kurulmasından bu yana, Aşkenazi, Sefarad ve Mizrahi Yahudileri arasındaki artan temas, ortaya bir füzyon mutfağının ortaya çıkmasıyla sonuçlandı.

AşkenaziDüzenle

Bugün bilindiği şekliyle Aşkenazi mutfağı, büyük ölçüde Amerikan-Yahudi mutfağına dayanırken, köken olarak Aşkenazi Yahudilerinin mutfak geleneklerinin çoğu Orta ve Doğu Avrupa kaynaklıdır.

Orta Çağ'da Batı Avrupa'dan kovulduktan sonra, Yahudiler Doğu Avrupa'da yoksulluk içinde yaşamaya zorlandı. Bu nedenle Aşkenazi mutfağı, Sefarad veya Mizrahi mutfaklarındaki yemeklerine göre daha sadece ve gösterişsizdir.

Aşkenazi Yahudilerinin Avrupa'da yaşadıkları ülkelerde (günümüzün Almanya, Rusya, Polonya ve Ukrayna'sı) mahsul yetiştirmeleri genellikle yasak olduğundan, Aşkenazi mutfağı bunu yansıtarak çok fazla sebze içermeyen bir mutfatır. Buna karşılık, Sefarad ve Mizrahi mutfakları çoğunlukla sebzelerden oluşur.

Et, şekita işleminde ritüel olarak kesilir ve ıslatılır ve tuzlanır. Et yemekleri, Şabat, bayram ve kutlama yemeklerinin önemli bir özelliğidir. Böyle döş özelliği olarak Braised etler ağır, gibi gibi yemeklerde kullanılan patates, havuç ve elmasini olarak kök sebzeleri yapmak sevinçler, Matsa topu çorba ve tzimmes .

Lahana dolması gibi pişmiş, doldurulmuş ve fırınlanmış sebzeler mutfağın merkezinde yer almaktadır. Yahudi yemeklerinde geleneksel olarak kullanılan zeytinyağı ve diğer yağların bulunmaması nedeniyle, schmaltz adı verilen artık tavuk ve kaz derilerinden (gribenes ) elde edilen yağ geleneksel olarak fleishig (et) yemeklerinde kullanılırken, tereyağı geleneksel olarak milchig (süt ürünleri) olarak kullanılır. bulaşıklar.

BalıkDüzenle

 
Gefilte balığı havuç dilimleri ve chrain ile

Kaşer eti her zaman mevcut olmadığından, balık Yahudi diyetinin önemli bir parçası haline geldi. Doğu Avrupa'da bazen özellikle Şabat için ayrılmıştı. Balıklar, sığır eti veya kümes hayvanları gibi et olarak kabul edilmediğinden, süt ürünleriyle de yenebilir (bazı Sephardim balık ve süt ürünlerini karıştırmasa da).

Ortodoks Yahudiler , balıklar kuruyemiş olsa da, aynı öğünde servis edildiklerinde onları ayrı yemeklerde yer ve aradaki bulaşıkları yıkar (veya değiştirir). Gefilte balığı ve lox, Aşkenazi mutfağında popülerdir.

Gefilte balığı (Alman gefüllte "doldurulmuş" balıktan) geleneksel olarak balık bifteklerinin, genellikle Alman sazanlarının derisinin soyulması, etinin kemiklerinden arındırılması, kıyılması ve bazen ince kıyılmış kavrulmuş soğan (3: 1), yumurta, tuz veya biber ve bitkisel yağ. Balık derisi ve kafası daha sonra karışımla dolduruldu ve buharda pişirildi.[40] Şabat için kemiksiz bir balık yemeğinin dini nedeni, yemek yerken kemikleri yemekten ayırmanın yasaklanmasıdır [delici yasağı, ayırma]

 
Çavdar ekmeği üzerine sürülen Vorschmack / gehakte ringa balığı

Günümüzde bulunan ticari olarak paketlenmiş daha yaygın bir ürün, quenelles'e benzer şekilde "Polonyalı" gefilte balık köftesi veya topudur; burada, et suyuna şeker eklenir ve bu da hafif tatlı bir tada neden olur.[41] Tam olarak doldurulmuş balıktan çok balık dolgusudur.[42]

Geleneksel olarak sazan veya beyaz balık ve bazen turna balığı ile yapılırken, gefilte balığı herhangi bir büyük balıktan da yapılabilir: Birleşik Krallık'taki morina, mezgit veya hake balığı kullanılır.

Füme somon veya beyaz balığın simit ve krem peynir ile kombinasyonu, New York City şarküteri restoranlarında meşhur olan Amerikan Yahudi mutfağında geleneksel bir kahvaltı veya brunchtır.

Şabat'ta popüler bir meze olan Vorschmack veya gehakte hering (kıyılmış ringa balığı), derisi yüzülmüş, kemikli ringa balığının haşlanmış yumurta, bazen soğan, elma, şeker veya biber ve bir tutam sirke ile doğranmasıyla yapılır.

ÇorbalarDüzenle

 
Ekşi krema ile pancar çorbası

Çok sayıda çorbanın hazırlanmasında ne et ne de yağ kullanılır. Bu tür çorbalar, fakir sınıfların yiyeceklerini oluşturuyordu. Doğu Avrupa Yahudileri arasında bir ifade olan çorba mit nisht (hiçbir şeyle birlikte çorba), kökenini bu tür çorbalara borçludur.

Borsht gibi çorbalar Rusya'da yaşayan Yahudilerrin temel gıda maddesi olarak kabul edildi. Krupnik gibi çorbalar arpa, patates ve yağdan yapılmıştır. Özellikle krupnik, yeshivot'un fakir öğrencilerinin temel gıdasıydı; zengin aileler ise bu çorbaya et eklerlerdi.

Bugün Amerika'da herkes tarafından yüketilen tavuk çorbası, şakayla "Yahudi penisilini" olarak anılıyor ve soğuk algınlığına iyi geldiği düşünülmektedir.[43]

Ekmek ve kekDüzenle

 
Challah ekmeği

Challah hamuru ( Batı Yidiş'te barkh olarak adlandırılır) genellikle sembolik anlamlara sahip formlar halinde şekillendirilir; böylece Roş Aşana'da yüzükler ve sikkeler taklit edilerek "Yeni yıl bu kadar yuvarlak ve tamam olsun" denirdi.

Hamentash (çoğul: Hamentashen), meyve konserveleri (dolu üçgen çerez ya ciro lekvar ) veya bal ve siyah haşhaş tohumu hamur, yenen Purim Bayramı . Zalim Haman'ın kulakları şeklinde olduğu söylenir. Mohn kihel, haşhaş tohumu serpilmiş dairesel veya dikdörtgen bir gofrettir. Pirushkes veya cirolar, balda kızartılmış veya pişirildikten sonra pekmeze batırılmış küçük keklerdir. Strudel tatlı olarak servis edilir. Kugeller pirinç, erişte veya patates püresinden hazırlanır.

Doğu Avrupa'da Yahudiler siyah (proster veya "sıradan") ekmek, beyaz ekmek ve Challah pişiriyorlardı.

Polonya'da ortaya çıkan simit, popüler bir Aşkenazi yemeğidir ve Amerika Birleşik Devletleri'nde yaygınlaşmıştır.[44][45]

Et ve yağlarDüzenle

Gebratenes (kavrulmuş et), kıyılmış et ve essig-fleisch (sirke et) favori et tarifleridir. O zaman anıldığı üzere Essig ya, honig veya sauerbraten, kısmen bazı şeker, defne yaprağı, karabiber, kuru üzüm, tuz ve biraz sirke ile kavrulmuş edilmiş ete eklenerek yapılır. Knish, fırınlanmış veya ızgara edilmiş hamurla kaplı et veya patates dolgusundan oluşan atıştırmalık bir besindir.

Arasında popüler bir çanak Aşkenazların en Doğu Avrupalı arasında olduğu gibi, bir pierogi (ki ilişkili, ancak farklı olan kreplach ), genellikle kıyma ile doldurulmuş. Kishka, geleneksel olarak un veya matza unu, schmaltz ve baharatların doldurulmasından yapılan popüler bir Aşkenaz yemeğidir.

Schmaltz olarak bilinen tavukların işlenmiş yağı, bazen gerektiğinde yemek pişirmek için hazır durumda tutulur. Griven olarak da adlandırılan gribenes veya "artıkları", işleme sürecinden kalan krakerler, Doğu Avrupa'da en sevilen yiyeceklerden biriydi. Schmaltz ekmeğe sürülerek yenir.

Soğanla hazırlanan ve genellikle gribenes içeren kıyılmış bir ciğer ezmesi, özellikle Kuzey Amerika'nın doğu kıyısındaki Yahudiler arasında popüler bir meze, garnitür veya atıştırmalıktır. Genellikle çavdar ekmeği veya kraker ile servis edilir. Brisket, aynı zamanda, kızarmış dana etinden yapılan popüler bir Ashkenazi yemeğidir.

Tatlılar ve şekerlemelerDüzenle

 
Teiglach

Geleneksel olarak Yahudi Yeni Yılı Roş Aşana'da servis edilen Teiglach, bal şurubuna batırılmış küçük hamur toplarından (yaklaşık bir mermer büyüklüğünde) oluşur. Ingberlach, küçük çubuklar veya dikdörtgenler halinde şekillendirilmiş zencefilli şekerlerdir.

Avrupa'da meyve suyundan yapılan jöleler ve reçeller hamur dolgusu olarak kullanılıyor veya çay ile servis ediliyordu. Yoksullar arasında jöle sakatlara ayrılmıştı, bu nedenle saklamadan önce ''Alevay zol men dos nit darfn'' (İnşallah kullanmaıza gerek kalmaz) denirdi

GarnitürlerDüzenle

 
Havuçlu tzimmes

Tzimmes, genellikle pişmiş sebze veya meyvelerden oluşur, bazen et ilave edilir. En popüler sebze dilimlenmiş havuçtur (mehren tzimmes ). Şalgam, özellikle Litvanya'da, tzimmes kullanılmıştır. Güney Rusya, Galiçya ve Romanya'da tzimmes armut, elma, incir, kuru erik veya erikten (floymn tzimmes) yapılmıştır.

Kreplach Rus pelmeniye benzemektedir ve bir tür mantıdır. Çoğunlukla çorbada servis edilirler, ancak kızartılıp yenildikleri de olur. Kreplech, aralarında Purim ve Rabbah'ın da bulunduğu çeşitli bayramlarda yenir.

Aşkenazi yemekleri listesiDüzenle

İsim Resim Köken Not
Babka   Doğu Avrupa Çikolata veya tarçının challah ekmeğine karıştırılmasıyla yapılan bir pasta
Bagel   Polonya Simited benzeyen bir yemek
Bialy   Polonya Simite benzeyen ama ortası boş olmayan yemek
Borscht   Ukrayna Kırmızı pancar çorbası, genellikle ekşi krema ile servis edilir.
Blintz   Rusya, Ukrayna, Macaristan Krepe benzeyen ve peynirden yapılan bir yemek
Brisket   Doğu Avrupa Ağır ateşte pişirilmiş ve ağızda dağılan kıvamda olan et
Bublitchki   Belarus, Rusya, Ukrayna Simite benzeyen ama tatlı olan atıştırmalık
Challah   Güney Almanya İçinde yumurta içeren örülmüş ekmek
Charoset   Elma ve cevizden oluşan ve genellikle Hamursuz Bayramı'nda tüketilen yemek
Tavuk çorbası   Genellikle Şabat akşam yemeğinde tüketilen tavuk çorbası
Cholent/Chamin   Genellikle Şabat günü sunulan ve ağır ateşte pişirilen bir güveç
Chopped liver   Doğranmış tavuk veya inek karaciğeri
Chrain   Avrupa yaban turbu turşusu
Eyerlekh öldürülen tavukların içinde bulunan yumurtalar
Farfel   Bir tür makarna
Gedempte fleisch   Genellikle et ve domates içeren bir tür güveç
Gefilte fish   Doğu Avrupa Genellikle havuç, soğan ve başka sebzelerin balığın içine konulmasıyla oluşan bir yemek
Goulash   Macaristan Acılı et güveci
Gribenes Tavuk derisinin kızarmasıyla schmaltz kıvamında oluşturulan atıştırmalık
Hamantashen   Üçgen şeklinde tatlı hamurişi
Helzel   Tavuğun boynundaki derinin un, matza, soğan ve diğer çeşnilerle doldurulması
Holishkes   Avrupa Lahana dolması
Kaşa   Rusya, Ukrayna Arpa darısının pilav gibi pişirilmesi
Kasha varnishkas   Rusya, Ukrayna Kaşa ve farfalle gibi eriştenin karşımıyla yapılan bir tür makarnya yemeği
Kichel   Yumurta ve şekerden yapılan tatlı bir kurabiye. Genellikle tuzlu soslarla beraber yenilir.
Kishke   Sosis veya ineğin iç organlarından yapılan bir yemek
Kneidlach, matzah ball   Pale of Settlement
(Yidişדער תּחום-המושבֿ)
Genellikle tavuk suyuyla yapılan hamur topu
Knish   Pale of Settlement Genellikle et, patatesi püresi, peynir veya soğanla doldurulmuş bir tür kızarmış börek
Kreplach   Pierogi veya gyozaya benzeyen ve genellikle tavuk suyuyla servis edilen bir tür mantı
Kugel   Tatlı veya tuzlu olabilen ve güveçte yapılan hamurişi
Latkes   Genellikle elma sosu veya ekşi kremayla yenen patates gözlemesi
Lekach
Bal pastası
  Bal, tarçın ve çaydan yapılan bir tür pasta
Lokshen kugel   Polonya Genellikle tarçın, şeker, ekşi krema ve tereyağı içeren tatlı bir makarna. Bazen elma veya başka meyveler de kullanılır.
Lox   Tütsülenmiş ince somon filesi
Makaron   Badem veya hindistan cevizinden yapılan tatlı kurabiye
Mandelbrot (bisküvi)   Rusya, Ukrayna İtalyan biscotto'ya benzeyen bir tür kurabiye
Mandlach   Ev yapımı badem çorbası
Matzah brei   Hamursuz Bayramı'nda kahvaltıda yenilen ve yumurtayla matzanın karışımının pişirilmesiyle oluşan yemek
Miltz Hayvan dalağı
Onion rolls (Pletzlach) Bazlamanın kızarmış soğan ve tuzla servis edilmesi
Pastrami   Romanya Genellikle sandviçlerde kullanılan sığır pastırması
Pickled herring (Silodka)   Rusya, Ukrayna Turşulanmış ringa balığının ekşi kremayla beraber servis edilen bir yemek
Pletzel Genellikle üstüne soğan eklenen bir tür bazlama
P'tcha (Galareta)   Türkiye buzağı ayağı jölesi
Rugelach   Polonya Genellikle tarçın şekeri veya çikolatalı hamur işi
Shlishkes Macaristan İtalyan gnocchi'ye benzeyen Macar mantısı
Schmaltz   Kaz veya tavuk yağı
Şnitzel   Avusturya
Sorrel soup   Doğu Avrupa Kuzukulağından yapılan bir çorba
Soup mandel   Badem çorbası
Sufganiot   Kızarmış bir tür donat
Teiglach  

Litvanya

Haşlanmış tatlı hamurişi
Tzimmes   Havuç ve tatlı patatesten oluşan güveç
Vareniki   Ukrayna Tuzlu suda veya bazı bölgelerde buharda pişirilen dolgulu, hilal şeklindeki köftelerden oluşur.
Vorschmack   Rusya, Ukrayna Genellikle ekmek üzerine sürülen ringa balığından yapılan ezme

Sefarad, Mizrahi ve İtalyan Yahudi mutfağıDüzenle

 
Biber dolması

Geleneksel Sefarad ve Mizrahi mutfakları arasında kesin bir ayrım yapmak, Sefarad diasporası ile temasa geçtikleri Mizrahi Yahudilerinin birbirine karışması nedeniyle zor olabilir.

Bununla birlikte, genel bir kural olarak, her iki tür de, her grubun birlikte yaşadığı yerel Yahudi olmayan nüfusun yemeklerini yansıtır. Kaşrut'u koruma ihtiyacı birkaç önemli değişikliğe yol açar. Bunların en önemlisi, hayvansal yağ yerine zeytinyağı kullanımıdır.

Buna rağmen, Sefarad ve Aşkenazik kaşer kavramları farklıdır; Belki de en dikkate değer fark, Sefarad diyetinin temel bir unsuru olan pirincin,Sefaradlar arasında Hamursuz Bayramı için koşer olarak kabul edilmesidir, ancak Aşkenazımların çoğu tarafından kitniyot olarak yasaklanmıştır.

Sefarad mutfağında salatalar, doldurulmuş sebzeler ve asma yaprağı, zeytinyağı, mercimek, taze ve kuru meyveler, otlar ve kuruyemişler ve nohut yer alır. Et yemeklerinde genellikle kuzu veya kıyma kullanılır. Birçok çorba ve sosa taze limon suyu eklenir.

Pek çok et ve pirinç tabağında kayısı, kuru erik ve kuru üzüm gibi kuru meyveler bulunur. Çam fıstığı garnitür olarak kullanılır. Mizrahi mutfağı, yerel çarşıda pazarlama yapıldığı için büyük ölçüde taze malzemelere dayanmaktadır.

Et, şekita işleminde ritüel olarak kesilir ve ıslatılır ve tuzlanır. Et yemekleri, Şabat, bayram ve kutlama yemeklerinin önemli bir özelliğidir.

Pişmiş, doldurulmuş ve pişmiş sebzeler, çeşitli fasulye türleri, nohutlar, mercimekler ve bulgur (bulgur) gibi mutfağın merkezinde yer alır. Pirinç, patateslerin yerini alır.

Akdeniz'den gelen ve "güneşli" iklimlerden gelen Mizrahi mutfağı genellikle hafiftir ve özellikle salatalar, doldurulmuş sebzeler ve asma yaprağı, zeytinyağı, mercimek, taze ve kuru meyveler, otlar ve kuruyemişler ve nohut ağırlıklı. Et yemeklerinde genellikle kuzu veya kıyma kullanılır. Birçok çorba ve sosa taze limon suyu eklenir.

Pek çok et ve pirinç tabağında kayısı, kuru erik ve kuru üzüm gibi kuru meyveler bulunur. Çam fıstığı garnitür olarak kullanılır. Nar suyu, İranlı Yahudi yemeklerinin temelidir. Etli bir bulgurlu hamur tatlısı olan Kubbeh, birçok Mizrahi topluluğunun yemeklerinde öne çıkıyor. Et suyunda bir çeşit çorba olarak servis edilir.

 
Patates böreği

Özellikle Sefarad mutfağı, ıspanak, enginar, çam fıstığı ve (daha modern zamanlarda) kabak dahil olmak üzere Avrupa'nın Aşkenazimlerinde bulunmayan sebzeleri önemli ölçüde kullanmasıyla bilinir.

Pişirme tarzı, İspanyol, İtalyan ve Kuzey Afrika lezzetlerinin önemli katkılarıyla büyük ölçüde Orta Doğu'dur. En popüler Sefarad ve Mizrahi yemekleri dahil malawach, jachnun, Sabich, mofletta, meorav Yeruşalmi skhug ve amba. Mizrahi Yahudi mutfağında Irak, Doğu Türkiye, Kürdistan, İran ve Yemen'de Yahudiler tarafından yenen birçok eşsiz yemek vardır.

Sefarad yemekleri listesiDüzenle

İsim Resim Köken Not
Adafina İspanya Ağır ateşte pişen bir tür İspanyol güveci
Baba ghanoush   Orta doğu abugannuş kebabı
Baklava   Türkiye
Bourekas   Türkiye Peynir, patates, mantar veya et içeren börek
Carciofi alla giudia   İtalya kızarmış enginar
Couscous   Cezayir, Fas, Tunus kuskus
Falafel   Lübnan[46] Kızarmış nohut topları
Fazuelos   Fas
Gondi   İran İran'a özgü nohut ve domatesten yapılan bir tür çorba
Halva   Helva
Hamin   Ağır ateşte pişen bir tür güveç
Israeli salad   Orta doğu İsrail'in çoban salatası
Jachnun   Yemen Strudel gibi pişirilen bir tatlı hamurişi
Jerusalem mixed grill   İsrail tavuk kalbi ve karaciğerinden yapılan bir yemek[47]
Kubba Irak irmik ve bulgurdan yapılan bir tür köfte
Kubba Bamia Irak irmikten yapılan bir tür güveç
Kubba Shwandar Irak irmik ve pancardan yapılan bir tür güveç
Kubba Matfuniya   Irak Ball-shaped kubba
Kubba Hamusta Irak ekşi irmik güveci
Ma'amoul   Suriye ve Lübnan hurmadan yapılan kurabiyeler
Malawach   Yemen Yemen usulü kızarmış ekmek
Mofletta   Fas Genellikle balla servis edilen bir tür ince krepe benzeyen tatlı
Oshi sabo/Oshi savo Özbekistan Özbekistan'a özgü ağır ateşte pişen güveç
Pita   Middle East pide
Sabich   Irak Patlıcan, yumurta ve turşudan yapılan bir sandviç
Sambusac Suriye, Lübnan, Türkiye İçinde ezilmiş nohut veya et olan bir tür börek
Shakshuka   Cezayir, Libya, Tunus şakşuka
Tabouleh   Lübnan Bulgur, maydanoz ve diğer sebzelerden oluşan ve soğuk servis edilen bir salata
Tebit Irak Ağır ateşte pişen bir tür Iraklı güveç

Şabat ve tatil yemekleriDüzenle

ŞabatDüzenle

 
Chamin / Cholent

İyi yemek yemek Şabat'ın önemli bir parçası olan olarak görülür. Bunun nedeni Yahudilerin Şabat günü keyif çıkarmaları Şabat oneg ( "Şabat keyfi") mitzvasıdır.

Dini Yahudiler'in Şabat'ta yemek pişirmeleri yasak olduğu için, Yahudiler Şabat gününde sıcak bir yemek sağlamak için çeşitli teknikler geliştirildi.

Cholent bunlardan biridir. Malzemeler bir tencereye konur ve cuma akşamı mumları yakmadan önce kaynatılır. Daha sonra tencere bir ocak, geleneksel ağartma (alevleri kapatmak için kullanılan ve üzerine tencerenin yerleştirildiği ince teneke levha) üzerine veya yavaş bir fırına yerleştirilir ve ertesi güne kadar kaynamaya bırakılır.[48]

Cholent, muhtemelen İkinci Tapınak döneminde eski Judea'da ortaya çıktı. Yüzyıllar boyunca, Yahudi diaspora toplulukları geliştikçe, yerel iklime ve mevcut malzemelere dayalı olarak yemeğin çeşitlerini yarattılar.

Kugel, başka bir Şabat favorisidir, özellikle lokshen kugel, genellikle kuru üzüm ve baharatlarla yapılan tatlı bir erişte pudingi. Tatlı olmayan kugeller patates, havuç veya sebzelerin bir kombinasyonundan yapılabilir.

Geleneksel erişteler - lokshen - un hamurundan ve yumurtalardan yaprağa sarılıp uzun şeritler halinde kesilerek yapılır. Hamur küçük kareler halinde kesilirse farfel olur. Lokshen ve Farfel Hem genellikle haşlanmış ve çorba ile servis edilir.

Roş AşanaDüzenle

Yahudi Yeni Yılı olan Roş simanim adı verilen çeşitli sembolik yiyecekler, her biri yemeğe özgü çeşitli farklı nedenlerle hazırlanır ve yenir.[49]

Yemeklerin çoğu, tatlı (hoş) bir yeni yıl duasını temsil edecek şekilde tatlandırılmıştır. Bu tür tatlı yemekler arasında ya pişmiş ya da bal ile kaplı elma, lekach[50] (ballı kek) ve makroudh (hurma ile doldurulmuş ve balla kaplı bir hamur işi) bulunmaktadır.

Nar taneleri bir yıl boyunca pek çok nimetle yenir, çünkü tek bir narın içinde çok sayıda çekirdek vardır.[51][52] Yahudi inancına göre her narın içinde her biri Tevrat'ın 613 emrinden birini temsil eden 613 tohum olduğu düşünülmektedir.[53]

Narlara ve narın tüküetimine Yahudi mutfağında verilen geleneksel değerin neden, Tevrat'ta Musa'nın casuslarından biri tarafından bir nar ağacının bulunmasıyla İsrail'in bereket dolu olduğu sonucuna varılmasından kaynaklanır.[54]

Challah ekmeği yapılırken, yaşamın döngüsel doğasını temsil etmesi için yuvarlak, dairesel bir şekle dönüştürülür.[55] Ayrıca normal kaşer tuzuna daldırılmak yerine bal veya tarçın ve şeker kombinasyonu ile tatlandırılır.[56]

Geleneksel olarak tatlandırılmış havuç veya tatlı patateslerden oluşan bir garnitür olan tzimmes, "çoğalmayı" ve "havuç" kelimesi anlamına gelen Yidce meren (Almanca: ''vermehren'') kelimesinin çifte anlamı nedeniyle refahı sembolize etmek için servis edilir.[57]

Ek sembolik yiyecekler şunları içerir:

  • Ballı şurup (Aşkenaz Yahudileri için) içinde haşlanmış düğümlü hamur işleri olan Teiglach.
  • Bir balık veya koç başı, "kuyruk" değil "kafa" olduğumuz başarılı bir yıl için (çünkü Roş Aşana baş olduğu yıl başlar).[58]
  • Karteh adı verilen kızarmış pırasa pirzola ( Sefarad Yahudileri için).
  • Salkeh adı verilen kızarmış pazı pirzola (Sefarad Yahudileri için).
  • Yerel tip kabak tatlı haline getirilmiş qara'a denilen confiture (Sefarad Yahudiler için).
  • Cezayirli Yahudiler, makroudh denilen bala daldırılmış hurma hamur işi yapıyorlar.[59]

Yom KippurDüzenle

Yom Kippur Yahudiler için 25 saat oruç tutulduğu bir gündür. Seuda hamafseket adı verilen oruç öncesi öğün, orucu kolaylaştırmak ve susuzluğu önlemek için genellikle yavaş sindirilen ve fazla baharatlanmayan gıdalardan oluşur.

SukotDüzenle

Sukot yemekleri Sukkah adı verilen ve saddece bu bayram için inşa edilen sazdan kulübede (evin dışında) yenilir.

HanukkahDüzenle

 
Sufganiyot

Hanukkah'ı kutlamak için yağda kızartılmış yiyecekler yemek gelenekseldir.

  • Latkes - patatesli krep, üstüne ekşi krema veya elma püresi eklenebilir.
  • Sufganiyot – reçel çörekleri
  • Kızarmış çörek
  • Rugelach – doldurulmuş hamur işi

PurimDüzenle

 
Purim hamantaschen

PesahDüzenle

Hamursuz kutluyor Exodus Yahudi insanlar, çok hızlı bir şekilde sol onların için zaman yoktu söyledi nerede Mısır'dan ekmek yükselmeye.[60] Bu olayı anan Yahudiler matza yerler ve maya ve mayalama maddeleriyle yapılan ekmek, kek ve diğer yiyeceklerden uzak dururlar. Modern zamanlarda, haham otoriteleri, kabartma tozu gibi kimyasal mayalama kullanımına izin vermektedir.

Matza, tatil boyunca temel bir besindir ve birçok Fısıh yemeğinin bir bileşeni olarak kullanılır. Kneidlach (matza ball) çorbası gelenekseldir. Balık kızartılmadan önce matza unu ile kaplanır ve patates nişastası ve matza unu ile kekler ve pudingler yapılır.

Yahudi aşçılar Fısıh Bayramı'nda hamur işleri için hem matza yemeği hem de patates nişastası kullanırlar. Çırpılmış bütün yumurta veya yumurta beyazı, melek ve pandispanya (kek ununun yerine patates nişastası) ve hindistancevizi ve bademli kurabiye gibi mayalama maddeleri içermeyen hamur işleri yapmak için sıklıkla kullanılır.[61]

 
El yapımı matsa shmura

Pesah yiyeccekleri, Sefarad ve Aşkenaz toplulukları arasında büyük farklılıklar gösterir. Aşkenazim yemekleri, Pesah'ta Sephardim tarafından kullanılan pirinci içermez. Matza geleneksel olarak yalnızca su ve undan hazırlanır, ancak meyve suyu da içerebilen yumurta matza gibi başka çeşitler de vardır.

Mayısanın evden dışlanması, Yahudi aşçıları yaratıcı olmaya zorladı ve kıvam arttırıcı olarak matza küspesi ve patates kullanan çok çeşitli Fısıh yemekleri üretmeye başladı. Patates unu, ince öğütülmüş matza küspesi ve kuruyemiş ile birlikte ağırlıklı olarak keklerde kullanılır.

 
Matza topları ile çorba

Pesah dönemindeki popüler Ashkenazi yemekleri arasında matza brei (rendelenmiş soğanlı ufalanmış matza, çırpılmış yumurta ile kızartılmış), matza latkes (krep) ve chremslach (ayrıca kriminal veya gresjelies, matza küspesi olarak da adlandırılır). Şaraplı matza kugels (puding) modern Yahudi mutfağına girmiştir.

Pesah Bayramı'nda çorba ve sosları koyulaştırmak için un yerine ince matza unu veya patates unu, balık veya pirzola kızartmada matza unu ve yumurta kaplaması ve ıslatılmış ekmek yerine patates dolması kullanılır.

Şarap da Pesah yemeklerinin önemli bir parçasıdır. Geleneksel olarak, bir Pesah sederi, sederin çeşitli yerleriyle birlikte tüketilmek üzere dört bardak şarap veya üzüm suyu ile servis edilir.

ShavuotDüzenle

Süt ürünleri geleneksel olarak Shavuot'ta yenir.

Tisha B'AvDüzenle

Tisha B'av oruçlu bir gündür ve öncesinde Yahudilerin Şabat dışında geleneksel olarak et yemedikleri dokuz gündür. Böylece yılın bu döneminde süt ürünleri ve vejeteryan yemekleri hazırlanır.

Oruçtan önceki yemek (seudat mafseket) de süt ürünlerinden oluşur ve genellikle her ikisi de eski Yahudi yas sembolleri olan mercimek ve yumurtadan yapılan yemekleri içerir.[62] Bazı Aşkenazi Yahudileri, yas tutmayı sembolize etmek için kül serpilmiş haşlanmış yumurtalar yerler.

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "BCK Kosher Certification Agency—Kosher Kitchen". Bckosher.org. 22 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2012. 
  2. ^ "cRc: Kosher in the Kitchen". Consumer Kosher. Chicago Rabbinical Council. 14 Kasım 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2012. 
  3. ^ "7". Jews and Judaism in World History. 2010. s. 258. ISBN 978-0-203-86197-4. 
  4. ^ "Enduring love | Food monthly | The Observer". Observer.guardian.co.uk. 3 Aralık 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2012. 
  5. ^ Nature in our biblical heritage (İngilizce ve İbranice). Internet Archive. Kiryat Ono, Israel: Neot Kedumim. 1980. ISBN 978-965-233-002-4. 
  6. ^ Cooper, John (1993). Eat and Be Satisfied. pp. 4–9.
  7. ^ "Food in the Bible". Neot Kedumim News. Summer–Fall 2002.
  8. ^ "Eating in Historical Jerusalem". www.jewishvirtuallibrary.org. 2 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  9. ^ "Israel's millennia-old 'biblical diet'". www.bbc.com. 9 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  10. ^ "The Daily Stew? Everyday Meals in Ancient Israel". 21 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  11. ^ The Book of Jewish Food. 1997. ss. 22-24. 
  12. ^ Eat and Be Satisfied. 1993. ss. 15-16. 
  13. ^ Macdonald, Nathan (2008). What Did the Ancient Israelites Eat?. pp. 19–21.
  14. ^ A History of Ancient Israel and Judah. Louisville, KY: Westminster John Knox Press. 1986. ss. 51-53. ISBN 0-664-21262-X. 
  15. ^ 1 Samuel 25.18
  16. ^ Ruth 2:14
  17. ^ Nature in Our Biblical Heritage. Israel: Neot Kedumim. 1980. ISBN 965-233-002-7. 
  18. ^ Food at the time of the Bible : from Adam's apple to the last supper. Herzlia, Israel: Palphot, Ltd. 16 Aralık 2007. s. 12–13. ISBN 978-9652801159. 
  19. ^ Targ. Sheni to Esth. iii. 8
  20. ^ Ber. vi. 7
  21. ^ Mark xv. 23
  22. ^ 'Ab. Zarah 30a
  23. ^ Tosef., Sheb. v. 223
  24. ^ B. Ḳ. 97b
  25. ^ Abba Gorion i. 9
  26. ^ p. 60, ed. Hildesheimer
  27. ^ "Jahrb. für die Gesch. der Juden," iii. 201
  28. ^ ib. 211
  29. ^ Glassberg, "Zikron Berit," p. 122, Berlin, 1892
  30. ^ Abrahams, l.c. p. 152
  31. ^ ib. p. 151
  32. ^ Yoreh De'ah, Bet Yosef, § 97
  33. ^ Yoreh De'ah, ib.
  34. ^ Yoreh De'ah, Ṭure Zahab, § 101, 11
  35. ^ ib. § 96
  36. ^ Grünbaum, l.c. p. 229
  37. ^ Abrahams, l.c. p. 151
  38. ^ "Werke," i. 436
  39. ^ Barbara Kirshenblatt-Gimblett, "Kitchen Judaism," in Getting Comfortable in New York: The American Jewish Home, 1880-1950, edited by Susan L. Braunstein and Jenna Weisman Joselit (New York: The Jewish Museum, 1990), ss. 75-105. (This article is also available, in pdf format, here .)
  40. ^ Попова, М. Ф., Секреты Одесской кухни, Друк, Одесса, 2004, p.163 (Russian); Popova M.F., Secrets of Odessa kitchen, Druk, Odessa, 2004, p.163
  41. ^ Satz, Miriam, Heirloom cookbook: recipes handed down by Jewish mothers and modern recipes from daughters and friends, Kar-Ben, 2003, p.14
  42. ^ Goodman, Hanna, Jewish cooking around the World: gourmet and holiday recipes, Varda Books Skokie, Illinois, 2002, p.147
  43. ^ "Jewish penicillin definition". Medterms.Com. Medicine Net.Com, a WebMD Company. 1 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2012. 
  44. ^ Filippone, Peggy Trowbridge. “Bagel History: Bagels date back to the 1600s”, About.com website, retrieved 27 Mart 2013.
  45. ^ Altschuler, Glenn C. (2008). ”Three Centuries of Bagels”, a book review of: 'The Bagel: The Surprising History of a Modest Bread', by Balinska, Maria, Yale University Press, 2008, Jewish Daily Press website, published on-line 5 Kasım 2008 in the issue of 14 Kasım 2008
  46. ^ McDonaldization: The Reader p.387
  47. ^ Daniel Rogov (22 Mart 2007). "Dining Out / Mixed Jerusalem grill in Tel Aviv". Haaretz. Erişim tarihi: 20 Mart 2013. 
  48. ^ The Complete & Illustrated Guide by Rabbi Fishel Jacobs Sabbath
  49. ^ "Overview of Jewish Dietary Laws & Regulations". www.jewishvirtuallibrary.org (İngilizce). 3 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2018. 
  50. ^ ""Lekach"—Honey Cake". www.chabad.org (İngilizce). 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  51. ^ "Palm". www.jewishvirtuallibrary.org (İngilizce). 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2018. 
  52. ^ "Serve Up A Sweet New Year: 10 Symbolic Foods for Rosh Hashanah". The Spruce Eats. Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  53. ^ "Pomegranates for Rosh Hashanah". The Jewish Museum. 19 Eylül 2017. 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  54. ^ "Pomegranate". www.jewishvirtuallibrary.org (İngilizce). 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2018. 
  55. ^ Kuruvilla (24 Eylül 2014). "The Spiritual Meaning Of The Food On Your Rosh Hashanah Table". Huffington Post (İngilizce). Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  56. ^ "Round (Spelt & Vegan) Cinnamon-Sugar Challah for Rosh Hashanah". www.chabad.org (İngilizce). 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  57. ^ "Traditional Rosh Hashanah Tzimmes". www.chabad.org (İngilizce). 25 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2018. 
  58. ^ https://forward.com/articles/11486/a-fishy-tradition-00381/
  59. ^ "Rosh Hashana Recipes Routed Through Africa (Published 2010)". 31 Ağustos 2010. 2 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi – NYTimes.com vasıtasıyla. 
  60. ^ Exodus 12:34.
  61. ^ "The Nibble: Macaroons". www.thenibble.com. 11 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  62. ^ See Marks, The World of Jewish Cooking, s. 209