Yaban mersini

fundagiller familyasından bir bitki türü

Yaban mersini (Vaccinium myrtillus), veya ayıüzümü[kaynak belirtilmeli] fundagiller (Ericaceae) familyasından ılıman iklimlere alışmış bir üzümsü meyve türüdür. Anavatanı Kuzey Yarımkürenin serin ve dağlık bölgelerinde yetişen birçok türü vardır.

Yaban mersini
Blueberries.jpg
Bilimsel sınıflandırma
Âlem: Plantae
Bölüm: Magnoliophyta
(Kapalı tohumlular)
Sınıf: Magnoliopsida
(İki çenekliler)
Takım: Ericales
Familya: Ericaceae
(Fundagiller)
Cins: Vaccinium
Tür: V. myrtillus
Vaccinium myrtillus
L.

Genel olarak Kuzey Avrupa, Amerika'daki Rocky Dağları ve Türkiye'de, Karadeniz Bölgesi bölgesinin rakımca yüksek olan fundalık ve ormanlık bölgelerinde yabani şekilde değişik tipleri vardır.

Yaban mersini özellikle 1906 yılında Amerika'da başlatılan ıslah çalışmaları sonucu doğadaki yabani şekillere göre kültüre alınan çeşitlerin, özellikleri (meyve iriliği, tadı, olgunluğu vs.) daha üstün niteliklere sahip olduğu görülmüştür.[1]

Yaban mersini, mavi veya mor meyveleri olan çok yıllık çiçekli bitki’lerin geniş çapta dağılmış ve yaygın bir grubudur. Cyanococcus bölümündeki Vaccinium cinsinde sınıflandırılırlar. Vaccinium ayrıca kızılcık, yaban mersini(ingilizce: bilberry), Amerikan yabanmersini(ingilizce: Amerikan yaban mersini) ve Madeira yaban mersini‘ni de içerir.[2] Ticari yaban mersini—hem yabani (alçak çalı) hem de ekili (yüksek çalı)—hepsi Kuzey Amerika'ya özgüdür. Yüksek çalı çeşitleri 1930'larda Avrupa'ya tanıtıldı.[3]

Yaban mersini genellikle boyut olarak 10 santimetre (4 inç) ile 4 metre (13 fit) yükseklikler arasında değişebilen secde çalı’sıdır. Yaban mersini ticari üretiminde, alçak seviyeli çalılarda yetişen küçük, bezelye büyüklüğünde meyveli türleri "alçak çalı yaban mersini" ("yabani" ile eşanlamlı) olarak bilinirken, daha büyük, meyveleri daha uzun, ekili çalılarda yetişenlerse "yüksek çalı yaban mersini" türü olarak bilinir. Alçak çalı yaban mersini üretiminde Kanada liderken, Amerika Birleşik Devletleri dünya yüksek çalı yaban mersini arzının yaklaşık %40'ını üretir.


Yöresel adlandırmaDüzenle

Ardahan'da Mosi, Rize'de Likapa, Trabzon'da Ligarba, Karakavuz'da Çalıçileği, Rize Pazar ilçesinde Kaskanaka, Rize Ardeşen ilçesinde Çera (Çela), Artvin'de Morsvi, Mahabak, Mesi; Giresun'da Çalı Çiçeği, Ordu'da Cırtlık Çileği, Yozgat'ta Köpek Üzümü, diğer bölgelerde ise Ayı Üzümü, Çay Üzümü veya Çoban Üzümü olarak isimlendirilen[kaynak belirtilmeli] ve literatürümüze Yaban Mersini olarak giren bu üzümsü meyve puslu veya parlak mavi rengi ile Mavi Altın (blue gold) olarak nitelendirilmektedir. Sağlık meyvesi olarak tanınmaktadır.

TarihteDüzenle

Amerika'daDüzenle

Kültür yaban mersininin köken formları ilk olarak ABD'de elde edilmişlerdir. 1906 yılında Dr. Coville ve Miss E. Whirete yabani olarak yetişen Vaccinium australe türünden küçük meyveli rubel çeşidini selekte etmişlerdir. Sistematik olarak başlayan bu ıslah çalışmaları gittikçe artan bir hızla gelişmiş ve 1920 yılında yeni çeşitlerle ABD'de ilk ticari bahçeler kurulmuştur. Günümüzde kültür çeşitlerinin çoğu yapılan melezmeler sonucu ortaya cıkmıştır.[4]

Avrupa'daDüzenle

Orta Avrupa'da özellikle Almanya'da genis ıslah çalışmaları Alman ıslahçı Dr. Heermann tarafından yapılmıştır. Dr. Heermann araştırmaları sonucu ilk olarak Blauewiss-Goldtrauble ve Blauweiss-Zuckertraube isimli çeşitleri üretime kazandırmıştır.[4]

OsmanlıdaDüzenle

1879 tarihli Osmanlıca bir belgede, henüz bugünkü çay bitkisinin yetiştirilmediği bir tarihte, Rize'deki ormanlarda, kırlarda ve halkın bazılarının bahçelerinde bol miktarda keşfedilen bir tür çay ağacından bahsedilmektedir. Bu belgeye göre yöre halkı bu bitkiyi, emek ve akça sarfederek terbiye edip yapraklarını kilosu on mecidiye karşılığında satmaktadır. O zamanın hükûmeti tarafından gümrük vergisi alınan bu çaya benzeyen bitkiden, ayrıca orman vergisi de alınmak istenmektedir. Rusya Hükûmeti bu bitkiden vergi namına bir şey almadığından bu çayların kaçak olarak yurt dışına çıkacağından endişe duyulmaktadır. Trabzon valiliğinin yazısı üzerine Osmanlı Hükûmeti bu bitkiden örnekler istiyor. Orman Bakanlığı'nın da kontrolünde olmak şartıyla bunun yararlı olup olmadığı araştırılıp ondan sonra tarımının yapılmasına ve yaygınlaştırılmasına teşebbüs edilmesi tavsiye olunmuştur.[5]

Norveç'teDüzenle

1950 yıllarında yaban mersininin gece karanlığında görme kabiliyetini arttırdığı zannedilir, bu yüzden Norveç'in karanlık kış mevsiminde askerlere bol bol yaban mersini marmelat veya reçeli yedirilir, ve bu bir askeri sır olarak gizli tutulurdu. Daha sonraki araştırmalar bu etkiyi yalanladı.[6]

Diğer türleriDüzenle

Kullanım alanları ve faydalarıDüzenle

Yaban mersini (Likapa), antioksidan madde içeriği en yüksek bahçe bitkisidir. Çok farklı amaçlar için kullanılmaktadır.[8]

Kullanım alanlarıDüzenle

  1. Taze meyve olarak
  2. Meyve suyu olarak; tek başına veya diğer meyve sularıyla kokteyl yapılarak.
  3. İlaç sanayisinde; kuru meyvesi, çiçek, kök ve yaprakları
  4. Süt ve süt ürünleri teknolojisinde; dondurma, yaban mersini içeren süt veya yoğurt
  5. Kurumeyve teknolojisinde
  6. Meyveli ekmek, çörek, kek, puding ve pastalarda
  7. Baharat sanayisinde
  8. Meyve salatalarında
  9. Reçel, marmelat ve konserve sanayisinde
  10. Çay; kuru yaprağı ve kuru meyvesi
  11. Diyet mönülerinde

FaydalarıDüzenle

  1. Göz yorgunluğu, miyopluk, katarakt, karasu (Glokom), şeker hastalığından kaynaklanan görme bozuklukları (Diyabetik retinopati), gece körlüğü, gece görüşünü artırıcı, kamaşma, retinayı güçlendirici, kılcal damar çatlamalarını önleyici ve tavuk karası (retinitis pigmentosa) hastalığının ilerlemesini yavaşlatıcı
  2. Kabızlık, bulantı, mide krampları, ülser önleyici
  3. Kan şekerini düşürücü, iltihaplanma, kolajenin (collagen) stabilize edilmesi
  4. Pıhtılaşmanın azaltılması, damar sertliği oluşumunun engellenmesi ve antioksidan etki
  5. Varis, basur (hemoroid) 'e karşı iyileştirici.
  6. Yeni keşfedilen bir özelliği de somon balığı, yumurta, yulaf, barbunya, bezelye ve ay çekirdeği ile beraber zekayı geliştiren 7 besinden biri olduğu yönünde.[9]

Besin değerleriDüzenle

100 g'da;[10]

EnerjiDüzenle

MaddelerDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "Biriz Biz, Likapa". 6 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2008. 
  2. ^ Lisa J. Rowland, Freddi A. Hammerschlag (2005). Richard E. Litz (Ed.). Vaccinium spp. (8.1: Blueberry). In: Biotechnology of Fruit and Nut Crops: Volume 29 of Biotechnology in Agriculture Series. CABI. ISBN 0851990665. 12 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Eylül 2020. 
  3. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; nauman1993 isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  4. ^ a b "Maviyemiş". 3 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mart 2022. 
  5. ^ İlk Çay: Likapa, Muhammed Safi Tam metin
  6. ^ Muth ER, Laurent JM, Jasper P. The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity. Altern Med Rev. 2000 Apr;5(2):164-73. Abstract.
  7. ^ "Yaban mersini". 12 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2012. 
  8. ^ "Biriz.Biz, Likapa". 6 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2008. 
  9. ^ "Bitkisel Tedavi, Yabanmersini / Bilberry Extract". 1 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2009. 
  10. ^ Wikipedia De.