Toplumsal yapı ve toplumsal değişme

Toplumsal Değişmeyi Etkileyen Faktörlerin Fetihlere EtkisiDüzenle

Bazı medeniyetlerin neden fethedildiğini ve diğer medeniyetlerin nasıl zafer kazandığını bilmek için toplumun yapısının incelenmesi gerekir. Geçmişteki toplumların yapısı ele alındığı zaman: oba, kabile, şeflik gibi basit toplumlardan sonra binlerce üyesi olan toplumlar, anlaşmazlıkların çözümünü sağlamak ve gücü tek elde toplamak için merkezi otoriteyi yani devleti kurmaya ihtiyaç duymuşlardır ve bu sayede ayakta kalabilme ihtimallerinin daha yüksek olduğuna karar vermişlerdir. Büyük devlet olmanın zorluğunu kolaya indirgeyebildikleri zaman küçük birimlere karşıda üstünlük kazanabileceklerdi.

Savaşlar, nüfusların yoğun olduğu toplumların birleşmelerine ve toplum içerisinde çeşitliliklere yol açmıştır. Toplumların birleşmeleri için genelde fetihlerden ve karmaşık toplumların oluşmasından söz edilir ancak toplumların birleşmesi için tarihte farklı nedenlerde vardır. Örneğin Çeroki konfederasyonu fetih ile değil, dış güçler tarafından tehdit altında olan küçük birimlerin birleşmesi ile oluşmuştur. Bu olaydan hareketle karmaşık toplumların oluşumunun bir şekilde nüfus baskısı ile oluştuğu kanısına varılabilir.

Küçük birimlerden büyük birimlere dönüşümün en etkili sebeplerinden birisi küçük birimlerde akrabalık ve tanıma esas alınırken, devlette güveni tesis eden bir ideoloji, siyaset ve ülke toprağı sınırlarının biçilmesi ve buna dayanarak bir dayanışmanın ortaya çıkmasıdır. Ancak 13.000 yıl önce var olan risklerde mevcuttur. Savaşların yalnızca tüfekler ile kazanılmadığını, evrimsel bir bağışıklığın ve coğrafyanın etkili olduğunun kanısına varmak için “Cajamarca” savaşını incelemek yeterlidir.

Burada söz konusu olan evrimsel bağışıklık bir diğer deyiş ile biyolojik ve sosyal evrimden bahsetmek gerekir. Tarihte her toplumda, belirli hastalıklar (veba, kolera, grip, sıtma ve benzeri) meydana gelmiştir. Bu hastalıklar gerek coğrafi olarak gerek çevrelerindeki önemli kaynakların nasıl kullanılması gerektiğine dair insanların bilgilerinin zayıf ve güçsüz kalması ile tedavisi bulunamayarak toplumun geleceğine mal olmuşlardır.

Cajamarca savaşında meydana gelen durumu özetlemek gerekirse: İnkalar ve İspanyollar arasında gerçekleşmiş olan bu savaşta yaklaşık 160 İspanyol askerinin, yaklaşık 80 bin İnka askerini öldürmüş olması kafalarda soru işareti bırakmıştır. İspanya’nın o dönemki toplum yapısını incelediğimiz zaman coğrafi olarak geliştikleri ve kendilerini siyasal örgütlenme, teknoloji gibi alanlarda geliştirdiklerini görmek mümkündür. Ancak savaşı İspanya’ya kazandıran neden bu değildir. İnka imparatorluğunun ve birçok imparatorluğun gelişimi çevre faktörü ile doğrudan bağlantılıdır, ırkçılıkla bir diğer deyişle biyolojik farklılıklardan dolayı değildir. Yani 80 bin İnka askerinin ölmesinin sebebi İspanyol askerlerin örgütlenmesi ve İnkalara nazaran ileri düzey silahlanmaları değil, İnka imparatorluğunun geçmişten gelen genetik yetersizlikleridir.

Jared Diamond, Avustralya’da iken Yeni Zelandalı bir arkadaşının sorduğu “Neden batılıların bu kadar çok kargosu (mal, mülk) var da bizim yok?" sorudan hareket ile Tüfek, Mikrop ve Çelik kitabında bu durumu toplumun şartlarını ele alarak açıklar. Ve kitabın temeli olan soruyu yanıtlarken coğrafyayı öne sürerek ve ırkçılıkla bir ilgisi olmadığını söyleyerek kitabını tek bir cümle ile özetlemiştir: “Tarih farklı halklar için farklı yönde gelişti ama bu çevresel farklardan dolayı böyle oldu, o halkların biyolojik farklılıklarından değil”. Dünyada farkların ve sınıfların varoluşuyla birlikte gelen eşitsizliklerin sebeplerinin şans ve coğrafyaya dayalı olduğunu belirtmiştir.

Toplumsal yaşamı inceleyen tarih felsefesinin ve sosyolojinin öncülerinden birisi olan İbn-i Haldun, toplulukların yapısını incelemiş ve toplum çeşitlerini iki başlık altında toplamıştır. Bunlardan biri olan “Göçebe Topluluklar” kabilelerdir ve akrabalığa dayanan ilişkiden söz etmiştir. Diğeri ise “Yerleşik Toplumlar” yani devlet düzenini kurmuş, yerleşik hayata geçerek güç kazanmış toplumlardır. İbn-i Haldun, Mukaddime’ sinde bu toplumların aralarındaki en temel farkın geçinme şekli ve yöntemleri olduğunu belirtmiştir. Bu toplumların yerleştiği yerlerin coğrafi unsurları sebebiyle de toplulukların farklı olması fikri Jared Diamond tarafından da dile getirilmiştir. Elbette bu fikri desteklemeyen birçok görüşte mevcuttur.[1][2]

KaynakçaDüzenle

  1. ^ Fatma Süzgün Şahin; Serkan Yorgancılar (Mart 2019). Sosyoloji. Ankara: Seçkin Yayınları. ss. 65, 127. 
  2. ^ Jared Diamond (Kasım 2004). Tüfek, Mikrop ve Çelik. Ankara: Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu.