Tomris

MÖ 6. yüzyılda Massaget kraliçesi

Tehmire(Tomris) veya Tohmyris (Doğu İran Dilleri: Tahm-irih "Cesur") : MÖ 6. yüzyılda yaşadığı sanılan, Antik Doğu İrani dillerini konuşan[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17] Massaget konfederasyonu üzerinde hüküm sürmüş hükümdar.[18][19][20][21][22]

Tomyris-Castagno.jpg

HayatıDüzenle

Antik çağda Pers ve Medya'da hüküm süren Ahameniş İmparatorluğu ile büyük bir mücadeleye girişmiştir. Tomris barışçıl ama savunmaya önem veren bir yapıya önem göstermiş, bunu bir zayıflık olarak gören Pers İmparatoru Büyük Kiros ise hiç durmadan Saka topraklarına akın düzenlemiştir. Persler, Saka topraklarına girdiği vakit yakılmış tarlalardan başka bir şey bulamıyorlardı. Çünkü Sakalar geri çekiliyor ve savaş için uygun bir mevzi ve an bekliyorlar, bu olmadığı takdirde de savaşa girişmiyorlardı. Sakaları kovalamaktan bıkan Büyük Kiros İran'a geri dönmek zorunda kalıyordu. Bir süre sonra kendisine tabî olması ve kendisiyle evlenmeyi kabul ettiği takdirde Tomris Hatun ile uğraşmayacağını vadetti. Tomris Hatun bunun bir oyun olduğunu biliyordu ve teklifi reddetti.

Buna kızan Büyük Kiros büyük bir ordu toplayarak tekrar Saka topraklarına girdi. Bu orduda savaş için eğitilmiş yüzlerce köpek de vardı. Tomris artık kaçmanın yarar sağlamayacağını anlayıp uygun bir alan seçip Büyük Kiros'un ordusunu beklemeye başlar. İki ordu aralarında birkaç kilometre kalacak bir biçimde mevzilenir. Güneş battığı için savaşa tutuşmazlar ancak gece Büyük Kiros bir hile düşünmüş ve iki ordunun arasında bir çadır kurdurmuştur ve içinde güzel kızlar ve yiyecekler ve şarap bulunan çadıra ansızın saldırı düzenleyen Tomris'in oğlu Spargapises ve beraberindeki kuvvetler, içerideki birkaç Pers'i öldürüp eğlenceye dalmışlardır. Ancak birkaç saat sonra bir baskın düzenleyen Pers kuvvetleri çadırı basıp Tomris'in oğlu da olmak üzere içerideki Sakaları öldürürler. Tomris çok sevdiği oğlunun ölümüne üzülür. Yemin ederek şöyle söyler: Kana susamış Kiros! Sen oğlumu mertlikle değil o içtikçe zıvanadan çıktığın şarapla öldürdün. Ama güneşe yemin ederim ki seni kanla doyuracağım!

İki ordu Milattan Önce 529'da Seyhun nehri yakınlarında savaş düzeni alır. Kanatlara süvarilerini, ön saflara mızraklı piyadelerini, onların arkasına da okçularını dizen İmparator Kiros, şahsi muhafızları olan, efsanevi Ölümsüzler ile merkezde yer alır. Heredot'un "Yunan toprakları dışındaki en kanlı savaş" olarak tabir ettiği savaşta Sakalar kanca temrenli okları, güçlü yayları, eyer ve üzengiyle kullandıkları atları sayesinde savaşı kazanır. Ok atmakta usta olan ve savaş arabalarını büyük ustalıkla kullanan Sakalar, savaş köpeklerine rağmen Persleri bozguna uğratır. İmparator Kiros, adamlarının çoğunu kaybetmiş, bir kısmı da savaş alanından kaçmıştır. Sadece Ölümsüzler ile kalan Kiros'un etrafı Sakalar tarafından çevrilmiş, İmparator çember içine alınmıştır. Kiros, son bir hamle ile çemberi yarıp kaçmak için savaşırken, atından düşürülüp öldürülmüştür. Ahameniş İmparatorluğu'nun ilk büyük hükümdarı Kiros, ele geçirmek istediği topraklarda önce ordusundan sonra da canından olmuştur.

Tomris bir gece önce, oğlunun cesedinin başında ettiği yeminini yerine getirir. Büyük Kiros'un kafasını kan dolu bir fıçıya atarak "Hayatında kan içmeye doymamıştın, şimdi seni, kanla doyuruyorum!" der.

İki taraf için de büyük kayıpların verildiği savaşın sonunda, Saka ülkesi bir müddet daha Pers tehdidinden kurtulmuş olur.

Kültürel etkilerDüzenle

Tomris/Tomaris'in adı günümüze kadar kullanılagelen bir İran dişil ismidir.

Tomyris adı, Avesta dilindeki "Taoxman" (𐬙𐬀𐬊𐬑𐬨𐬀𐬥) ve Eski Farsça "Taumā" (𐎫𐎢𐎶𐎠) kelimesinden türetilen "aile" anlamına gelen İskit adının Helenleşmesi olan Antik Yunanca Tómuris adının Latince biçimidir. "tohum", "mikrop" ve "akrabalık" anlamına gelen Tumurī̆, Tumuriya, Taumurī̆, Taumuriya, Θumurī̆, Θumuriya, Θaumurī̆, Θaumuriya, Θvāmurī̆ ve Θvāmuriya dahil olmak üzere çeşitli yeniden yapılandırılmış formları önerilmiştir.[23][24]

İran tarihi ve İran edebiyatı için mühim bir şahsiyet olan Farkapın (Sparqapisin) kızıdır.

GaleriDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ "The Scythians: discovering the nomad-warriors of Siberia". World Archaeology (İngilizce). 25 Temmuz 2017. 14 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  2. ^ "Scythian | People, History, & Facts | Britannica". www.britannica.com (İngilizce). 28 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  3. ^ "Profile for Tomyris (Massagetean Queen) from The Histories (page 1)". www.goodreads.com. 29 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  4. ^ Gorder, A. Christian Van (2010). Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran (İngilizce). Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7391-3609-6. 29 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  5. ^ "Collections Online | British Museum". www.britishmuseum.org. 5 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  6. ^ Kessler, P. L. "Kingdoms of Central Asia - Massagetae". www.historyfiles.co.uk (İngilizce). 3 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  7. ^ "Massagetes - Livius". www.livius.org. 29 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  8. ^ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org (İngilizce). 10 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  9. ^ "What does tomyris mean?". www.definitions.net. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022. 
  10. ^ "Archäologische Mitteilungen aus Iran". Orientalistische Literaturzeitung. 87 (1). Ocak 1992. doi:10.1524/olzg.1992.87.1.49a. ISSN 2196-6877. 
  11. ^ The Cambridge history of Iran. W. B. Fisher. Cambridge,: University Press. 1968-1991. ISBN 0-521-06935-1. OCLC 745412. 26 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2022. 
  12. ^ Grousset, René (1970). The empire of the steppes : a history of central Asia. Naomi Walford. New Brunswick, N.J. ISBN 0-8135-0627-1. OCLC 90972. 
  13. ^ Gera, Deborah Levine (1997). Warrior women : the anonymous Tractatus de mulieribus. Leiden: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-32988-1. OCLC 605398940. 
  14. ^ The Cambridge ancient history. Third edition. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond, John Boardman, David M. Lewis, F. W. Walbank, A. E. Astin, J. A. Crook, A. W. Lintott. Cambridge [England]. 1970-<2005>. ISBN 0-521-85073-8. OCLC 121060. 16 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2022.  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
  15. ^ Vogelsang, W. J. (1992). The rise and organisation of the Achaemenid Empire : the eastern Iranian evidence. Leiden: Brill. ISBN 90-04-09682-5. OCLC 26158953. 
  16. ^ Hinz, Walther (1975). Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-01703-1. OCLC 1958966. 
  17. ^ History of civilizations of Central Asia. Ahmad Hasan Dani, V. M. Masson, J. Harmatta, Baij Nath Puri, G. F. Etemadi, B. A. Litvinskiĭ, Guangda Zhang, R. Shabani Samghabadi, Muḣammad Osimī. Paris: Unesco. 1992-2005. ISBN 92-3-102719-0. OCLC 28186754. 6 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2022. 
  18. ^ Karasulas, Antony. Mounted Archers Of The Steppe 600 BC-AD 1300 (Elite). Osprey Publishing, 2004, 978-1-84176-809-0, p. 7.
  19. ^ Wilcox, Peter. Rome's Enemies: Parthians and Sassanids. Osprey Publishing, 1986, 0-85045-688-6, p. 9.
  20. ^ Gershevitch, Ilya. The Cambridge History of Iran (Volume II). Cambridge University Press, 1985, 0-521-20091-1, p. 48.
  21. ^ Grousset, René. The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 1989, 0-8135-1304-9, p. 547.
  22. ^ "MASSAGETAE". Encyclopædia Iranica (İngilizce). 11 Nisan 2018. 12 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  23. ^ Bukharin, Mikhail. "[Kolaxais and his Brothers (Classical Tradition on the Origin of the Royal Power of the Scythians)] Колаксай и его братья (античная традиция о происхождении царской власти у скифов)". Аристей. 2013. VIII. C. 20–80. 3 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Temmuz 2022. 
  24. ^ Schmitt, Rüdiger (15 Mayıs 2008). "« Archeaologia, storia e filologia a Susa », in : Maria Vittoria Fontana, Bruno Genito, eds., Studi in onore di Umberto Scerrato per il suo settantacinquesimo compleanno. Napoli, Università degli studi di Napoli "L'Orientale", 2003, pp. 681-700". Abstracta Iranica (Volume 29). doi:10.4000/abstractairanica.24382. ISSN 0240-8910.