Türk edebiyatında destan

(Türk Destanları sayfasından yönlendirildi)

Türk edebiyatında destan, efsaneden sonra ortaya çıkmış bir edebî türdür. Türk milletinin bir bütün olarak zamanımıza ulaşmış büyük destanları olmasa da yabancı kaynaklarda yer alan bazı parçaları mevcuttur.[1] Türk destanlarına ait çeşitli parçalar Çin, Fars, Moğol ve Arap kaynaklarında bulunmaktadır. Bilinen Türk destanları arasında en eskisi Yaratılış Destanı’dır. Bu destan, Altay Türkleri arasında anlatılagelmiştir. Rus Türkolog Vasili Radlof tarafından saptanıp yazıya geçirilmiştir. İslâmiyet'ten önceki döneme ait en eski destanlar Saka Türkleri'ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu Destanı parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmut'un Divân-ı Lügati't-Türk adlı eserinde yer almaktadır.

DestanlarDüzenle

İslâmiyet öncesi destanlar
  • İlce Han Destanı:İlk Türk Devletini kuran ve Türkler arasında ilk Türk Birliğini sağlayan İlce Han'ın bahadırlıklarını anlatmaktadır.
  • Uygur Destanı:
  • Yaratılış Destanı: Dünya'nın yaratılışı hakkında Türkler'in inanışını ortaya koymaktadır.
  • Alp Er Tonga Destanı: Orta Tien Şan'da kurulan ve milattan önce IV. yüzyıla kadar devam eden Saka Devleti'nin hükümdarıdır. Divân-ı Lügati't-Türk’te bu destandan bazı parçalar bulunmaktadır.
  • Şu: Saka Türkleri'nin ve Hükümdar Şu'nun yaptıklarından bahsedilmektedir.
  • Oğuz Kağan Destanı: Bu destan ile kahramanı hakkında çeşitli görüşler mevcuttur. Bahaeddin Ögel yazdığı Türk Mitolojisi adlı eserinde Oğuz Kağan olduğu sanılan Hun Hükümdarı Mete'den önce Orta Asya'da yaşadığını belirtirken M. Fuad Köprülü ise Türk Edebiyatı Tarihi eserinde destanın Alp Er Tunga’dan sonra en eski Türk destanı olduğunu belirtmiştir.
  • Atilla Destanı: Batı Hun Hükümdarı Atilla'nın hayatını ve kahramanlıklarını anlatan destandır.
  • Bozkurt Destanı: Bu hikâye aslında Aşina'nın yaratılışını anlatır.
  • Kurttan Türeyiş Destanı: Bu destanın Çin vakayinamelerinden Vey Kitabı[2] ve Kuzey Hanedanlar Tarihi[3] kitaplarında yer almaktadır.
  • Ergenekon Destanı: 14. yüzyılda Reşidüddin Hamedani'nin kaleme aldığı Cami’üt-Tevarih adlı eserinin "Mujallad-i Awwal" (Birinci Kitabı: Moğol tarihi) in "Bāb-i Awwal" (Birinci Bölüm: Türk ve Moğol kabilelerinin tarihinde) Moğolların yaratılış destanı olarak anlatılan efsane,[4][5][6] 17. yüzyılda Şiban'ın torunlarından ve Hiva Hanlığı’nın hanı olan Ebu'l Gazi Bahadır'ın kaleme aldığı Şecere-i Türkî adlı eserde de Moğolların yaratılış destanı olarak anlatılır, bazı kaynaklara göre ise bir Türk destanıdır.[5][6]
  • Göç Destanı: Uygur Türklerinin ulusal birliğini koruyan tılsım bozulunca yurtlarını bırakarak pgüney batıya doğru nasıl göç ettiklerini anlatır.
  • Manas Destanı: En eski Türk destanı ve mitolojisinden derin izler taşımakla beraber müstakil bir yapıya sahip olup tamamı 500.000 mısradan fazla olan manzum eserde Kırgızların iç ve dış düş­manları Kalmuklar, Çinliler, yer yer de Uygurlar ve diğer Orta Asya Türk kabileleriyle yaptıkları hürriyet mücadelesini derin bir vatan ve millet sevgisi içinde dile getirir; ayrıca Kırgızların etnografyası, âdet ve inançları hakkında da bilgiler verir. Destanda bütün Türk boyları için büyük değer taşıyan dil, edebiyat ve tarih malzemeleri de önemli bir yer tutmaktadır.[1]
  • Cengizname: Cengiz Han ile atalarının efsanevî hayatlarını hikâye eder. Eserin elde mevcut en eski yazması XVI. yüzyıla aittir ve 1819'da Kazan Üniversitesi Doğu Bilimleri Fakültesi mensuplarından Halfin tarafından yayımlanmıştır.[1]
İslâmiyet’in kabulü sırasında ve sonrası destanlar

Ayrıca bakınızDüzenle

KaynakçaDüzenle

  1. ^ a b c Kâzım, Yetiş. "Destan" (PDF). İslam Ansiklopedisi. Cilt Cilt 9. ss. 202-205. Erişim tarihi: 4 Nisan 2017. 
  2. ^ Vey Kitabı, Cilt 103
  3. ^ Kuzey Hanedanlar Tarihi, Cilt 98
  4. ^ Jiexian Chen, Guoli Taiwan daxue, Proceedings of the Fifth East Asian Altaistic Conference, December 26, 1979-January 2, 1980, Taipei, China, National Taiwan University, 1980. According to Reshideddin's record orijinal Mongols, historically, were divided in two parts. They are: 1. Those branches descended from the Original Mongol Tribes, which had been inارکننه قون Ergenekon... Those tribes are: The origin of Mongols were descendants from these two persons, Nekuz and Qiyan and their wifes who escaped to Ergenekon. (İngilizce)
  5. ^ a b Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi Vol. I, Milli Eğitim basımevi, İstanbul, 1971., Türk Mitolojisi I: 'Kaynakları ve Açıklamaları İle Destanlar, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1989, s. 14-15.
  6. ^ a b Dursun Yıldırım, "Ergenekon Destanı", Türkler, Vol. 3, Yeni Türkiye, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-36-6, s. 527-543.